Thị trường tài chính ngày càng được mở rộng và phát triển mạnh mẽ ở Việt Nam. Khi nền kinh tế mở cửa, các sản phẩm tài chính sẽ ngày một đa dạng và phức tạp, kết hợp với thu nhập và tiết kiệm của người dân ngày càng tăng làm cho vấn đề nâng cao kiến thức tài chính ngày càng cấp thiết. Với trình độ kiến thức tài chính thỏa đáng đời sống của người dân sẽ được nâng cao, kinh tế phát triển và gia tăng phúc lợi.
Tầm quan trọng của hiểu biết kiến thức tài chính
Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD, 2012), định nghĩa “Hiểu biết tài chính” (financial literacy) là tổng hợp nhận thức, kiến thức, kỹ năng, thái độ và hành vi tài chính cần thiết để có thể đưa ra được các quyết định an toàn và cuối cùng đạt được lợi ích về tài chính.
Theo Hiệp ước Basel II, “hiểu biết tài chính” là một trong bốn yếu tố cấu thành nên trụ cột số 3 của hệ thống ổn định tài chính - Kỷ luật thị trường. Theo nghĩa rộng nhất, “kỷ luật thị trường” là một cơ chế mà qua đó các thành viên thị trường theo dõi và kỷ luật những hành vi rủi ro quá mức của các ngân hàng/ tổ chức tài chính. Thuật ngữ “kỷ luật thị trường” đang ngày càng phổ biến bởi các nhà hoạch định chính sách có xu hướng đề cao vấn đề này bên cạnh việc xây dựng các khung pháp lý – vốn đòi hỏi phải có những nỗ lực lớn và thời gian dài mới có thể tác động sâu sắc tới thị trường. Ngoài ra, nhiều khi các vấn đề về cân đối vĩ mô cũng tác động và hạn chế đáng kể những chính sách điều hành, trong khi đó, việc tăng cường kỷ luật thị trường luôn cần thiết và ổn định với mức độ tác động sâu rộng, đem lại lợi ích bền vững cho toàn hệ thống tài chính.
Hiểu biết tài chính giúp các thành viên tham gia thị trường xử lý một cách chính xác những thông tin mà các tổ chức tài chính công bố, từ đó có thể ra những quyết định đúng đắn. Trong trụ cột “kỷ luật thị trường”, các thành viên dùng sự hiểu biết của mình để theo dõi hệ thống tài chính - ngân hàng, cùng với những cơ chế kỷ luật hiệu quả, quản trị nội bộ ngân hàng tốt, cơ chế bắt buộc công bố thông tin đầy đủ và tin cậy sẽ giúp hệ thống tổ chức tài chính hoạt động an toàn, nhà đầu tư hạn chế tối đa rủi ro thua thiệt do thiếu hiểu biết về tài chính.
Kết cấu kỷ luật thị trường
Nguồn: Rethinking Market Discipline in Banking - Lessons from the Financial Crisis, World Bank, 2010.
Sự cần thiết của phổ cập kiến thức tài chính cho người dân
Kiến thức tài chính tác động đến tất cả các lĩnh vực đời sống của con người. Sự cần thiết của việc đào tạo kiến thức tài chính cho người dân được thể hiện qua các yếu tố sau:
Thứ nhất, cung cấp một nền tảng giáo dục tài chính, tạo thói quen tiết kiệm, đặc biệt là đối với người có thu nhập thấp, luôn sống dưới áp lực tài chính, thiếu kỹ năng quản lý dòng tiền, làm cho họ trở thành nhóm dễ bị tổn thương.
Thứ hai, việc đào tạo kiến thức tài chính cho người dân giúp tăng niềm tin của người dân vào các định chế tài chính và các chính sách của nhà nước đối với các định chế này, từ đó giúp gia tăng tiết kiệm và đầu tư, góp phần thúc đẩy quá trình tăng trưởng kinh tế.
Thứ ba, tạo điều kiện phát triển tín dụng lành mạnh tới những đối tượng trước đó bị phụ thuộc vào những nguồn tiền vay khác như từ gia đình, bạn bè hay tín dụng đen.
Thứ tư, tạo niềm tin thúc đẩy nhu cầu đầu tư, kinh doanh, cải thiện năng suất lao động tại các vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa.
Thứ năm, tạo ra các kênh thanh toán , chuyển tiền mới tới những đối tượng chưa có tài khoản ngân hàng và phải sử dụng các loại hình chuyển tiền phi chính thức tốn kém và rủi ro khác. Là một phương thức chống thất thoát trong việc phân phối những khoản trợ cấp và các khoản phúc lợi khác của chính phủ. Giờ đây, những khoản trợ cấp này có thể gửi thẳng tới tài khoản của người thụ hưởng thay vì trả tiền mặt.
Thứ sáu, giúp giảm các vụ án lạm dụng tài chính, tích tụ nợ vay quá mức, phân bổ kém hiệu quả các khoản tiết kiệm cá nhân.
Thứ bảy, khi có kiến thức tài chính, công dân có thể biết cách khởi nghiệp, xây dựng một dự án kinh doanh và quản lý tài chính cho chính doanh nghiệp của mình.
Thứ tám, giúp người dân được chuẩn bị tốt hơn với các tình huống khủng hoảng và có thể tự bảo vệ mình tốt hơn, được định hướng tốt hơn trong bối cảnh khủng hoảng toàn cầu, lựa chọn cho mình các kế hoạch hưu trí, tiết kiệm, am hiểu các bảng khai thuế, có quyết định đúng đắn về đầu tư và tài chính khác, không rơi vào tình trạng lo lắng.
Thứ chín, giúp tầng lớp trung lưu hoạch định và sử dụng ngân sách cá nhân một cách hiệu quả, ra các quyết định trong những lĩnh vực tài chính cá nhân xuất phát từ các lợi ích dài hạn, tránh vay mượn nhiều, có định hướng rõ ràng trong sử dụng các dịch vụ và sản phẩm do các định chế tài chính cung ứng, nhận biết các mối đe dọa và giảm rủi ro lừa đảo từ các thành viên thiếu lương tâm và thiếu trung thực của thị trường.
Thứ mười, góp phần nâng cao nhận thức về quyền lợi và lợi ích của người gửi tiền. Người có nền tảng kiến thức tài chính tốt có thể làm dịu những biến động mạnh trên thị trường tài chính bởi vì họ ít có thiên hướng phản ứng vội vàng hoặc quá mạnh trước các nhân tố bên ngoài.
Mười một, người dân được đào tạo kiến thức tài chính sẽ góp phần vận hành hiệu quả các thị trường tài chính đang ngày càng trở nên phức tạp. Nhờ có khả năng so sánh rủi ro và thu nhập của các công ty tài chính, ngân hàng khác nhau, những người am hiểu tài chính sẽ góp phần khuyển khích thúc đẩy cạnh tranh. Mặt khác, thông qua những yêu cầu về các sản phẩm đáp ứng tốt hơn các nhu cầu của họ, người dân am hiểu tài chính sẽ khuyển khích các nhà cung ứng nỗ lực nghiên cứu và tung ra thị trường các sản phẩm và dịch vụ mới, tích cực ứng dụng công nghệ và nâng cao chất lượng sản phẩm.
Định hướng đào tạo kiến thức tài chính cho người dân
Bên cạnh việc tiếp tục mở các hội nghị, thảo luận tuyên truyền về kiến thức tài chính tại các vùng miền trong cả nước, NHNN, các trường đại học, các cơ quan ban ngành liên quan đến tài chính kinh tế cần tiếp tục thúc đẩy phổ cập kiến thức tài chính tới cộng đồng như khảo sát trên diện rộng trình độ hiểu biết tài chính của cả dân ở từng trình độ, độ tuổi, giới tính. Qua đó có thể hiểu rõ thực trang hiếu biết tài chính của người dân, từ đó mới đưa ra được lộ trình, giải pháp cụ thể. Tất cả người dân cần phải được tiếp cận đến kiến thức tài chính mới có thể làm kinh tế tốt.
Việc đào tạo kiến thức tài chính cho người dân không phải là một vấn đề đơn giản. Cần có một cơ quan chủ quản chủ trì toàn bộ chương trình. Điều này rất quan trọng bởi nó sẽ là yếu tố đảm bảo sự tham gia phối hợp nhịp nhàng giữa các bên. Phổ cập tài chính toàn diện giúp tăng tỷ lệ người dân tiếp cận với các dịch vụ tài chính cơ bản chính thức. Điều này đóng góp quan trọng trong quá trình xóa đói giảm nghèo, hướng tới một xã hội ổn định, công bằng và phát triển bền vững.
Th.s Hồ Thanh Xuân
Tài liệu tham khảo:
The OECD Project on Financial Education, 2009
Theo Basel II, có 3 trụ cột cấu thành ổn định tài chính: 1) Các yêu cầu về vốn tối thiểu, 2) Cơ chế giám sát, 3) Kỷ luật thị trường