Liệu tiền mặt có trở về dĩ vãng?

Về mặt kỹ thuật, hệ thống tiền ảo được hình thành dựa trên công nghệ phân phối theo chuỗi blockchain. Loại chuỗi phân phối này có tiềm năng phát triển lớn hơn cả bitcoin, song người tham gia thường sử dụng bitcoin làm trung gian chuyển đổi giữa tiền ảo và tiền mặt. Trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ blockchain đang đặt ra những câu hỏi xung quanh sự tồn tại của tiền mặt trong tương lai.

Trong tháng 6/2017, tạp chí “Tài chính & Phát triển” của Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) đã đăng tải kết quả nghiên cứu của chuyên gia kinh tế Alan Wheatley về xu thế phát triển các phương tiện thanh toán trên thế giới với nhận định, các giao dịch điện tử sẽ thay thế tiền mặt trong tương lai.

Chuyên gia Alan Wheatley đã ghi nhận những nỗ lực của các nước trong việc giảm dần mức độ sử dụng tiền mặt trong hoạt động thanh toán như, rất ít ngân hàng tại Na Uy sử dụng tiền mặt, Ngân hàng Trung ương (NHTW) Ấn Độ mới quyết định giảm 86% lượng tiền giấy, NHTW Hàn Quốc có kế hoạch chấm dứt phát hành tiền kim loại từ năm 2020, giao dịch thanh toán qua thẻ tại Hà Lan bắt đầu vượt giá trị giao dịch tiền mặt từ năm 2015.

Tuy nhiên, xu hướng phát triển các phương tiện thanh toán phi tiền mặt mới ở giai đoạn phát triển ban đầu. Cho tới nay, giao dịch bằng tiền mặt vẫn chiếm khoảng 85% tổng giá trị thanh toán trên toàn cầu, thậm chí vẫn chiếm vị trí áp đảo tại nhiều nước phát triển. Trong tương lai, giao dịch tiền mặt sẽ giảm dần cùng với sự phát triển bùng nổ của công nghệ và kỹ thuật hiện đại, đặc biệt là công nghệ thông tin.

Tại Thụy Điển, do chi phí phân phối tiền mặt vẫn ở mức cao, nên gần một nửa số ngân hàng trong nước vẫn chấp nhận tiền mặt. Tuy nhiên, lượng tiền mặt trong lưu thông trong năm 2015 đã giảm tới 15% so với năm 2007, thanh toán bằng tiền mặt trong hệ thống siêu thị hiện chỉ chiếm 15%. Tại Trung Quốc, thanh toán qua thẻ phát triển rất nhanh. Trong năm 2015, thanh toán di động đã chiếm 64,5%, tới 60% số người sử dụng dịch vụ internet đã sử dụng các công cụ thanh toán di động.

Tại Ấn Độ, mặc dù kế hoạch chấm dứt phát hành loại giấy bạc mệnh giá 100 rupee và 500 rupee chỉ mang lại tác dụng hạn chế trong việc giảm dần các nguồn thu nhập bất hợp pháp, nhưng sẽ góp phần chống thất thu thuế và khuyến khích người dân mở tài khoản thanh toán tại các ngân hàng.

Tương tự Ấn Độ, NHTW châu Âu cũng dự kiến chấm dứt phát hành loại giấy bạc mệnh giá 500 euro từ năm 2018. Đây là loại giấy bạc euro có mệnh giá cao nhất và được các nhóm tội phạm sử dụng vào giao dịch thanh toán bất hợp pháp như rửa tiền, buôn bán ma túy.

Peter Sands - nguyên Chủ tịch Standard Chartered Bank đã đề xuất kế hoạch chấm dứt sử dụng đồng bạc xanh từ 50 USD trở lên trong giao dịch thanh toán tại các nước G20 khi cho rằng, loại giấy bạc 50 USD đang được sử dụng phổ biến trong giao dịch bất hợp pháp tại các nước nghèo, và trên 60% loại giấy bạc 100 USD được lưu hành bên ngoài nước Mỹ.

Nguyên Bộ trưởng Tài chính Mỹ Lawrence Summers và nguyên chuyên gia kinh tế trưởng Kenneth Rogoff tại IMF cũng đề xuất lộ trình chấm dứt sử dụng giấy bạc mệnh giá cao trong giao dịch thanh toán toàn cầu. Tuy nhiên, đề xuất này cũng vấp phải một số trở ngại. Chặng hạn, NHTW Thụy Sỹ không có kế hoạch loại bỏ tờ 1.000 franc (loại giấy bạc có mệnh giá cao nhất của Thụy Sỹ) trong giao dịch thanh toán trên thế giới.

Bên cạnh tác động phòng chống các hoạt động kinh tế ngầm, việc thay thế tiền mặt còn góp phần tiết kiệm chi phí in, đúc, kiểm đếm, vận chuyển, bảo quản cũng như tiêu hủy tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông. Tại Hàn Quốc, NHTW Hàn Quốc cũng mong muốn loại trừ tiền kim loại do chi phí phát hành vượt quá mệnh giá. Tại Singapore, tuy tiền mặt vẫn chiếm 60% trong giao dịch thanh toán của khách hàng, nhưng chỉ chiếm 30% trong giao dịch giữa các doanh nghiệp, và việc hạn chế sử dụng tiền mặt sẽ góp phần tiết kiệm tới 0,5% GDP.

Chuyên gia Kenneth Rogoff cho rằng, việc từ bỏ dần các loại giấy bạc mệnh giá cao cũng tạo thuận lợi cho điều hành chính sách tiền tệ, do NHTW sẽ có nhiều giải pháp lựa chọn tại những thời điểm lãi suất âm (do giảm phát gây ra) có thể dẫn đến làn sóng rút tiền gửi ngân hàng.

Việc giảm dần lượng tiền mặt trong giao dịch thanh toán có tác dụng đảm bảo an ninh và hiệu quả của hệ thống thanh toán. Tuy nhiên, đối với các cơ quan quản lý tiền tệ, tội phạm tấn công mạng vẫn là lo ngại lớn nhất. Trong thời gian qua, nhiều vụ hacker ngân hàng liên tục xảy ra. Gần đây nhất, cả thế giới choáng váng với sự xuất hiện phần mềm tống tiền WannaCry chuyên đi khóa dữ liệu của nạn nhân và yêu cầu họ chuyển bitcoin cho các hacker để đổi lấy mã mở khóa.

Một trong những thách thức lớn trong nỗ lực tối đa hóa khả năng tiếp cận tài chính số là cần phục hồi tăng trưởng và giảm nghèo, tăng cường phổ cập tài chính, trong bối cảnh thế giới còn trên 2 tỷ người không biết gì về ngân hàng. Ngay tại các nước phát triển, những người không sử dụng internet cũng rất lúng túng trong việc tiếp cận mạng lưới thanh toán điện tử và các loại hình dịch vụ ngân hàng.

Theo Peter Sands, giao dịch số là xu hướng tất yếu, nhưng tốc độ từ bỏ tiền mặt trong hệ thống thanh toán còn chậm, nhất là tại các nước đang phát triển. Ngay tại các nước phát triển, tiền mặt vẫn chiếm vị thế áp đảo. Kết quả điều tra tại 6 nước thuộc nhóm G7 cho thấy, tỷ trọng tiền mặt tại CHLB Đức và Austria còn chiếm 82%. Nguyên nhân của tình trạng “nghiện tiền mặt” tại CHLB Đức được giải thích là do lo ngại gánh nặng nợ nần (bắt nguồn từ việc sử dụng thẻ tín dụng) và bài học về lạm phát phi mã, nhưng nguyên nhân cơ bản là do khách hàng chưa lựa chọn các phương thức thanh toán một cách hợp lý.

Theo nhận định của Frank van der Horst và Ester Matthijsen đến từ NHTW Hà Lan, việc tạo ra quyết định thường dựa trên cảm xúc hơn là nhận thức. Trong đó, thanh toán bằng tiền mặt mang lại cảm xúc tích cực hơn là thanh toán qua thẻ ghi nợ. Còn theo Dario Negueruela đến từ NHTW Tây Ban Nha, tiền mặt có những đặc điểm riêng vốn gắn với sự cảm nhận và tâm trạng cổ hủ của con người. Cụ thể là, tiền mặt là tượng trưng hữu hình về phúc lợi và địa vị.

Hiện nay, một số chính phủ đã công nhận tiền ảo là phương thức thanh toán hợp pháp, nhiều công ty bán lẻ cũng bắt đầu chấp nhận tiền ảo trong giao dịch thanh toán hóa đơn mua hàng. Nhiều chủ ngân hàng thương mại đã tập trung phát triển những thể thức thanh toán mới dựa trên nền tảng công nghệ phân phối theo chuỗi blockchain, hỗ trợ đồng tiền điện tử bitcoin. Một số NHTW đã tiến hành khảo sát giá trị của việc phát hành tiền điện tử và đề xuất chính sách và quy định pháp lý liên quan. Bên cạnh lĩnh vực tiền tệ và thanh toán, công nghệ blockchain đang được nghiên cứu ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác như kết nối các dịch vụ đám mây, tiền tệ hóa các hình thức tương tác của con người, giúp khách hàng tị nạn quyền sử dụng danh tính an toàn.

Chuỗi phân phối blockchain có tiềm năng sinh ra những đồng tiền cạnh tranh, đồng thời cho phép thay thế các hệ thống thanh toán tập trung hiện nay bằng những mạng lưới ngang hàng. Theo đó, các sổ kế toán tập trung được cập nhật liên tục có thể theo dõi được tất cả các giao dịch và được phân phối giữa các thành viên tham gia. Bằng cách xóa bỏ nhu cầu sử dụng hệ thống thanh toán qua ngân hàng, các phương thức giao dịch thanh toán mới sẽ được thực hiện nhanh chóng với chi phí rất thấp.

Phó Thống đốc NHTW Na Uy - Jon Nicolaisen cho rằng, xã hội có thể hưởng lợi rất lớn từ việc phi tập trung hóa hạ tầng tài chính. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là tác động của nó đến hoạt động tài trợ và cho vay của các ngân hàng. Nguyên Phó Thống đốc NHTW Canada - Carolyn Wilkins cho rằng, việc áp dụng công nghệ tài chính cũng sẽ góp phần ổn định tài chính, có khả năng ngăn ngừa nguy cơ đổ vỡ của những định chế tài chính lớn.

Bất chấp xu thế phát triển của tiền điện tử và các phương thức thanh toán mới, các lãnh đạo NHTW vẫn kỳ vọng, giấy bạc ngân hàng vẫn được sử dụng trong tương lai. Liên quan đến triển vọng này, chuyên gia Kenneth Rogoff đề xuất động thái vận động sang xã hội ít tiền mặt chứ không phải xã hội phi tiền mặt. Lý do là, bất kỳ người nào thực hiện công nghệ thanh toán mới cũng sẽ chiếm được lòng tin của con người, và công nghệ mới thường tạo ra làn sóng hào hứng một cách phi lý thái quá, cho dù có thể tiêu tan nhanh chóng. Trong lĩnh vực ngân hàng, lòng tin này bị xói mòn bởi khủng hoảng tài chính. Vì thế, tiền mặt vẫn được kỳ vọng tiếp tục tồn tại trong tương lai.

Hoàng Thế Thỏa

Nguồn: Bloomberg, CNBC, IMF tháng 6/2017