Cải cách DNNN: Vượt qua những rào cản

Cải cách DNNN: Vượt qua những rào cản

Ngọc Khanh

Xuất hiện với vị thế đồng chủ trì hội thảo “Vai trò mới của DNNN trong nền kinh tế - Kinh nghiệm và bài học cho Việt Nam” cùng với Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư (KH&ĐT) Bùi Quang Vinh, Ngài Tony Blair, Cố vấn cao cấp của Chính phủ, cựu Thủ tướng Anh mang tới nhiều thông điệp ý nghĩa và bài học kinh nghiệm về cải cách DNNN.

Có cải cách nhưng chưa hiệu quả

Ngài Tony Blair cho biết, khi lùi lại và nhìn rộng ra bức tranh cục diện chung trong 30 năm qua, các quốc gia đều mở cửa hơn, khu vực Nhà nước sở hữu thu hẹp lại. Các nước áp dụng mô hình này nhìn chung hiệu quả hơn các nước không làm như vậy. Do đó, vấn đề lúc này là làm thế nào để cải cách DNNN, giảm sở hữu của Nhà nước một cách hiệu quả chứ không phải băn khoăn rằng có nên làm hay không.

Trong khi đó, các diễn biến tương tự tại Việt Nam lại khiến Bộ trưởng Bộ KH&ĐT Bùi Quang Vinh có vẻ lo ngại. Ông nhận định, hơn 20 năm qua Việt Nam đã không ngừng cải cách DNNN chứ không phải đến giờ mới làm. Tuy nhiên, hiệu quả lại chưa cao. Thập niên 90 của thế kỷ trước có khoảng 12.000 DNNN, đến nay là 5.600 DN - theo thống kê chính thức của Bộ KH&ĐT, trong đó khoảng 800 DN 100% vốn Nhà nước, còn lại đã cổ phần hoá (CPH) ở các mức khác nhau.

Theo ông Vinh, quá trình CPH suốt thời gian qua, nếu nhìn số lượng thấy tốc độ tốt nhưng đi vào cụ thể còn nhiều vấn đề như tỷ trọng CPH rất thấp, nhất là những tập đoàn lớn. Thậm chí có những tập đoàn CPH đã bán không quá 5% vốn, 95% vẫn của Nhà nước. “Nếu chỉ CPH như vậy đã coi là xong thì những công ty này thực chất không có gì chuyển biến. Bởi điều quan trọng là chúng ta muốn thay đổi quản trị DN theo hướng dân chủ, có kiểm soát thì ở đây quy trình bộ máy không đổi, nhân sự vẫn như cũ. Và như vậy thì hiệu quả cần xem lại”, ông Vinh nhấn mạnh.

Cho tới nay, DNNN vẫn đang được giao quản lý một khối tài sản hết sức lớn: trên 3 triệu tỷ đồng. DNNN tham gia vào chi phối rất nhiều ngành, lĩnh vực kinh tế quan trọng, dù chỉ chiếm 1% số DN. Với lợi thế và lịch sử để lại, DNNN đang đóng góp 85% sản lượng điện, 90% dịch vụ viễn thông, 56% dịch vụ tài chính tín dụng, 70% đầu mối xuất khẩu gạo… Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động của khối này vẫn đang nhiều tranh luận.

Trước thực trạng đó, ông Vinh cho rằng, để cải cách, đổi mới DNNN một cách thực chất phải có nhiều cổ đông ngoài Nhà nước tham gia và vai trò nhóm cổ đông này thực sự làm thay đổi quản trị, chất lượng DN. Đồng thời, Hiến pháp mới thông qua đã khẳng định DNNN vẫn là lực lượng nòng cốt. Vì vậy, giai đoạn tới rất cần định lượng rõ vai trò DNNN đến đâu. “Chúng ta nói thay đổi sở hữu Nhà nước trong một số lĩnh vực thì phải nói rõ lĩnh vực nào chiếm đa số, lĩnh vực nào chiếm dưới 50% để thu lại vào các lĩnh vực then chốt nhất, nơi thị trường thất bại. Ở đó, cần Nhà nước để nâng cao hiệu quả nhất thì phải xem xét lĩnh vực nào, liều lượng đến đâu”, ông Vinh đặt vấn đề.

Ít gặp phản đối là cải cách chưa thành công

Với kinh nghiệm điều hành nền kinh tế Anh qua các cuộc cải cách DNNN tại quốc gia này, Ngài Tony Blair chia sẻ, mục đích cải cách là cải thiện đời sống người dân. Do vậy, câu hỏi đặt ra với cải cách là thay đổi có hướng tới người dân, có tạo ra thịnh vượng cho tương lai hay không? Ngài Tony Blair cho biết, qua kinh nghiệm 10 năm làm Thủ tướng Anh, ông thu được 2 bài học quan trọng nhất về quản lý Nhà nước. Trong đó, điều đầu tiên cũng là khó nhất với Chính phủ là nhận được ý tưởng tốt và hiện thực hoá được nó. Thứ hai là tất cả những cải cách đều khó khăn. Khi đề ra cải cách bao giờ cũng có sự kháng cự, cản trở, khó thực hiện. Tuy nhiên, điều cần thiết, để một quốc gia tiến bộ được là phải có cải cách.

Theo Ngài Tony Blair, có nhiều bài học có thể rút ra qua nghiên cứu vai trò của khu vực Nhà nước và tư nhân của các quốc gia. Theo đó, Chính phủ giữ vai trò hết sức cần thiết về mặt chiến lược, bảo vệ lợi ích người dân, tạo ra khung khổ để nền kinh tế trong đó có kinh tế tư nhân phát triển. Tuy nhiên, khu vực này lại không mấy hiệu quả trong việc điều hành các tổ chức kinh tế, thương mại, cũng như tiên phong trong đổi mới, sáng tạo. Về mặt quản lý DN và sáng tạo đổi mới, thị trường thực hiện tốt hơn. Do đó, việc thay đổi vai trò của khu vực Nhà nước là điều hết sức cần thiết. “Nhà nước là người sở hữu, là người quản lý, hay bảo lãnh, hay điều tiết… đều là những mô hình khác nhau. Với các vai trò của Nhà nước khác nhau như vậy, trên thế giới vẫn còn nhiều tranh luận, thay đổi không ngừng”, cựu Thủ tướng Anh nhấn mạnh.

Trước băn khoăn cần bắt đầu cải cách từ đâu và như thế nào, Ngài Tony Blair chia sẻ kinh nghiệm, khi bắt đầu ở một lĩnh vực nào, phải lựa chọn nơi thực hiện rất cẩn thận, làm sao thể hiện được kết quả. “Khi tiến hành cải cách giáo dục, chúng tôi chọn bắt đầu với những trường mà mọi người nhận định rất yếu kém để không ai có thể lập luận là hệ thống hiện tại có hiệu quả”, ông dẫn chứng. Hoặc tại Nhật Bản, quá trình cải cách được thực hiện bắt đầu từ những DN mà người lãnh đạo có tư tưởng tiến bộ, đổi mới.

Do đó, lời khuyên mà Ngài Tony Blair đưa ra là lựa chọn những đơn vị điển hình, thể hiện việc cải cách là thiết thực và chỉ cho người dân thấy nó đáng để nhân rộng. “Trong quá trình cải cách, nếu không có chống đối nào là cải cách kém. Phải xem xét lại nếu người ta không la hét phản đối thì cải cách đó không phải là hay. Chúng ta tưởng là cải cách nhưng không phải vậy. Và nếu tìm cách vượt qua được sự phản đối thì đó là mô hình điển hình”, Ngài Tony Blair nói.

Bà Feye Melly, đại diện Văn phòng Tony Blair tại Việt Nam cũng bổ sung những bài học rút ra từ nghiên cứu của tổ chức này. Theo đó, cải cách DNNN là công việc khó khăn, cần thực hiện mềm dẻo và vừa làm vừa rút kinh nghiệm. Trong đó, các bài học điển hình là lựa chọn các ngành hoặc DN khả thi về mặt chính trị để CPH trong các khu vực mà sự phản kháng là tối thiểu và lợi nhuận nhìn thấy được là tối đa. Đồng thời, sử dụng cách tiếp cận thực dụng, mềm dẻo và tận dụng cơ hội cải cách tại những khu vực tiềm năng. Bên cạnh đó, cũng cần xây dựng các hệ thống và quy trình để định hướng cho cải cách, ví dụ vai trò sở hữu và trách nhiệm giải trình, các mục tiêu và thước đo. Trong quá trình đó cần thí điểm một số dự án để học hỏi và tạo đà, lựa chọn dự án thí điểm hoặc dự án “điển hình” để minh họa cho khái niệm và tạo đà cho hoạt động cải cách về sau.