Kinh tế thế giới đang bắt đầu tiến trình phục hồi nhưng đà phục hồi chưa thực sự rõ nét và không đồng đều giữa các nền kinh tế đầu tàu trên thế giới.
Kinh tế thế giới quý 1 năm 2012 bắt đầu xuất hiện nhiều dấu hiệu tích cực. Nhiều tổ chức bắt đầu tin tưởng hơn và đưa ra các dự báo năm 2012 sẽ là năm Mỹ thực sự thoát khỏi khủng hoảng, tạo động lực cho kinh tế thế giới. Kinh tế Châu Âu tuy vẫn suy giảm vào cuối năm 2011, nhưng các nền kinh tế Eurozones và IMF đã đạt được thoả thuận về gói tài chính mới cho Hy Lạp, cho phép sự ổn định và phục hồi trong giai đoạn tới. Tuy nhiên, Eurozones vẫn chưa thực sự ra khỏi bất ổn do có những lo ngại mới đang chuyển hướng sang Tây Ban Nha và một số quốc gia trong khu vực. Trước những diễn biến đó, Quỹ tiền tệ quốc tế IMF đã đưa ra dự đoán kinh tế thế giới sẽ tăng trưởng thực sự từ giữa năm 2012.
Kinh tế Mỹ - Phục hồi tốt hơn so với kỳ vọng
Hầu hết các chỉ báo kinh tế quan trọng cho thấy dấu hiệu hồi phục nhẹ ở nền kinh tế lớn nhất thế giới vẫn đang diễn ra. Tăng trưởng GDP quý IV/2011 của Mỹ đạt 3%, đây là mức tăng trưởng cao nhất kể từ quý II/2010. Chi tiêu dùng cá nhân tăng 2,1% so với mức tăng 1,7% trong quý III/2011 chủ yếu nhờ đóng góp của chi tiêu cho hàng lâu bền (+15,3% so với mức tăng 5,7% trong quý III). Doanh số bán nhà trong tháng 1 tăng 4,3% lên 4,57 triệu nhà/năm, đây là tốc độ tăng nhanh nhất kể từ tháng 5/2010.
Tốc độ tăng GDP thực và chi tiêu dùng cá nhân tại Mỹ
Nguồn: US economy and financial market report
Dấu hiệu tích cực cũng bộc lộ trên thị trường lao động, tỷ lệ thất nghiệp giảm từ 8,5% trong cuối năm 2011 xuống còn 8,3%. Cùng với đó, niềm tin người tiêu dùng theo khảo sát của Conference Board tăng hơn dự báo lên 70,8 điểm và chỉ số niềm tin tiêu dùng Michigan cũng tăng lên cao nhất trong vòng 1 năm lên 75,3 điểm.
Chỉ số CPI tháng 1 giảm còn 2,8% so với cùng kỳ (thấp hơn mức 2,9% của tháng trước). Tuy nhiên, áp lực CPI còn khá lớn do sự leo thang giá cả ở các mặt hàng nhiên liệu như dầu và gas. Áp lực lạm phát tăng này đã khiến Mỹ bắt đầu chuyển sang điều hành CSTT theo định hướng lạm phát mục tiêu vào tháng 1/2012. Giá gas tăng cũng đồng thời tạo áp lực cho chi tiêu của người Mỹ khiến chi tiêu dùng hộ gia đình của Mỹ trong tháng 1 chỉ tăng 0,2% trong khi thu nhập cá nhân tăng 0,3%, thấp hơn so với dự báo lần lượt là 0,4% và 0,5%.
Tốc độ tăng CPI và tỷ lệ thất nghiệp tại Mỹ
Nguồn: US economy and financial market report
Kinh tế Trung Quốc bắt đầu có dấu hiệu chững lại
Khó khăn chung của sự suy giảm kinh tế toàn cầu cùng với chính sách kiềm chế tăng trưởng nóng của thị trường bất động sản nội địa khiến đà tăng trưởng kinh tế của Trung Quốc trong ba tháng đầu năm có dấu hiệu chững lại. Mức độ tăng trưởng kinh tế trong quý I/2012 chỉ đạt 8,1% - mức thấp nhất trong vòng ba năm gần đây. Thương mại trong quý 1/2012 cũng sụt giảm lần đầu tiên trong vòng hai năm, trong đó xuất khẩu giảm 0,5% và nhập khẩu giảm 15,3% so với cùng kỳ. Nguyên nhân chủ yếu là do tác động của khủng hoảng nợ công tại châu Âu khiến thị trường tiêu thụ chủ yếu của Trung Quốc bị sụt giảm trong khi tiêu thụ nội địa Trung Quốc chưa thể bù đắp lại được.
Bên cạnh đó, triển vọng đầu tư và thương mại nước ngoài gặp trở ngại khi FDI tháng 1 giảm tháng thứ 3 liên tiếp đạt 10 tỷ USD, giảm 0,3% so với cùng kỳ 2011. Điểm sáng duy nhất của nền kinh tế Trung Quốc đó là tình hình sản xuất tiếp tục được cải thiện, chỉ số quản lý thu mua (PMI) của lĩnh vực sản xuất trong tháng 1 là 50,5 và tăng lên 51 trong tháng 2/2012.
Diễn biến kinh tế như vậy đã khiến Trung Quốc bắt đầu có nhiều động thái thay đổi chính sách để thích ứng với tình hình mới. Cụ thể, trước tình trạng nhu cầu tiêu dùng nội địa và xuất khẩu không mấy khả quan kèm theo việc giá nhà tại 70 thành phố lớn của Trung Quốc giảm liên tục trong nhiều tháng đã tạo tiền đề cho động thái nới lỏng chính sách tiền tệ mới đây của NHTW Trung Quốc thông qua việc giảm tỷ lệ dự trữ bắt buộc hồi cuối tháng 2.
Bên cạnh việc nới lỏng chính sách tiền tệ để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trở lại, Trung Quốc cũng thực hiện điều chỉnh tỷ giá thông qua việc nới rộng biên độ giao động tỷ giá từ ± 0.5% lên ± 1%. Việc điều chỉnh biên độ tỷ giá lần này sẽ giúp Trung Quốc đạt được hai mục đích, thứ nhất tăng tính linh hoạt cho đồng Nhân dân tệ, giảm thiểu bớt những xung đột gay gắt với Mỹ liên quan đến việc định giá lại đồng Nhân dân tệ theo đúng giá trị thực; thứ hai và cũng quan trọng hơn đó là đưa đồng Nhân dân tệ tiến gần hơn thị trường toàn cầu, chuẩn bị cho việc đưa đồng tiền này trở thành một phương tiện thanh toán quốc tế vào năm 2015.
Kinh tế khu vực Châu Âu thực sự chưa có nhiều cải thiện
Khu vực Eurozone cuối cùng cũng đạt được thỏa thuận về gói cứu trợ thứ hai trị giá 130 tỷ Euro (~172 tỷ USD) dành cho Hy Lạp. Mặc dù vậy, mới chỉ có khoảng 58,5 tỷ Euro được thông qua, trong khi hơn một nửa còn lại chỉ có thể được thông qua sau khi Hy Lạp chứng minh được họ sẽ tiến hành thực hiện cắt giảm chi tiêu. Như vậy, với 58,5 tỷ Euro được thông qua, Hy Lạp tạm thời tránh được nguy cơ vỡ nợ vào ngày 20/03 khi khoản nợ trái phiếu 14,5 tỷ Euro đến hạn thanh toán.
Nền kinh tế trụ cột ở khu vực châu Âu là Đức tiếp tục suy giảm trong lĩnh vực sản xuất và xuất khẩu, tăng trưởng GDP trong quý IV/2011 giảm 0,2% và thặng dư thương mại tháng 12/2011 đạt 12 tỷ euro, giảm 4,3% so với cùng kỳ. Ngoài ra, chỉ số PMI của lĩnh vực sản xuất Đức giảm xuống còn 50,1 trong tháng 2/2012 so với mức 51 của tháng trước đó.
Hoạt động sản xuất của toàn khu vực cũng thu hẹp tháng thứ 7 liên tiếp khi chỉ số PMI tháng 2 dừng ở mức 49 điểm, tăng nhẹ so với mức 48,8 điểm của tháng 1 nhưng vẫn đứng dưới mức yêu cầu tối thiểu 50 điểm. Tỷ lệ thất nghiệp trên toàn khu vực đã tăng lên mức cao nhất trong lịch sử là 10,7% trong khi lạm phát của khu vực tiếp tục đứng ở mức tăng 2,7% trong tháng 2/2012 – đánh dấu tháng thứ 15 liên tiếp lạm phát của khu vực này đứng trên mức mục tiêu 2%. Trước những diễn biến bất lợi như vậy, Ngân hàng trung ương châu Âu hiện đang đứng trước áp lực giảm lãi suất cơ bản để hỗ trợ tăng trưởng kinh tế.
Kinh tế Nhật Bản vẫn chưa có nhiều điểm sáng
Trong tháng 2/2012, thâm hụt thương mại của Nhật lên đến 1.475 tỷ yên (~18,5 tỷ USD), đây là mức thâm hụt cao nhất kể từ năm 1979, do chịu ảnh hưởng của sự sụt giảm xuất khẩu sang các thị trường châu Á, sự gia tăng nhu cầu nhập khẩu nhiên liệu và sự tăng giá của đồng Yên. Tăng trưởng GDP cũng giảm 2,3% trong quý IV/2011 và tỷ lệ thất nghiệp trong tháng 1/2012 tăng lên 4,6%. Chỉ số CPI của Nhật Bản trong tháng 2 giảm 0,1% so với cùng kỳ năm trước, đánh dấu tháng có mức tăng chỉ số giá tiêu dùng âm tháng thứ tư liên tiếp.
Để đối phó với tình trạng giảm phát triền miên kéo dài suốt từ năm 2011 trở lại đây, gần đây ngân hàng trung ương Nhật Bản đã có nhiều động thái trong việc nới lỏng CSTT như công bố sẽ bơm thêm 130 tỷ USD để chống giảm phát và hỗ trợ tăng trưởng kinh tế. Bên cạnh đó vào ngày 14/2/2012, Nhật cũng chuyển sang điều hành CSTT theo định hướng lạm phát mục tiêu 1%. Điều này đã giúp đồng JPY giảm giá nhẹ sau khi liên tục leo thang từ năm 2011 đến đầu năm 2012 và là một tin tốt đối với khả năng phục hồi xuất khẩu của Nhật Bản trong những quý tiếp theo. Như vậy, đã có thêm hai nước phát triển và tương đối bảo thủ trong CSTT đã chuyển sang điều hành CSTT theo định hướng lạm phát mục tiêu.
2. Diễn biến trên thị trường hàng hóa thế giới
Diễn biến giá cả thị trường hàng hóa nguyên nhiên liệu thô
Thị trường hàng hóa thế giới đã có những bước tăng mạnh mẽ trong hai tháng đầu quý 1 năm 2012 do những triển vọng tích cực về sự phục hồi kinh tế thế giới, đặc biệt là từ nền kinh tế đầu tàu Mỹ. Tuy nhiên, bước sang tháng 3, mức tăng đã dần chậm lại khi Trung Quốc điều chỉnh hạ mục tiêu tăng trưởng kinh tế xuống 7,5% và Fed không tung ra gói kích thích kinh tế mới. Như vậy, tính chung trong quý 1, chỉ số S&P GSCI theo dõi 24 mặt hàng nguyên nhiên liệu thô chủ yếu trên thế giới chỉ tăng 6,8%.
Một điểm đáng chú ý đó là trong khi các thị trường nguyên liệu có mức giảm tương đối mạnh hoặc tăng không đáng kể trong quý 1 thì giá dầu thô liên tục giữ mức tăng cao và kết thúc tháng 3, giá dầu thô đã tăng 14,5% so với thời điểm đầu năm. Trong thời gian tới, khi kinh tế Mỹ được dự báo tiếp tục phục hồi mạnh khiến nhu cầu dầu mỏ tăng lên và những căng thẳng chính trị giữa Iran và cộng đồng phương Tây không được giải quyết thì xu hướng tăng giá liên tục của dầu thô sẽ tiếp tục diễn ra. Điều này sẽ tiếp tục gây sức ép lên vấn đề lạm phát đối với các quốc gia đang phát triển và ảnh hưởng tới đà phục hồi của nền kinh tế toàn cầu.
Diễn biến thị trường ngoại hối
* Đồng đô la Mỹ trên thị trường quốc tế:
Trong 3 tháng đầu năm, khác với những diễn biến tốt ngoài kỳ vọng của kinh tế Mỹ, vị thế của đồng USD vẫn chưa thể hiện những thay đổi khả quan so với năm 2011, chỉ số đô la Mỹ (USD Index)1[1] trong 3 tháng đầu năm 2012 vẫn giảm khoảng 1,8%. So với các đồng tiền của các quốc gia đầu tầu kinh tế hiện nay thì ngoại trừ đồng Yên Nhật, đồng USD giảm giá, hoặc không thay đổi so với hầu hết các đồng tiền khác.
Xét riêng cặp tỷ giá USD/Euro và USD/GBP, mặc dù đồng Euro và đồng bảng Anh tiếp tục hứng chịu sức ép lớn từ các quan ngại liên quan đến vấn đề nợ công Châu Âu kéo dài xuyên suốt từ cuối năm 2009 song giá trị đồng đô la Mỹ vẫn giảm 3,17% so với bảng Anh và 3,1% so với đồng Euro trong quý I/2012.
Trái ngược với xu hướng giảm giá so với đồng tiền chung các nước châu Âu và bảng Anh, đồng bạc xanh đã tăng tới gần 7% so với đồng Yên Nhật trong quý I/2012.
Tỷ giá USD/NDT tuy có giảm nhẹ (NDT tăng giá) so với 3 tháng cuối năm 2011 nhưng vẫn chỉ giao động trong biên độ hẹp (6.28 – 6.33 NDT/ 1 USD). Kết thúc tháng 3/2012, tỷ giá NDT/USD dừng đúng ở mức 6.31 NDT/ 1 USD như thời điểm đầu năm.
Chỉ đến giữa tháng 4/2012, Trung Quốc mới có bước đi mới trong điều hành tỷ giá khi nới rộng biên độ tỷ giá USD/NDT thêm 0,5%. Quyết định của Trung Quốc về việc nới lỏng biên độ tỷ giá hối đoái giữa Nhân dân tệ và USD được ví như một mũi tên trúng hai đích, vừa giúp Trung Quốc đáp ứng phần nào đòi hỏi của Mỹ về việc nâng giá đồng NDT, vừa giúp Trung Quốc dần thực hiện tham vọng quốc tế hóa đồng NDT.
* Diễn biến giá vàng thế giới:
Dư âm kinh tế cuối năm 2011 và những diễn biến kinh tế khởi sắc của các khu vực kinh tế lớn đã tác động mạnh đến diễn biến của giá vàng trong quý I/2012. Giá vàng tăng mạnh tới hơn 9% trong tháng 1, quay đầu giảm nhẹ trong nửa đầu tháng 2 rồi tăng trở lại vào nửa cuối tháng 2, đến tháng 3 lại duy trì xu hướng giảm. Kết thúc quý I/2012, giá vàng thế giới ở mức 1662.5$/Oz - tăng 4% so với đầu năm 2012.
Bất ổn kinh tế ở Mỹ và Châu Âu, nhu cầu vàng vật chất lớn của các nước châu Á đã giúp giao dịch vàng thế giới khởi đầu năm 2012 với một con số rất ấn tượng khi tăng giá trên 9%, từ 1.598$/Oz lên 1.744$/Oz. Đây là tháng tăng giá mạnh thứ hai của vàng thế giới trong vòng 1 năm trở lại đây, chỉ sau mức 11% tăng giá của vàng thế giới trong tháng 8/2011.
Bước sang nửa đầu tháng 2, áp lực chốt lời sau khi thị trường vàng đã có 1 tháng tăng giá mạnh cùng với các thông tin kinh tế tích cực của Mỹ, các thỏa thuận tài chính trợ giúp xử lý nợ công tại Hy Lạp,….đã nhanh chóng tác động làm giá vàng thế giới giảm nhẹ, làm suy yếu ít nhiều kỳ vọng về vai trò “vịnh tránh bão” của vàng trong tương lai.
Diễn biến trên thị trường chứng khoán
Nhìn chung, thị trường chứng khoán (TTCK) toàn cầu trong những tháng đầu năm 2012 đã có dấu hiệu khởi sắc so với những tháng cuối năm 2011. Đến hết tháng 3/2012, hầu hết các chỉ số chứng khoán lớn trên thế giới đều tăng điểm: chỉ số DowJones tăng 7,53% so với tháng 12/2011, chỉ số S&P500 tăng 11,52%, NASDAQ tăng 18,28%, FTSE tăng 3,62%, Nikkei tăng 20,06%. Nguyên nhân là do tâm lý giới đầu tư trong 3 tháng đầu năm đã trở nên tích cực hơn nhờ những thống kê về tình hình kinh tế Mỹ và những bước tiến đáng kể trong việc xử lí cuộc khủng hoảng nợ châu Âu. Bên cạnh đó, theo báo cáo Triển vọng và tình hình kinh tế thế giới của Liên Hợp Quốc, trong phần lớn các nước ở khu vực Đông Á, cầu nội địa vững chắc đã bù đắp sự giảm sút về xuất khẩu, giúp ngăn chặn đà suy giảm kinh tế của những quốc gia này. Ngoài ra, những nỗ lực hợp tác khu vực, thúc đẩy thương mại nội vùng cũng đang diễn ra một cách mạnh mẽ. Tuy nhiên, bên cạnh những dấu hiệu tích cực, những nhân tố bất ổn như rủi ro chính trị ở Trung Đông đang tiếp tục làm dấy lên những lo ngại về khả năng xảy ra các cú sốc cung dầu mỏ, ảnh hưởng xấu đến tình hình tăng trưởng và khiến lạm phát quay trở lại (đặc biệt với các nước châu Á đang phát triển) và đe dọa khả năng phục hồi của kinh tế thế giới trong tương lai. Do vậy, TTCK thế giới tiếp tục được dự báo sẽ trải qua một giai đoạn khó khăn trong thời gian tới.
Thạc sỹ Nguyễn Thị Minh Ngọc
Viện Chiến lược Ngân hàng