Thách thức đầu tư phát triển nông nghiệp công nghệ cao
Thanh Bình, Hoàng Anh1
Đảng, Nhà nước đã có chủ trương, chính sách tái cơ cấu ngành nông nghiệp, tập trung phát triển nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp sạch. Chính phủ đã ban hành Đề án Tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững. Mục tiêu chung là tái cơ cấu ngành nông nghiệp hướng đến năm 2020 nước ta sẽ xây dựng được nền nông nghiệp sạch, phát triển bền vững.
Trước đó, từ năm 2012, Thủ tướng Chính phủ có Quyết định số 1895/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao thuộc Chương trình quốc gia phát triển công nghệ cao đến năm 2020. Qua gần 5 năm thực hiện đã đạt kết quả khả quan ở một số địa phương như Lâm Đồng, TP Hồ Chí Minh… Và để đạt hiệu quả cao hơn trong thời gian tới, cần có các quyết sách đúng đắn trước những thách thức đặt ra hiện nay.
Bất cập còn nhiều
Nông nghiệp công nghệ cao là nền sản xuất nông nghiệp theo hướng hiện đại, kết hợp nhiều yếu tố tổng hòa như giống, công nghệ canh tác, tưới tiêu, trình độ nông dân... tạo ra sản phẩm nông nghiệp chất lượng và hiệu quả cao. Thực tiễn cho thấy, muốn làm tốt nông nghiệp công nghệ cao cần nhiều yếu tố: cơ chế, chính sách sát thực tế, khuyến khích cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp tham gia; vốn, đất, nguồn nhân lực, công nghệ… Tuy nhiên, trong quá trình triển khai có nhiều bất cập nảy sinh, đang gây ra nhiều cản trở.
Vừa qua, tại buổi Tọa đàm “Tái cơ cấu nông nghiệp và phát triển nông nghiệp sạch” do báo Đại biểu Nhân dân tổ chức, ông Phạm Mạnh Cường - Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn đã chỉ rõ 7 thách thức lớn, đó là:
Trước hết, đất đai, xét tổng thể nền nông nghiệp nước ta chủ yếu vẫn là sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, 13,8 triệu hộ nông dân với 78 triệu mảnh ruộng. Trong khi trên thực tế, đất đai thuộc sở hữu Nhà nước, người nông dân không có quyền bán mà chỉ có thể cho thuê hoặc liên kết. Mặt khác, hạn mức sử dụng đất nông nghiệp theo quy định tại Điều 129, Luật Đất đai đã hạn chế việc tích tụ ruộng đất.
Thứ hai, quy mô và cách thức tổ chức sản xuất nông nghiệp còn nhiều vấn đề. Trong khi tái cơ cấu nông nghiệp gắn liền với tổ chức sản xuất theo quy mô tập trung và thúc đẩy liên kết theo chuỗi giá trị sản phẩm, từ sản xuất đến thu hoạch, chế biến, tiêu thụ và phải coi doanh nghiệp là động lực, trung tâm và các hợp tác xã là cầu nối giữa người dân, người sản xuất với các doanh nghiệp.
Thứ ba, chính sách thu hút các doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp chưa thông thoáng và chưa thực sự hấp dẫn, chưa bảo đảm để doanh nghiệp Việt Nam an tâm đầu tư vào nông nghiệp.
Thứ tư, khó khăn trong việc tiếp cận các nguồn vay ưu đãi, việc nghiên cứu áp dụng để thế chấp tài sản trên đất còn hạn chế.
Thứ năm, chưa có chính sách bảo hiểm nông nghiệp. Đây là rào cản, vướng mắc khiến người dân, doanh nghiệp còn ngần ngại đầu tư vào nông nghiệp, trong đó có nông nghiệp sạch.
Thứ sáu, rào cản thay đổi tư duy nhận thức. Nhiều hộ nông dân vẫn còn trông chờ vào sự hỗ trợ của Nhà nước, chưa chủ động sản xuất để đáp ứng yêu cầu thị trường.
Cuối cùng, hệ thống quản lý Nhà nước về vật tư nông nghiệp, lâm sản, thủy sản đã có những chuyển biến tích cực trong thời gian qua nhưng vẫn chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn của cuộc sống.
Mặt khác, theo các chuyên gia nông nghiệp, nguồn nhân lực cho nông nghiệp công nghệ cao cũng đang thiếu, chất lượng nguồn nhân lực phục vụ cho doanh nghiệp nông nghiệp chưa đáp ứng yêu cầu đề ra.
Cùng với đó, công tác nghiên cứu và phát triển công nghệ cao của Việt Nam còn thiếu định hướng, hạn chế trong vấn đề chuyển giao công nghệ. Các khu nông nghiệp công nghệ cao phát triển thiếu đồng bộ, chưa tận dụng được lợi thế về hạ tầng hay nguồn nhân lực của nhau, dẫn đến sự lãng phí về đầu tư, hiệu quả kinh tế chưa cao.
Hướng tháo gỡ
Đầu tư sản xuất nông nghiệp theo hướng công nghệ cao đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Để tháo gỡ những vướng mắc nêu trên, vừa qua, Chính phủ và các Bộ, ngành chức năng đã tiến hành một loạt các giải pháp hữu hiệu. Ngay từ đầu năm, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã có chỉ đạo về gói tín dụng 100.000 tỷ đồng cho vay phát triển nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp sạch với lãi suất thấp hơn từ 0,5 - 1,5% so với lãi suất thị trường. Tới đây, Chính phủ sẽ có những đề xuất sửa đổi Luật Đất đai phù hợp thực tế hơn, giúp doanh nghiệp tích tụ được ruộng đất để sản xuất lớn.
Về nguồn nhân lực, năm 2017, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn đặt ra mục tiêu hoàn thành kế hoạch đào tạo nghề nông nghiệp cho hơn 290.000 người, trong đó đào tạo trình độ sơ cấp và dưới 3 tháng là hơn 210.000 người; đào tạo trình độ trung cấp và cao đẳng là 80.000 người nhằm thực hiện chương trình tái cơ cấu ngành nông nghiệp, công nghệ cao, ứng phó biến đổi khí hậu, bảo an đảm an sinh xã hội. Ngoài ra để thúc đẩy liên kết các khu nông nghiệp công nghệ cao, cần thành lập được các chuỗi liên kết dọc và ngang trong sản xuất nông sản, trên cơ sở ứng dụng công nghệ, để tăng hiệu quả vận hành, quản lý chuỗi, kết nối với chuỗi cung ứng toàn cầu. Tăng cường hiệu quả chuyển giao công nghệ cao từ các khu nông nghiệp công nghệ cao đến với người dân, bảo đảm công nghệ được nghiên cứu có địa chỉ và ứng dụng ngay trên thực tế, nâng cao nhận thức về phương thức canh tác mới cho người nông dân…
Một trong những giải pháp tái cơ cấu nông nghiệp và phát triển nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp sạch là thu hút các doanh nghiệp trong và ngoài nước đầu tư vào lĩnh vực này. Đây là vấn đề khó khăn không chỉ từ cơ quan quản lý mà ngay doanh nghiệp cũng gặp vướng mắc.
Theo ông Ngô Minh Hải - Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn TH, khó khăn nhất hiện nay chính là từ “lòng tham”. Làm thế nào để người sản xuất nhận thức được giới hạn cho phép bảo đảm nông nghiệp sạch cũng như sức khỏe của con người. Thứ hai, môi trường sản xuất bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi việc lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật. Để sản xuất một sản phẩm hữu cơ thì đòi hỏi từ đất đai, giống đều phải sạch. Thứ ba, ở trong một môi trường cạnh tranh, để sản xuất ra một sản phẩm sạch thì chi phí tốn kém hơn rất nhiều so với sản phẩm khác.
Từ góc nhìn của nhà đầu tư vào sản xuất nông nghiệp công nghệ cao, ông Đoàn Quốc Việt - Giám đốc Công ty TNHH Thương mại và Xuất nhập khẩu Biển Bạc cho rằng, việc kêu gọi đầu tư vào tái cơ cấu nông nghiệp và phát triển nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp sạch không khó nhưng cần có cơ chế, chính sách cụ thể hơn, rõ ràng hơn và đặc biệt là bảo đảm thực thi chính sách minh bạch, công bằng và thực sự cởi mở, tạo điều kiện thuận lợi cho việc đầu tư lĩnh vực này vì tỷ suất lợi nhuận không cao nhưng giải quyết việc làm cho nhiều người.
Còn theo ông Phạm Mạnh Cường - Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, để khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, Chính phủ cần sửa đổi Nghị định 210/2013/NĐ-CP về chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp nông thôn và các chính sách có liên quan theo hướng tạo điều kiện thông thoáng nhất để doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp ứng dụng công nghệ cao, nông nghiệp sạch; đổi mới các chính sách về tín dụng. Cuối cùng, cần đẩy mạnh lồng ghép, điều phối mạnh mẽ hơn nữa các chương trình, chủ trương chính sách, đặc biệt là các chương trình mục tiêu quốc gia để huy động được nguồn lực lớn hơn cho phát triển nông nghiệp.
Tiêu chí xác định chương trình, dự án nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp sạch, danh mục công nghệ cao ứng dụng trong nông nghiệp đã được Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn ban hành tại Quyết định số 738/QĐ-BNN-KHCN, ngày 14/3/2017. Đây là văn bản làm cơ sở để ngân hàng thẩm định cho các cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp vay. Tuy nhiên, đại diện các ngân hàng đều cho rằng, cái khó để cho vay hiện nay là quy hoạch vùng cây, con vẫn chưa rõ, việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và tài sản trên đất còn chậm, đa số các mô hình đều có đất đai lớn nhưng giá trị chuyển nhượng địa phương lại tính toán thấp nên khó cho vay cao.
Theo Ngân hàng Nhà nước cho biết, sau thời gian triển khai cho vay lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao, ngành Ngân hàng đang có dư nợ 3.700 tỷ đồng đối với 25 doanh nghiệp được Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cấp giấy chứng nhận doanh nghiệp nông nghiệp công nghệ cao.
Khởi xướng đi tiên phong
Theo nhiều chuyên gia ngân hàng thì chỉ đạo của Thủ tướng mở ra một cơ chế vay thuận lợi, thông thoáng nhất cho cả người vay và người cho vay. Vì thế, sau khi chỉ đạo được phát đi, các ngân hàng thương mại bắt đầu tuyên bố những gói tín dụng dành cho nông nghiệp công nghệ cao.
Riêng với Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam (Agribank), tín dụng cho nông nghiệp công nghệ cao được coi là chủ trương lớn và đưa vào triển khai từ trước đó. Điều này đưa Agribank trở thành ngân hàng chiếm lĩnh thị phần nông nghiệp, nông thôn lớn nhất, với tổng dư nợ đầu tư chiếm tới 70%/tổng dư nợ của ngân hàng và chiếm 51% thị phần dư nợ của toàn ngành Ngân hàng đầu tư cho lĩnh vực “tam nông”.
Bà Nguyễn Thị Phượng - Phó Tổng Giám đốc Agribank chia sẻ, đầu tư cho nông nghiệp công nghệ cao trở thành bài toán sống còn cho chính Agribank cũng như nền nông nghiệp Việt Nam trước những thách thức từ khí hậu, môi trường và hàng loạt các hiệp định thương mại tự do mang lại. Do đó, khi Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn và Đài truyền hình Việt Nam khởi động chương trình “Nông nghiệp sạch - Cho người Việt Nam, cho thế giới”, Agribank đã triển khai chương trình tín dụng ưu đãi phục vụ nông nghiệp sạch với quy mô vốn không hạn chế, trước mắt là 50.000 tỷ đồng bằng vốn huy động thương mại, bắt đầu thực hiện từ ngày 1/11/2016. Chương trình hướng đến khách hàng là doanh nghiệp, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã, chủ trang trại… tham gia các khâu trong chuỗi sản xuất sản phẩm nông nghiệp an toàn, quy mô lớn với lãi suất cho vay giảm từ 0,5% - 1,5%/năm so với lãi suất ưu đãi cho vay đối với lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn.
Bên cạnh đó, Agribank còn cho phép vay tín chấp hoặc vay bảo đảm một phần, khách hàng được miễn phí chuyển tiền trong hệ thống và giảm 50% theo mức phí quy định đối với chuyển tiền ngoài hệ thống.
Hiện chương trình tín dụng này đã triển khai cho vay được 400 tỷ đồng với 14 khách hàng.
Ngoài ra, Agribank đã triển khai mô hình cho vay thí điểm chuỗi liên kết, mô hình sản xuất nông nghiệp quy mô lớn, ứng dụng công nghệ cao, như: mô hình trồng hoa (Lâm Đồng), cánh đồng mẫu lớn (An Giang, Cần Thơ, Đồng Tháp), chăn nuôi heo (Hà Nam), mía (Khánh Hòa), ngô (Sơn La), hoa quả, rau an toàn ở khu vực các tỉnh Tây Nguyên… và bước đầu các mô hình này đã tạo sự đồng thuận cao giữa các doanh nghiệp và người dân.
Từ ngày 01/11/2016, chương trình tín dụng ưu đãi phục vụ “Nông nghiệp sạch” với quy mô tài trợ vốn tối thiểu 50.000 tỷ đồng của Agribank chính thức bắt đầu triển khai tại 2.300 chi nhánh, phòng giao dịch trong cả nước.
Hy vọng rằng, với sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị, doanh nghiệp và người dân, việc làm tốt nông nghiệp công nghệ cao sẽ trở thành hiện thực, góp phần bảo đảm vững chắc an ninh lương thực, thực phẩm quốc gia cả trước mắt và lâu dài.
1 Agribank