Cơ sở cho giải pháp toàn diện và triệt để về tái cơ cấu và xử lý nợ xấu, hướng tới phát triển bền vững hệ thống tổ chức tín dụng Việt Nam
PGS.,TS. Đào Minh Phúc, ThS. Nguyễn Hữu Mạnh1
Tái cơ cấu hệ thống ngân hàng giai đoạn 2011-2015 đã đạt được những kết quả bước đầu, tránh được nguy cơ đổ vỡ của hệ thống ngân hàng thương mại, phục hồi khả năng thanh toán, xử lý từng bước tình trạng sở hữu chéo, nợ xấu đã được nhận dạng và kiểm soát, mở ra khả năng cung ứng vốn tín dụng bình thường cho nền kinh tế và một hệ thống ngân hàng hoạt động ổn định và bền vững.
Tuy nhiên, giai đoạn tiếp theo của quá trình tái cơ cấu và xử lý nợ xấu vẫn còn nhiều khó khăn. Cơ chế, chính sách về xử lý nợ xấu, tài sản bảo đảm còn bất cập, gây nhiều khó khăn trong việc xử lý nợ xấu của tổ chức tín dụng (TCTD); thiếu cơ chế, chính sách khuyến khích các nhà đầu tư trong và ngoài nước tham gia xử lý tài sản bảo đảm và mua bán nợ xấu... Một trong những nguyên nhân chính dẫn đến thực trạng trên là do cơ chế, chính sách, pháp luật về xử lý nợ xấu chưa hoàn thiện, chưa bảo vệ quyền chủ nợ hợp pháp của các TCTD, quy định của pháp luật về xử lý tài sản bảo đảm để thu hồi nợ còn nhiều bất cập làm hạn chế hiệu quả của việc xử lý nợ xấu. Mới đây, việc Quốc hội chính thức thông qua Nghị quyết 42/2017/QH14 được coi là giải pháp quan trọng nhằm hoàn thiện khung khổ pháp lý, khắc phục những bất cập của hệ thống pháp luật trước đây về xử lý nợ xấu, xử lý tài sản bảo đảm.
Một số bất cập, vướng mắc trong xử lý nợ xấu
Trên cơ sở phê duyệt và chỉ đạo của Bộ Chính trị, Chính phủ đối với Đề án “Cơ cấu lại hệ thống các TCTD gắn với xử lý nợ xấu giai đoạn 2016 - 2020” (Đề án), NHNN đã ban hành Kế hoạch hành động của ngành Ngân hàng triển khai thực hiện Đề án “Cơ cấu lại hệ thống các TCTD gắn với xử lý nợ xấu giai đoạn 2016 - 2020” (Quyết định số 1533/QĐ-NHNN ngày 20/7/2017) với mục tiêu, lộ trình và phân công nhiệm vụ cụ thể; tham mưu việc thành lập Ban chỉ đạo thực hiện Đề án do Thủ tướng Chính phủ làm Trưởng ban.
Thời gian qua, dưới sự chỉ đạo quyết liệt của NHNN, các TCTD đã tích cực nâng cao chất lượng tài sản, kiểm soát chất lượng tín dụng và xử lý nợ xấu, đặc biệt là nỗ lực tự xử lý nợ xấu bằng các biện pháp đôn đốc thu hồi nợ, phát mại tài sản, thu hồi nợ từ thi hành án, sử dụng dự phòng rủi ro... Nhờ đó, nợ xấu tiếp tục được kiểm soát và xử lý hiệu quả, đến cuối tháng 3/2017, tỷ lệ nợ xấu nội bảng ở mức 2,55% tổng dư nợ tín dụng.
Tuy nhiên, nợ xấu luôn tiềm ẩn phát sinh hàng ngày, song hành với hoạt động của các TCTD. Mặc dù TCTD đã áp dụng đồng bộ các biện pháp hạn chế nợ xấu, song tính trung bình, nợ xấu vẫn phát sinh hàng năm khoảng 1,3-1,5% trên tổng dư nợ cho vay nền kinh tế, chủ yếu do các nguyên nhân khách quan và chủ quan. Theo tính toán, với mục tiêu tăng trưởng dư nợ cho vay nền kinh tế bình quân 16%/năm thì dự kiến nợ xấu phát sinh trong 5 năm tới (từ năm 2017 đến năm 2022) là khoảng 350 nghìn tỷ đồng. Nếu duy trì mục tiêu kiểm soát nợ xấu dưới 3%, tổng nợ xấu cần xử lý trong 5 năm tới khoảng 640 nghìn tỷ đồng, bình quân mỗi năm phải xử lý gần 130 nghìn tỷ đồng1.
Một thực tế là, trong thời gian qua, việc xử lý nợ xấu và tài sản bảo đảm chưa đạt được kết quả như mong muốn. Điều này xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó có nhiều bất cập về pháp lý, cụ thể như: nhiều vấn đề pháp luật chưa quy định; có vấn đề pháp luật đã có nhưng chưa phù hợp thực tiễn và không khả thi. Mặc dù Ngân hàng Thế giới đã có kiến nghị về hệ thống pháp luật của Việt Nam nên tăng quyền hơn nữa cho các TCTD trong việc thu hồi nợ. Bởi vậy, bên cạnh quy định quyền hợp pháp chính đáng của người đi vay, thì quyền hợp pháp chính đáng của bên cho vay cũng cần phải được pháp luật ghi nhận và bảo vệ.
Hoàn thiện khung khổ pháp lý giải quyết các vướng mắc, bất cập hiện hành về xử lý nợ xấu và tài sản bảo đảm
Tại kỳ họp thứ ba Quốc hội khóa XIV, các đại biểu đã nhất trí thông qua Nghị quyết số 42/2017/QH14 của Quốc hội về thí điểm xử lý nợ xấu của các TCTD (Nghị quyết số 42). Về cơ bản, các quy định tại Nghị quyết số 42 về thí điểm xử lý nợ xấu của các TCTD nhằm giải quyết khó khăn, vướng mắc, bất cập trong các quy định của pháp luật về xử lý nợ xấu, tài sản bảo đảm của TCTD, VAMC đã được NHNN báo cáo Chính phủ, Quốc hội, nhằm mục tiêu đảm bảo quyền chủ nợ hợp pháp của TCTD, VAMC cũng như thúc đẩy nhanh quá trình xử lý nợ xấu trong hệ thống ngân hàng, đảm bảo sự an toàn hoạt động của hệ thống ngân hàng nói riêng và nền kinh tế nói chung. Sau đây là một số nội dung chính của Nghị quyết số 42:
(i) Phạm vi nợ xấu được điều chỉnh bởi Nghị quyết 42 của Quốc hội bao gồm các khoản nợ xấu được tính đến 15/8/2017.
(ii) Nghị quyết Quốc hội quy định theo hướng tạo lập một thị trường mua bán nợ vì kinh nghiệm trên thế giới cho thấy, để xử lý nợ xấu hiệu quả cần phải phát triển và hình thành một thị trường mua bán nợ. Nghị quyết 42 có những quy định như sau: Một là, cho phép các TCTD, VAMC được bán các khoản nợ xấu và tài sản đảm bảo theo giá thị trường và theo quy định của pháp luật, kể cả việc bán với giá thấp hơn giá trị ghi sổ của khoản nợ, đây là một điểm vướng mắc rất nhiều trong thời gian qua; Hai là, cho phép VAMC được mua các khoản nợ xấu kể cả nội bảng, kể cả ngoại bảng; cho phép VAMC chuyển đổi các khoản nợ xấu đã mua bằng trái phiếu đặc biệt sang các khoản nợ xấu được mua theo giá thị trường; cho phép VAMC bán nợ cho mọi tổ chức và cá nhân. Theo quy định pháp luật hiện hành, doanh nghiệp chỉ được bán các khoản nợ xấu cho các doanh nghiệp đã được cấp phép kinh doanh mua bán nợ (như vậy VAMC không được bán cho tổ chức, cá nhân không kinh doanh mua bán nợ). Những quy định nêu trên cho phép VAMC có thể tiếp tục xử lý được các khoản nợ xấu đã mua bằng trái phiếu đặc biệt trong thời gian qua. Ba là, Nghị quyết quy định bên mua các khoản nợ có nguồn gốc từ hoạt động cấp tín dụng của TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài được nhận thế chấp bằng quyền sử dụng đất, tài sản gắn liền với đất là tài sản bảo đảm của khoản nợ đã mua, được kế thừa quyền và nghĩa vụ của bên nhận thế chấp.
(iii) Nghị quyết có quy định để bảo đảm quyền chủ nợ. Với đặc thù các TCTD là các trung gian tài chính, nguồn vốn cấp tín dụng của các TCTD chủ yếu là nguồn tiền huy động từ người dân, cho nên khi chúng ta bảo vệ quyền lợi của chủ nợ, có nghĩa là bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền. Nghị quyết 42 có những quy định để đảm bảo quyền của chủ nợ ở khía cạnh quyền thu giữ tài sản. Trong quá trình xử lý nợ xấu trong những năm qua, vướng mắc chủ yếu đó là bên đảm bảo không chịu giao tài sản đảm bảo cho bên nhận đảm bảo khi không thực hiện nghĩa vụ theo hợp đồng thỏa thuận giữa TCTD và bên đảm bảo. Các quy định pháp lý hiện hành cũng chưa có những điều khoản quy định đảm bảo quyền chủ nợ hợp pháp và chính đáng cho các chủ nợ. Bởi vậy, Nghị quyết lần này quy định rõ các điều kiện chặt chẽ như: các TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, VAMC có quyền xử lý tài sản đảm bảo theo quy định của Bộ luật Dân sự; có thỏa thuận về quyền thu giữ tài sản đảm bảo trong hợp đồng bảo đảm; giao dịch đảm bảo phải được đăng ký theo quy định của pháp luật, sự tham gia giám sát của các cơ quan nhà nước… Ngoài ra, Nghị quyết còn những quy định khác để xử lý những vướng mắc trong quá trình thu hồi và xử lý nợ xấu trong thời gian qua, chẳng hạn như là những quy định chuyển nhượng tài sản đảm bảo là những dự án bất động sản hay quy định về tài sản của người đang bị thi hành các vụ án thì không bị kê biên trừ trường hợp có sự đồng ý bằng văn bản của chủ nợ…
Sự khẩn trương, quyết liệt triển khai Nghị quyết 42 của Chính phủ và NHNN
Sau khi Nghị quyết số 42 được Quốc hội thông qua, ngày 19/7/2017, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 32/CT-TTg (Chỉ thị số 32) về việc triển khai thực hiện Nghị quyết này. Thực hiện Chỉ thị số 32 của Thủ tướng, ngày 20/7/2017, Thống đốc NHNN ban hành Chỉ thị số 06/CT-NHNN, đồng thời, ngày 21/7, NHNN tổ chức Hội nghị trực tuyến triển khai trong toàn ngành Ngân hàng để quán triệt các nội dung cơ bản Nghị quyết 42. Để triển khai Nghị quyết 42 của Quốc hội, Thống đốc NHNN đã chỉ đạo kịp thời, quyết liệt, cụ thể:
- Đối với các đơn vị thuộc NHNN
(i) Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng tập trung hoàn thiện để ban hành các văn bản pháp lý có liên quan hướng dẫn thực hiện Nghị quyết 42, bảo đảm có hiệu lực đồng thời với thời điểm có hiệu lực của Nghị quyết 42; các văn bản pháp lý khác nhằm tăng cường hiệu quả công tác kiểm soát, thanh tra, giám sát hoạt động của hệ thống TCTD. Đồng thời, tiếp tục rà soát để đề xuất hoàn thiện các văn bản có liên quan khác nếu cần thiết.
(ii) Khẩn trương chỉ đạo từng TCTD xây dựng kế hoạch cơ cấu lại gắn với xử lý nợ xấu trình NHNN phê duyệt, trong đó có kế hoạch xử lý nợ xấu của từng năm và giám sát việc thực hiện kế hoạch của từng TCTD. Cơ quan thanh tra, giám sát ngân hàng là đầu mối tổng hợp, báo cáo số liệu xử lý nợ xấu, xây dựng Báo cáo trình Chính phủ, Quốc hội theo yêu cầu tại Nghị quyết…
(iii) Vụ Pháp chế có trách nhiệm đầu mối xử lý các khó khăn, vướng mắc trong quá trình triển khai thi hành Nghị quyết 42 để kịp thời xử lý hoặc trình cấp có thẩm quyền xem xét, xử lý. Đồng thời là đầu mối đề xuất hoàn thiện hệ thống pháp luật về xử lý nợ xấu, tài sản bảo đảm trên cơ sở thực tiễn áp dụng các quy định tại Nghị quyết này.
(iv) Vụ Truyền thông làm đầu mối phối hợp các đơn vị liên quan triển khai các hình thức tuyên truyền, phổ biến nội dung Nghị quyết trong toàn hệ thống. Trong đó đặc biệt là những vấn đề liên quan đến nợ xấu, khái niệm và cách thức xác định nợ xấu đã được nêu tại Phụ lục ban hành kèm theo Nghị quyết 42 của Quốc hội để có được sự hiểu biết, đồng thuận của dư luận.
- Đối với NHNN chi nhánh các tỉnh, thành phố có trách nhiệm phối hợp với chính quyền địa phương và các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trên địa bàn để triển khai thực hiện Nghị quyết tại địa bàn và thực hiện thanh tra, giám sát việc thực hiện Nghị quyết 42 trên địa bàn. Trên cơ sở đó, nắm bắt những khó khăn, vướng mắc trong quá trình triển khai, báo cáo NHNNTW những vấn đề vượt thẩm quyền để được hướng dẫn xử lý kịp thời.
- Đối với VAMC, có trách nhiệm tổ chức quán triệt các quy định của Nghị quyết 42; xây dựng và triển khai thực hiện phương án xử lý nợ xấu hằng năm và phương án mua, bán nợ xấu theo giá trị thị trường.
- Đối với các TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài:
(i) Tổ chức quán triệt nội dung Nghị quyết 42 và tổ chức thực hiện Nghị quyết 42 trong toàn hệ thống; xây dựng và triển khai thực hiện kế hoạch xử lý nợ xấu hằng năm và định kỳ báo cáo tình hình xử lý nợ xấu. Hằng năm, đánh giá, đề xuất về tính hiệu quả, khả thi đối với các chính sách thí điểm tại Nghị quyết 42 trên cơ sở tổng kết việc thực hiện tại TCTD.
(ii) Thực hiện các biện pháp nâng cao năng lực quản trị nội bộ đặc biệt là quản trị rủi ro; các biện pháp ngăn ngừa hành vi vi phạm pháp luật gây ra nợ xấu, ngăn ngừa nợ xấu mới phát sinh, trong đó đặc biệt là tập trung nâng cao chất lượng thẩm định tín dụng, nâng cao năng lực cán bộ thực hiện công tác thẩm định, xử lý nợ...
(iii) Nghiên cứu văn bản số 152/TANDTC-PC ngày 19/7/2017 của Tòa án Nhân dân tối cao về giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng, xử lý nợ xấu để trong quá trình xử lý tài sản bảo đảm, nếu có tranh chấp, đề nghị Tòa án nhân dân các cấp xử lý theo đúng tinh thần của văn bản này.
Chúng ta tin tưởng rằng, Nghị quyết số 42/2017/QH14 của Quốc hội sẽ là văn bản pháp lý rất quan trọng để xử lý nợ xấu một cách toàn diện và triệt để qua việc khắc phục được các vướng mắc, khó khăn về cơ sở pháp lý hiện hành liên quan đến xử lý nợ xấu và tài sản bảo đảm, tạo cơ chế xử lý đồng bộ, thống nhất, hiệu quả, khả thi để xử lý nhanh, dứt điểm các khoản nợ xấu đã kéo dài nhiều năm. Với sự đồng thuận của cả hệ thống chính trị, sự phối hợp đồng bộ của các Bộ, ngành, thời gian tới, khi Nghị quyết 42 được triển khai tốt trong thực tiễn sẽ tạo điều kiện để TCTD giải phóng khối lượng vốn lớn đang đọng lại trong các khoản nợ xấu cũng như giải phóng khối lượng tài sản thế chấp hiện nay chưa xử lý được, gây lãng phí nguồn lực xã hội, giúp các TCTD mở rộng tín dụng cho nền kinh tế, đồng thời, giảm được chi phí hoạt động để có điều kiện tiếp tục giảm lãi suất cho vay góp phần phát triển kinh tế đất nước.
1 Xem thêm bài: “Thống đốc NHNN Lê Minh Hưng làm rõ những vấn đề Đại biểu Quốc hội quan tâm về dự thảo Nghị quyết xử lý nợ xấu”. (Nguồn: http://www.sbv.gov.vn).
1 NHNN