Diễn biến kinh tế toàn cầu trong 3 quý 2013 mặc dù đã có nhiều khởi sắc, song diễn ra chưa đồng đều giữa các nước. Trong đó, các hoạt động kinh tế có vẻ ổn định hơn ở các nền kinh tế phát triển, nhưng các nền kinh tế đang phát triển và mới nổi đang phải đối mặt với khá nhiều áp lực trong tăng trưởng. Bên cạnh đó, tăng trưởng thương mại vẫn chưa thực sự bền vững và áp lực lạm phát còn tương đối thấp cũng là những điểm đáng lưu ý trong diễn biến của kinh tế toàn cầu.
Những điểm nhấn của kinh tế toàn cầu
Kinh tế toàn cầu bắt đầu lấy lại đà tăng trưởng
Nền kinh tế toàn cầu đang chuyển sang một giai đoạn tăng trưởng ổn định hơn mặc dù tốc độ tăng trưởng còn khá khiêm tốn. Tốc độ tăng GDP toàn cầu giảm vào giữa năm 2012 nhưng hiện nay đang trên đà phục hồi và theo dự kiến thì GDP hàng quý sẽ tiếp tục tăng trong quý còn lại của năm 2013.
Hơn 4 năm sau khi cuộc khủng hoảng tài chính bắt đầu, sản lượng công nghiệp toàn cầu tại thời điểm tháng 8/2013 chỉ tăng 5,3% so với mức đỉnh điểm của giai đoạn tiền khủng hoảng. Sản lượng công nghiệp ở các nước có thu nhập cao vẫn giảm 6,5% so với giai đoạn tiền khủng hoảng, trong đó sản lượng của Khu vực đồng Euro và Nhật Bản thấp hơn rất nhiều, chỉ duy nhất sản lượng ở Mỹ thì gần như đã lấy lại được mức tăng giai đoạn trước. Trái ngược với xu thế trên, tăng trưởng công nghiệp ở các nước đang phát triển ở khu vực Đông Á và Thái Bình Dương vẫn giữ được sự năng động, trong đó Trung Quốc tăng trưởng mạnh nhất với mức tăng 67,9% so với mức đỉnh điểm của giai đoạn tiền khủng hoảng, còn ở các nước khác trong khu vực mức tăng là 12%. Sản lượng công nghiệp ở Nam Á và Trung Á lần lượt tăng 19,6% và 2% so với mức đỉnh điểm của giai đoạn tiền khủng hoảng.
Nguồn: Báo cáo cập nhật kinh tế vĩ mô – Ngân hàng thế giới 7/2013
Biến động dòng vốn
Dưới tác động của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, nhiều quốc gia trong đó đặc biệt là các nền kinh tế phát triển đã thực hiện các chương trình kích thích và nới lỏng kinh tế liên tục, và điều này khiến một lượng vốn đầu tư mạnh đã đổ sang các nền kinh tế đang phát triển và mới nổi. Xu hướng này tiếp tục diễn ra trong những tháng đầu năm 2013, cụ thể theo thống kê của Ngân hàng thế giới tổng dòng vốn (gồm phát hành trái phiếu quốc tế, các khoản cho vay hợp vốn ngân hàng xuyên biên giới và đầu tư vốn góp) đổ vào các nước đang phát triển đã tăng thêm 63% mỗi năm giai đoạn sau khủng hoảng đến nay và hiện đạt 306 tỷ USD - mức cao nhất từ trước tới nay. Tuy nhiên, một điểm đáng chú ý đó là việc lãi suất và lợi suất của các hợp đồng hoán đổi rủi ro tín dụng (CDs) của các nước đang phát triển đã và đang tăng lên chứng tỏ chi phí huy động vốn cũng đang có xu hướng gia tăng.
Thống kê dòng vốn và lợi suất tại các nước đang phát triển
Nguồn: Báo cáo cập nhật kinh tế vĩ mô – Ngân hàng thế giới 7/2013
Áp lực lạm phát toàn cầu vẫn ở mức thấp
Ở hầu hết các nước, áp lực lạm phát ở mức tương đối thấp. Lạm phát ở các nước có thu nhập cao vẫn duy trì ở mức thấp và vẫn ở trong vùng kiểm soát của các NHTW, ngoại trừ Anh (chỉ số CPI tại Anh trong tháng 8 đạt 2,7%, cao hơn mức mục tiêu 2% mà NHTW Anh đề ra). Tại các nước đang phát triển, sức ép lạm phát cũng tương tự, thậm chí tại Trung Quốc còn đang đối mặt với nguy cơ rơi vào giảm phát. Nguyên nhân chủ yếu là do nhu cầu tiêu dùng trên thị trường thế giới chưa phục hồi hoàn toàn.
Thương mại toàn cầu vẫn chưa lấy lại đà tăng trưởng bền vững
Sau giai đoạn đình trệ từ giữa năm 2012, thương mại toàn cầu bắt đầu quá trình phục hồi theo chu kỳ kể từ cuối năm 2012 và xu hướng này tiếp tục cho đến hiện tại. Điều này thể hiện qua việc nhu cầu nhập khẩu gia tăng ở các nước đang phát triển đã dẫn tới tăng cung xuất khẩu tại các nước có thu nhập cao cũng như từ các nước đang phát triển. Bên cạnh đó, thương mại Nam-Nam (hoạt động thương mại giữa các nước đang phát triển và mới nổi) tiếp tục tăng trưởng nhanh chóng trong giai đoạn này. Tuy nhiên, tốc độ mở rộng thương mại toàn cầu đã chậm lại trong những tháng gần đây phản ánh tình trạng mong manh đối với đà phục hồi của thương mại thế giới.
Tình hình kinh tế tại các nền kinh tế đầu tàu
Tại Mỹ, sau 2 quý đầu năm đạt mức tăng trưởng cao lần lượt là 2,4% và 2,5%, bước sang quý 3 kinh tế Mỹ vẫn tiếp tục giữ được đà phục hồi với mức tăng trưởng dự báo lên đến 2,6%. Đồng thời hỗ trợ cho xu hướng này là sự phục hồi của thị trường nhà ở, việc làm, nhu cầu đầu tư mạnh, đặc biệt là các đơn đặt hàng đối với hàng tiêu dùng lâu bền. Theo thống kê của Fed, tại thời điểm tháng 8/2013, chỉ số đơn đặt hàng mới đã tăng lên mức đỉnh đạt xấp xỉ 65 điểm, mức cao nhất trong vòng 5 năm trở lại đây. Bên cạnh đó, tỷ lệ thất nghiệp trong tháng 8 cũng giảm xuống còn 7,5%, mức thấp nhất kể từ 12/2008.
Các chỉ số kinh tế vĩ mô của Mỹ
Nguồn: Fed
Tại Nhật, việc nới lỏng một cách đáng kể chính sách kinh tế vĩ mô đã khiến cho GDP tăng mạnh trong 2 quý đầu năm với mức tăng lần lượt đạt 4,1% và 2,6%. Bên cạnh đó, tình trạng giảm phát của nước này đang dần dần được khắc phục khi chỉ số giá tiêu dùng tăng 0,7% trong tháng 7/2013, đây cũng là lần tăng đầu tiên trong hơn một năm qua. Xuất khẩu cũng có sự hồi phục với mức tăng 12,12% so với cùng kỳ trong tháng 7, cao nhất kể từ năm 2010 trở lại đây.
Các chỉ số kinh tế vĩ mô của Nhật Bản
Nguồn: www.ny.frb.org
Tại khu vực đồng Euro, tình hình khu vực có nhiều khởi sắc, đánh dấu bằng mức tăng trưởng dương 0,3% trong quý II. Đây cũng là lần đầu tiên khu vực EU đạt mức tăng trưởng dương kể từ quý 4/2011. Bên cạnh đó, các chỉ số vĩ mô cũng đạt kết quả tương đối tốt, với tỷ lệ thất nghiệp duy trì ở mức 12,11% tính đến 7/2013 và lạm phát có xu hướng giảm vào tháng 8 xuống còn 1,3%.
Các chỉ số kinh tế vĩ mô của khu vực đồng Euro
Nguồn: ny.frb.org
Ở các nước đang phát triển, tăng trưởng vẫn vững chắc nhưng có một số dấu hiệu giảm tốc.
Xu hướng tăng trưởng của khu vực các nền kinh tế mới nổi
Nguồn: Emerging charts books.com
Hầu hết các nước đang phát triển đã gần như hoàn toàn phục hồi từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 và đang có nhịp độ tăng trưởng đúng với tiềm năng của mình. Tuy nhiên trong quý III/2013, tốc độ tăng trưởng ở các nước đang phát triển có vẻ như đã chậm lại, đặc biệt ở Đông Á. Tăng trưởng kinh tế tại Trung Quốc đã giảm xuống còn 7,5% trong quý II và dự báo cũng chỉ ở mức 7,7% trong quý III; tăng trưởng kinh tế tại Indonesia lần đầu tiên đã giảm xuống dưới 6% trong quý II và dự báo tăng trưởng thấp trong quý III. Các nền kinh tế khác thuộc Đông Nam Á như Thái Lan, Malaisia tăng trưởng kinh tế cũng có sự sụt giảm mạnh kể từ khi bước vào quý II.
Diễn biến thị trường tài chính thế giới
Thị trường ngoại hối
Trong Quý III, mặc dù được hỗ trợ bởi các thông tin kinh tế tích cực song trước sự căng thẳng chiến sự tại Syria và sự mập mờ trong các quyết sách liên quan đến quỹ nới lỏng định lượng và ngân sách của Mỹ, tại phiên giao dịch ngày 30/09/2013, đồng đô la Mỹ đảo chiều giảm so với các ngoại tệ mạnh khác, ghi nhận quý sụt giảm mạnh nhất trong hai năm gần đây, giảm 3,76% so với Quý II/2013, giảm 3,42% so với Quý I/2013, ở mức 80.32. Trong quý chỉ số này chỉ duy trì xu hướng tăng duy nhất trong tháng 7 và giảm mạnh vào trung tuần tháng 9.
Ngược lại với diễn biến của chỉ số đồng USD, cùng với các thông tin kinh tế vĩ mô khá tốt tại các nền kinh tế lớn tại khu vực EU, Đồng tiền tại một số nước trong khu vực này hầu như duy trì xu hướng tăng trong 3 tháng, trong đó tăng mạnh vào tháng 9 và kết thúc quý III, đồng bảng Anh và đồng EUR đều tăng giá so với đồng USD ở mức lần lượt là 6,43% và 3,95%.
Bên cạnh đó đồng Nhân dân tệ vẫn duy trì xu hướng tăng ổn định so với đồng USD từ đầu năm đến nay. Tính đến hết tháng 9, đồng CNY tăng 0,26 so với quý trước và tăng 2,61% so với cùng kỳ năm 2012.
Tuy nhiên, sự sụt giảm của đồng USD không làm thay đổi xu hướng giảm của đồng đô la Úc và đồng Yên nhật so với đầu năm. Kết thúc Quý III đồng đô la Úc giảm 10,31% và đồng Yên Nhật giảm 13,41% so với đồng USD.
Diễn biến giá vàng
Vẫn bị chi phối mạnh mẽ bởi các thông tin kinh tế và các quyết sách điều hành cũng như tình hình chính trị của nước Mỹ, giá vàng thế giới tăng rõ rệt trong tháng 7, tháng 8 so với thời điểm cuối tháng 6, giao động bình quân ở mức 1.315,5 $/oz. Tuy nhiên bước sang tháng 9, giá vàng diễn biến lên xuống xoay quanh mức 1.348,8 $/oz. Tính đến hết tháng 9, giá vàng thế giới tăng 11,28% so với quý trước, giảm 25,31% so với cùng kỳ năm 2012, hiện đang giao dịch ở mức 1.326,5$/oz cao hơn 134.5$/oz so với thời điểm cuối tháng 6. Diễn biến này tương đối phù hợp với dự báo của các tổ chức và chuyên gia kinh tế vào thời điểm kết thúc quý II/2013. Trong trường hợp kinh tế các nước trong khu vực EU tiếp tục có những tín hiệu lạc quan và tình hình kinh tế chính trị của Mỹ đi vào ổn định thì rất khó có những đợt sóng mạnh về giá trên thị trường so với những năm trước.
Chứng khoán toàn cầu
Kết thúc quý 3, chỉ số giá chứng khoán toàn cầu đã tăng 17.6%, trong đó được đóng góp chủ yếu từ sức tăng của các thị trường khu vực Châu Âu và Mỹ, còn xét riêng tại các nền kinh tế mới nổi, chỉ số giá thị trường chứng khoán lại có xu hướng giảm 1,1% (thị trường Châu Á giảm 0,2% trong khi thị trường Châu Mỹ la tinh giảm mạnh hơn với mức giảm là 6,2%).
Diễn biến giá cả tại các thị trường chứng khoán Châu Âu có điểm chung là từ sau sự lao dốc vào tháng 6, bước sang quý 3, chỉ số giá cả đều thể hiện xu hướng đi lên. Trong đó Ireland là quốc gia có mức tăng trưởng mạnh nhất về chỉ số giá (tăng 26,1% so với cuối năm trước) và đây cũng là quốc gia có diễn biến gia tăng khá rõ nét và đều đặn từ đầu năm. Biến động mạnh nhất là chỉ số giá chứng khoán ở các quốc gia như Tây Ban Nha, Ý và đặc biệt là Hy Lạp.
Biến động chỉ số giá thị trường chứng khoán tại Châu Âu
Trong khi đó tại các thị trường Châu Á, diễn biến giá cả thị trường chứng khoán tuy chưa định hình rõ nét xu hướng của khu vực song diễn biến trên phần lớn các thị trường đều có chiều hướng đi lên trong Quý III này. Trong đó đáng chú ý nhất là diễn biến của thị trường chứng khoán Nhật với tốc độ tăng trưởng khá ấn tượng, kết thúc quý 3, tăng gần 40% so với cuối năm trước. Mặc dù duy trì tốc độ tăng trưởng dương từ đầu năm nhưng mức tăng trưởng biến động mạnh. Sau khi đạt mức tăng đỉnh cao vào quý 2, sang quý 3, diễn biễn thị trường vẫn còn lên xuống khá mạnh, nhưng vẫn chưa tăng lại được mức kỷ lục đạt được ở quý 2.
Những vấn đề cảnh báo của kinh tế toàn cầu
Chính sách nới lỏng tiền tệ của các NHTW trên thế giới mặc dù đã hỗ trợ tích cực cho các quốc gia dần thoát khỏi tình trạng khủng hoảng nhưng cũng đặt ra những thách thức lớn ảnh hưởng tới sự phục hồi và ổn định của kinh tế toàn cầu
Ảnh hưởng đầu tiên đó là nợ công vẫn tiếp tục xu hướng gia tăng, đặc biệt tại các quốc gia phát triển (Theo báo cáo Bộ Tài chính Mỹ, nợ công nước này sẽ chạm trần 16.700 tỷ USD vào tháng 10 tới trong khi đó tại Nhật Bản, mức nợ công vào thời điểm cuối tháng 6 cũng đã vượt quá 1 triệu tỷ Yên, tương đương trên 200% GDP của Nhật Bản). Với rủi ro vượt trần nợ công của các quốc gia, đặc biệt là Mỹ sẽ gây tác động với quy mô lớn trên tầm khu vực và thế giới.
Bên cạnh đó, các động thái nới lỏng chính sách của các nền kinh tế lớn chưa có dấu hiệu dừng lại, trong đó triệt để nhất là Nhật Bản sẽ tiếp tục làm gia tăng dòng tiền nóng vào nền kinh tế thế giới, đặc biệt là các quốc gia Đông Á. Chính dòng tiền nóng này sẽ tiếp tục gây ra nguy cơ bong bóng tài sản, gây thiệt hại lớn cho các nền kinh tế tại các quốc gia đang phát triển và mới nổi.
Ngoài ra, việc các NHTW liên tục đưa ra các biện pháp nới lỏng CSTT đã khiến cho các thị trường vốn trên toàn cầu tràn ngập thanh khoản. Tuy nhiên, điều này cũng khiến cho thị trường vốn toàn cầu trở nên dễ biến động hơn khi chỉ một tín hiệu nhỏ nhất của việc rút dần quy mô của các chương trình kích thích kinh tế này cũng đã khiến cho thị trường thế giới chao đảo. Trong tương lại, khi sự phục hồi của các nền kinh tế thế giới ngày càng trở nên vững chắc hơn thì việc rút dần các chương trình kích thích kinh tế là không thể tránh khỏi, và điều này chắc chắn sẽ gây những xáo trộn không nhỏ trong hoạt động đầu tư toàn cầu.
Giá cả hàng hóa thế giới sụt giảm mạnh sẽ ảnh hưởng tới đà phục hồi tại các nền kinh tế, đặc biệt là các quốc gia đang phát triển
Hiện tại, giá năng lượng và kim loại đang có xu hướng giảm khi lượng cung tăng lên trong khi cầu hàng hóa đang có xu hướng chuyển sang những mặt hàng thay thế (kể từ mức đỉnh cao đầu năm 2011, hiện giá kim loại và năng lượng giảm trên 30%). Việc giảm giá hàng hai mặt hàng cơ bản này cũng kéo theo giá cả hàng hóa nhiều mặt hàng khác giảm xuống. Nếu giá cả hàng hóa tiếp tục giảm nhanh hơn trong dài hạn, các nước đang phát triển vốn tăng trưởng chủ yếu dựa vào xuất khẩu hàng hóa có thể sẽ bị lâm vào tình trạng thâm hụt thương mại nghiêm trọng và ảnh hưởng tới tốc độ tăng trưởng kinh tế vốn còn đang phục hồi hết sức yếu ớt, thậm chí làm thay đổi chính sách tỷ giá của các nước này khi thâm hụt kéo dài.
Ths. Trần Thị Thanh Hòa
Ths. Trần Ngọc Lan