Trong thời gian qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành và thực hiện nhiều chính sách phát triển kinh tế - xã hội đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS). Các chính sách này được thực hiện chủ yếu thông qua Ngân hàng Chính sách Xã hội (NHCSXH) đã có tác động tích cực tới đời sống kinh tế - xã hội, góp phần làm thay đổi diện mạo nông thôn và cải thiện đời sống của các hộ gia đình vùng đồng bào DTTS. Hiện NHCSXH đang thực hiện 19 chương trình, dự án tín dụng đối với hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ mới thoát nghèo và các đối tượng chính sách khác trong đó bao gồm cả hộ đồng bào DTTS. Tiêu biểu là các chương trình như cho vay hộ nghèo; cho vay phát triển kinh tế - xã hội vùng miền núi; cho vay chương trình nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn; cho vay hộ nghèo về nhà ở; cho vay đối với học sinh sinh viên; ….
Căn cứ vào từng chương trình, các hộ gia đình, hộ nghèo, hộ DTTS đúng đối tượng qui định và đủ điều kiện sẽ được vay vốn. Ngày 31/10/2016, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 2085/QĐ-TTg phê duyệt chính sách đặc thù hỗ trợ phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2017-2020. Khách hàng vay vốn là hộ đồng bào DTTS ở các thôn, bản, xã thuộc vùng đồng bào DTTS và miền núi; để tạo đất sản xuất hoặc chuyển đổi nghề. Theo Quyết định này, hộ đồng bào DTTS vay vốn tại NHCSXH được vay với mức tối đa là 50 triệu đồng/hộ và mức lãi suất cho vay bằng 50% mức lãi suất cho vay hộ nghèo. Quyết định này ra đời đã tránh được sự chồng chéo trong quá trình thực hiện, cấp cơ sở dễ dàng triển khai chính sách tín dụng ưu đãi đối với hộ đồng bào DTTS, hộ vay được vay mức cao hơn để đáp ứng nhu cầu đầu tư, tránh được hiện tượng hộ đồng bào DTTS phải vay vốn ở nhiều chương trình khác nhau. Trước đó, Nghị quyết số 80/NQ-CP ngày 19/5/2011 của Chính phủ đã chỉ đạo rõ, giảm nghèo bền vững là một trọng tâm của Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011 - 2020, nhằm cải thiện và từng bước nâng cao điều kiện sống của người nghèo, trước hết là ở vùng đồng bào DTTS.
Tại cuộc Hội thảo khoa học giớ thiệu kết quả nghiên cứu Đề tài khoa học và công nghệ cấp Bộ: “Nâng cao hiệu quả của các chương trình tín dụng chính sách của Ngân hàng Chính sách xã hội (NHCSXH) đối với đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS)”, Ts. Trần Hữu Ý, Giám đốc Trung tâm đào tạo Ngân hàng Chính sách Xã hội (NHCSXH), Chủ nhiệm đề tài, cho biết, đồng bào các DTTS ở Việt Nam chiếm tỷ lệ khoảng 15% tổng dân số cả nước, nhưng lại chiếm đến hơn 50% tổng số hộ nghèo và thu nhập bình quân chỉ bằng 1/6 mức thu nhập bình quân của cả nước.
Trong giai đoạn 2014 – 5/2017, các chương trình tín dụng chính sách đã hỗ trợ người vay vốn tạo được 579.502 việc làm, trong đó có 34.770 hộ DTTS; xây dựng được 38.065 căn nhà, trong đó 9.176 căn của đồng bào DTTS; 321.657 học sinh sinh viên (HSSV) được vay vốn, trong đó có 22.471 HSSV là người DTTS; 9.345 người vay vốn xuất khẩu lao động, trong đó 3.100 người là DTTS; đầu tư xây dựng 2.011.069 công trình nước sạch, trong đó 218.695 công trình của hộ gia đình DTTS; 1.838.915 công trình vệ sinh, trong đó 197.296 công trình của hộ gia đình DTTS; ...
Nguồn vốn dành riêng cho hộ đồng bào DTTS có sự tăng trưởng đều qua các năm từ 2014 -2016. Năm 2014 mới chỉ có 0,52%, sang năm 2015 đã tăng lên đáng kể, đạt tới 1,5% trong tổng nguồn vốn của NHCSXH, và năm 2016 là 1,36%. Mức vay chương trình hộ đồng bào DTTS đặc biệt khó khăn cũng được nâng lên từ 5 triệu đồng/hộ lên mức 8 triệu đồng/hộ. Nguồn vốn tín dụng chính sách đối với đồng bào DTTS tại NHCSXH đã đầu tư cho gần 100% hộ đồng bào DTTS tại các xã, thôn, bản đặc biệt khó khăn, tại vùng sâu, vùng xa, có những hộ đã vay được vốn từ 2 đến 3 chương trình tín dụng chính sách. Nguồn vốn tín dụng chính sách đã mang lại hiệu quả thiết thực, góp phần giải quyết được những vấn đề căn bản thiết yếu của cuộc sống đồng thời giúp hộ đồng bào DTTS nâng cao chất lượng cuộc sống, giảm bớt khó khăn, giảm bệnh tật, thất học, đảm bảo an sinh xã hội. Bên cạnh đó, các chương trình tín dụng chính sách còn góp phần thay đổi nhận thức của bà con các DTTS, giúp bà con tự tin hơn trong việc quyết định các phương án sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm, cải thiện đời sống, từ đó góp phần giảm tệ nạn xã hội, cải thiện tình hình an ninh địa phương.
Bên cạnh những kết quả đáng khích lệ đã đạt được trong quá trình triển khai các chương trình tín dụng chính sách đối với đồng bào DTTS, thực tế còn có những khó khăn, bất cập. Những khó khăn này có nguyên nhân từ cả phía cho vay là ngân hàng, người đi vay và các cơ quan,tổ chức có liên quan. Cụ thể, NHCSXH còn thiếu các nguồn vốn có thời hạn dài, lãi suất thấp để đáp ứng nhu cầu vốn của hộ nghèo và các đối tượng chính sách nói chung và của hộ đồng bào DTTS nói riêng nhằm hỗ trợ giảm nghèo bền vững. Về phía người cho vay, mặc dù đồng bào sử dụng vốn vay đúng mục đích, nhưng nhiều hộ vay có trình độ học vấn và năng lực rất hạn chế chưa biết cách quản lý và sử dụng vốn vay, nên hiệu quả sử dụng vốn thấp, hiệu quả không đồng đều giữa các vùng miền, chưa cải thiện được thu nhập và tiềm ẩn nguy cơ mất vốn, phát sinh nợ quá hạn. Tình trạng hộ gia đình còn nợ vay nhưng di cư khỏi địa phương, đi làm ăn xa ít khi về quê ngày càng tăng ở một số tỉnh, nhất là khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, cũng phần nào gây khó khăn cho NHCSXH trong việc thu hồi nợ và xử lý nợ vay. Về phía các cơ quan, tổ chức có liên quan, việc bố trí nguồn vốn thực hiện các chương trình tín dụng chính sách đối với đồng bào DTTS đôi khi còn chưa kịp thời, chưa đảm bảo nguồn vốn để thực hiện các chương trình cho vay. Trên cơ sở đó, Nhóm nghiên cứu đã đề xuất 4 nhóm giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của các chương trình tín dụng chính sách của NHCSXH đối với đồng bào DTTS. Cụ thể có các giải pháp đối với NHCSXH, giải pháp đối với đồng bào DTTS, nhóm giải pháp đối với cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương, và nhóm giải pháp đối với các tổ chức chính trị xã hội.
Tại hội thảo, các đại biểu tham gia đều nhất trí cho rằng chính sách phát triển kinh tế - xã hội đối với đồng DTTS có ý nghĩa quan trọng thể hiện sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với sự phát triển hài hòa các vùng miền, đồng thời đảm bảo ổn định xã hội, phát triển kinh tế, giữ vững an ninh – quốc phòng các vùng miền, nhất là ở các vùng sâu, vùng xa, các vùng miền còn khó khăn. Bên cạnh các giải pháp căn bản Nhóm Nghiên cứu đã nêu, nhiều đại biểu tham dự cũng đề xuất các ý tưởng để nâng cao hiệu quả các chính sách cho vay đối với đồng bào DTTS. Bà Nguyễn Phú Hà – Giảng viên Trường Đại học kinh tế quốc dân cho rằng, việc đào tạo và phổ biến kiến thức tài chính cho đồng bào DTTS là rất quan trọng trong điều kiện nguồn lực tài chính còn hạn chế. Theo bà Hà, kiến thức tài chính giúp đồng bào hiểu biết và nắm bắt kỹ năng quản lý đồng vốn, từ đó có ý thức và trách nhiệm hơn với việc sử dụng vốn vay ngân hàng, cũng như đồng vốn do chính mình tạo dựng được một cách hiệu quả. Đồng tình với ý kiến của bà Hà về sự cần thiết phải tuyên truyền, phổ biến dân trí tài chính, bà Nguyễn Thị Kim Thanh - Chủ tịch Hiệp hội Quỹ Tín dụng nhân dân bổ sung thêm, cần phải nghiên cứu xây dựng các chương trình giáo dục tài chính, các chương trình truyền thông thiết thực, gần gũi, phù hợp nhất với điều kiện thực tế của đồng bào, như các chương trình phát thanh, truyền hình…
Nhìn nhận hiệu quả của chính sách tín dụng dành cho đồng bào DTTS trong sự phối hợp với các chính sách phát triển kinh tế - xã hội khác, PGS-TS. Đinh Xuân Hạng - Học viện Tài chính, cho rằng để tạo sự phát triển kinh tế bền vững cho các vùng đồng bào DTTS, Nhà nước cần triển khai các chương trình một cách đồng bộ, trong đó, bản thân các địa phương phải xây dựng chiến lược phát triển kinh tế - xã hội nhằm phát huy những tiềm năng vốn có của kinh tế địa phương, khu vực đồng bào DTTS. Trên cơ sở đó, ông đề nghị NHCSXH tiếp tục mở rộng cho vay đối với các hộ có khả năng đầu tư vốn mở rộng sản xuất kinh doanh, tăng cường cho vay theo các chương trình phát triển kinh tế - xã hội, các đối tượng vay ưu đãi vùng miền núi… Bên cạnh đó, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, NHNN Nguyễn Thị Hiền nhấn mạnh,một mình NHCSXH không thể giải quyết tận gốc vấn đề phát triển kinh tế khu vực đồng bào DTTS mà cần có sự vào cuộc quyết liệt của chính quyền các cấp và các cơ quan ban ngành liên quan.
MH