Nếu Hy Lạp và La Mã là nơi sinh ra hoạt động ngân hàng thì nước Anh là nơi nuôi dưỡng và phát triển hoạt động ngân hàng. Về cơ bản, những nền tảng và nguyên tắc hoạt động ngân hàng hiện đại được thiết lập từng bước qua thực tế phát triển của hệ thống ngân hàng Anh. Hệ thống ngân hàng có vị trí quan trọng đặc biệt trong nền kinh tế Anh với tỷ lệ tài sản ngân hàng trên GDP là hơn 500%. Năm 2007, hệ thống ngân hàng tạo ra khoảng 4,7% GDP Anh, chiếm hơn một nửa con số 8,3% GDP của toàn bộ khu vực tài chính. Số lượng lao động trong hệ thống ngân hàng tương đương 45% lượng lao động khu vực dịch vụ tài chính. Xuất khẩu ròng của hệ thống ngân hàng Anh tăng dần qua các năm, từ khoảng 7 tỷ bảng Anh vào năm 2000 lên 31,1 tỷ bảng Anh trong năm 2008.
Anh hiện là trung tâm tài chính của thế giới với giai đoạn nổi bật nhất trong thời gian phát triển của khu vực ngân hàng Anh gần đây là sự ra đời và phát triển các ngân hàng đa năng từ cuối thập kỷ 50 đến nay. Những năm cuối thập niên 50, đa phần các ngân hàng thanh toán bù trừ ở Anh chỉ tập trung vào các hoạt động nhận tiền gửi, cung cấp các dịch vụ thanh toán và cho các doanh nghiệp vay ngắn hạn thì đến nay phạm vi và chức năng hoạt động của các ngân hàng thanh toán bù trừ tại Anh đã được mở rộng hơn rất nhiều. Một trong những nhân tố đóng góp cho sự phát triển nở rộ của hệ thống ngân hàng Anh chính là những cải cách quy định minh bạch, kịp thời và có tầm nhìn chiến lược liên quan đến hoạt động ngân hàng.
Đầu tiên cần nhắc đến Luật Cạnh tranh và Kiểm soát Tín dụng năm 1971 được Ngân hàng Anh ban hành nhằm thúc đẩy cạnh tranh trong khu vực ngân hàng và giữa các ngân hàng với khu vực tài chính phi ngân hàng. Tại thời điểm đó, các ngân hàng thanh toán bù trừ là các nhà cung cấp chính cho dịch vụ ngân hàng bán lẻ tại Anh, nhưng đã bắt đầu phải đối mặt với cạnh tranh gia tăng từ khu vực trung gian phi ngân hàng. Riêng trong khu vực ngân hàng, cạnh tranh chỉ giới hạn trong việc xác lập lãi suất tiền gửi và các khoản phí khác mà khách hàng phải trả; nghĩa là các ngân hàng chủ yếu cạnh tranh bằng uy tín.
Cải cách năm 1971 đã chấm dứt tình trạng thông đồng về lãi suất và bắt đầu quá trình mở rộng phạm vi hoạt động của các ngân hàng, phá bỏ rào cản cũ giữa các loại hình trung gian. Các ngân hàng nhận tiền gửi giờ đây được tự do tham gia thị trường bán buôn mà không cần thông qua các chi nhánh tài chính của họ như trước. Các yêu cầu về thanh khoản cũng được nới lỏng. Trước năm 1971, các ngân hàng được yêu cầu phải giữ tài sản có tính thanh khoản bằng 28% tổng tiền gửi song bước sang năm 1971 thì các ngân hàng chỉ cần duy trì tỷ lệ tài sản dự trữ bằng 12,5% tài sản đủ tiêu chuẩn. Những sự thay đổi trên đã thúc đẩy hoạt động sát nhập mạnh mẽ trong khu vực ngân hàng Anh từ cuối thập kỷ 70 đến nay và các ngân hàng lớn của Anh đã chuyển thành các ngân hàng đa năng và phát triển thành ngân hàng toàn cầu. Các ngân hàng này bên cạnh các hoạt động ngân hàng truyền thống còn bao gồm cả các hoạt động bảo lãnh phát hành và kinh doanh chứng khoán, quản lý quỹ, giao dịch công cụ phái sinh và bảo hiểm nói chung. 3 ngân hàng lớn của Anh HSBC, Barclays, Royal Bank of Scotland được xếp là một trong 10 ngân hàng toàn cầu lớn nhất trên một số thị trường, bao gồm dịch vụ bảo lãnh phát hành trái phiếu, kinh doanh ngoại hối và giao dịch hoán đổi lãi suất.
Hoạt động hợp nhất trong khu vực ngân hàng Anh giai đoạn 1960-2010
Ngoài ra, việc dỡ bỏ quy định kiểm soát ngoại tệ đã xóa bỏ sự khác biệt giữa lãi suất đồng bảng Anh và đồng tiền các nước châu Âu, tạo điều kiện thuận lợi cho các luồng vốn nước ngoài vào – ra. Trong thập niên 60 và 70, các ngân hàng nước ngoài bắt đầu mở rộng hoạt động tại Anh và khối lượng tài sản định giá bằng ngoại tệ của cả các ngân hàng trong nước và ngân hàng sở hữu nước ngoài tăng mạnh. Đến năm 1979, hơn 50% tổng tài sản có của các định chế tài chính và tiền tệ ở Anh là tài sản ngoại tệ. Khối lượng tài sản của các ngân hàng ở nước ngoài cũng tăng nhanh và chiếm tỷ trọng hơn 50% tổng tài sản của hệ thống ngân hàng Anh trong hơn 1 thập kỷ qua.
Tuy nhiên, khi cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 xảy ra, là trung tâm tài chính thế giới nên tính ổn định và sự vững mạnh của hệ thống ngân hàng Anh cũng đã phải chịu những ảnh hưởng tiêu cực. Ngay từ tháng 9 năm 2007, Northern Rock của Anh phải đối mặt với tình trạng rút tiền gửi ồ ạt và hậu quả là ngân hàng này phải chịu quốc hữu hóa. Tình trạng rút tiền gửi ồ ạt còn gây khó khăn cho rất nhiều các ngân hàng khác của Anh. Trước tình hình này, Chính phủ Anh đã công bố một gói giải pháp trị giá 50 tỷ bảng (tương đương 88 tỷ USD) nhằm bổ sung vốn cho 8 ngân hàng và một số đơn vị kinh doanh bất động sản. Để tham gia chương trình này, các ngân hàng phải ký thỏa thuận với cơ quan chức năng và chịu ràng buộc về thu nhập của ban điều hành cũng như cổ tức trả cho cổ đông.
Bên cạnh giải pháp hỗ trợ vốn cho ngân hàng thì Anh cũng đã tiến hành cải tổ mạnh mẽ các quy định điều tiết hoạt động ngân hàng mà trong đó nổi bật là công tác cải cách hệ thống cơ quan quản lý giám sát khu vực tài chính. Theo đó, Cơ quan giám sát tài chính (FSA) sẽ bị giải thể; các chức năng của FSA sẽ được chuyển giao cho 3 cơ quan khác nhau: (i) Ủy ban Chính sách Tài chính (FSC – Financial Policy Committee) thuộc Ngân hàng Trung ương Anh thực hiện chức năng giám sát an toàn vĩ mô, giám sát và xử lý rủi ro hệ thống; (ii) Cơ quan Quản lý An toàn (PRA-Prudential Regulation Authority) trực thuộc Ngân hàng Trung ương Anh thực hiện chức năng ban hành các quy định về an toàn; (iii) Cơ quan Hoạt động Tài chính (FCA-Financial Conduct Authority) có trách nhiệm bảo đảm các dịch vụ tài chính và hoạt động của thị trường tài chính được thực hiện theo cách thức có lợi cho người sử dụng dịch vụ tài chính và thành viên tham gia thị trường tài chính, bao gồm cả việc khuyến khích môi trường cạnh tranh. Sự phối hợp hoạt động giữa ba cơ quan này được kỳ vọng sẽ phản ứng tốt hơn với các cuộc khủng hoảng có thể xảy ra trong tương lai. Đồng thời, NHTW Anh sẽ được trao nhiều quyền hạn hơn. Ngoài nhiệm vụ giám sát sự lành mạnh của toàn bộ nền kinh tế như trước đây, NHTW Anh dự định sẽ được giao nhiệm vụ giám sát các thể chế cho vay, công ty bảo hiểm và ngân hàng đầu tư nhằm tránh lặp lại cuộc khủng hoảng tín dụng vừa qua.
Nhờ các cải cách mạnh mẽ trên, hệ thống ngân hàng Anh đã duy trì được sự ổn định mặc dù đang phải đối mặt với các rủi ro tiềm tàng liên quan đến các vấn đề tài chính tại khu vực châu Âu.
Tài liệu tham khảo
1. Đoàn Thái Sơn, Đề xuất giải thể cơ quan giám sát tài chính- Thất bại của mô hình cơ quan giám sát tài chính hợp nhất, website Ngân hàng Nhà nước.
2. Bank of England, 2010, Financial Stability Report, December 18, Issue No. 28
3. Davies. Richard, Richardson. Peter, Katinaite. Vaiva và Manning. Mark, 2010, Evolution of the UK banking system, Bank of England.
4. Fitch Rating, 2007, UK Banking System.
5. International Financial Services London, Banking 2010, www.ifsl.org.uk
6. King. Mervyn, 2010, Changes in the UK economy and the role the Bank of England can play in supporting them, Speech at the Black Country Chamber of Commerce, West Midlands, 19 October 2010.
7. The future of banking commission, May 2011, www.which.co.uk/banking
8. Wikipedia, 2010, Banking in the United Kingdom.
Thạc sỹ Chu Thị Việt Anh
Viện Chiến lược Ngân hàng