Nỗ lực giảm sở hữu chéo: Phải có lộ trình cụ thể
Khuê Nguyễn
“Mỗi NHTM không được sở hữu quá 5% vốn ở TCTD khác và không được sở hữu quá hai TCTD” là quy định được nêu tại Thông tư số 36/2014/TT-NHNN. Điều 21 Nghị định 91/2015 của Chính phủ về đầu tư vốn nhà nước vào DN và quản lý, sử dụng vốn, tài sản tại DN cũng quy định rõ các lĩnh vực DNNN không được góp vốn hoặc đầu tư, trong đó có lĩnh vực NH, trừ những trường hợp đặc biệt theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ. Trường hợp đã góp vốn, đầu tư phải thực hiện phương án cơ cấu lại và chuyển nhượng toàn bộ số vốn đã đầu tư theo quy định... Ngay sau đó, một loạt thương vụ thoái vốn được các NH ráo riết triển khai nhằm thực hiện việc giảm sở hữu chéo trong ngành NH. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Các TCTD vừa có hiệu lực thi hành trong năm 2018 cũng có những quy định chặt chẽ hơn để hạn chế sở hữu chéo. Tuy nhiên, việc thoái vốn của không ít NH vẫn còn chậm.
Năm nay, cũng đã có những cuộc đánh tiếng từ trước khi nhiều NH có động thái thoái vốn, bán vốn cho nhà đầu tư ngoại. Đơn cử như Vietcombank lên kế hoạch dự kiến bán hơn 350 triệu cổ phiếu, tương đương 10% cổ phần cho các nhà đầu tư nước ngoài sau khi đã nhận được sự chấp thuận từ phía Chính phủ. Mới đây, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội cũng thông báo về đăng ký làm đại lý đấu giá cổ phần của OCB do Vietcombank sở hữu, dự kiến vào 17/4/2018 Vietcombank sẽ đấu giá hơn 6,67 triệu cổ phiếu OCB - số cổ phần còn lại chưa bán hết trong đợt đấu giá cuối tháng 12/2017. Eximbank cũng đã giảm sở hữu tại Sacombank từ hơn 165,22 triệu cổ phiếu xuống còn 50 triệu cổ phiếu vào cuối năm 2017…
Tháng 2/2018, MobiFone đã tổ chức phiên đấu giá thành công hơn 33,4 triệu cổ phiếu SeABank thu về gần 333,5 tỷ đồng từ SeABank. Trong khi đó, hồi tháng 1/2018, MobiFone công bố sẽ đấu giá 5,5 triệu cổ phiếu TPBank với giá khởi điểm 12.800 đồng/ cổ phiếu, nhưng phiên đấu giá gặp khó khăn do phía MobiFone xin hoãn để làm rõ thông tin về sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài tại TPBank. Hiện tại MobiFone mới chỉ “chia tay” SeABank và vẫn là cổ đông của TPBank. Đầu năm 2018, VNPT cũng tuyên bố đấu giá lần 2 hơn 71 triệu cổ phần nắm giữ tại Maritime Bank. Song giao dịch này cũng thất bại vì chưa có nhà đầu tư.
Trong bối cảnh thị trường chứng khoán có xu hướng đi lên, cổ phiếu NH tăng giá trở lại thì hoạt động thoái vốn được kỳ vọng sẽ có ít nhiều thuận lợi.
Trao đổi thêm với phóng viên Thời báo Ngân hàng, một chuyên gia kinh tế nhận định: Những điều kiện hỗ trợ nói trên đúng là thuận lợi cho hoạt động thoái vốn, song cũng chưa hoàn toàn. Khi cổ phiếu tăng giá, tất yếu việc thoái vốn sẽ dễ dàng hơn, nhưng mặt khác đó cũng là vấn đề khi tài sản tăng giá trị, thì nhiều người lại không muốn thoái vốn nữa. Dẫn chứng trường hợp một NHTM trong quá khứ, mặc dù đã ký kết biên bản ghi nhớ bán cổ phần cho một đối tác ngoại, nhưng ngay sau đó cổ phiếu của NH này lên giá. Nếu vẫn giao dịch theo giá cũ thì sẽ phải chấp nhận chịu lỗ, chính vì không thương lượng thống nhất được giá cả nên thương vụ này bị trì hoãn. “Nói như vậy để thấy, giá cổ phiếu tăng là rất hấp dẫn, nhưng đó cũng chính là rào cản bởi rất dễ dẫn tới việc huỷ hợp đồng, đặc biệt đối với các NHTMNN liên quan tới trách nhiệm phần vốn của Nhà nước nắm giữ”, vị này chia sẻ.
Song phần lớn các chuyên gia đều chung quan điểm: Đây là điều NHNN phải chỉ đạo thực hiện nghiêm túc, bắt buộc các NH phải tuân thủ để tạo ra sân chơi lành mạnh hơn. Chính trong vấn đề tỷ lệ sở hữu của các cổ đông lớn quá chằng chịt đã tạo ra lợi ích nhóm, gây hệ luỵ khôn lường cho nền kinh tế. Bất kể thị trường chứng khoán có lợi hay bất lợi cho cổ đông, thì việc thoái vốn là không thể chậm trễ cho dù việc thoái được vốn không phải là câu chuyện có thể giải quyết trong một sớm một chiều. Quá trình thoái vốn cần theo một lộ trình cụ thể, hay nói khác đi là thoái vốn từng phần, có sự rà soát và đánh giá. Việc thoái vốn thời gian lâu hay chóng phụ thuộc nhiều yếu tố. “Bản thân hoạt động của các NHTMNN có vai trò đặc thù, thực hiện một số chính sách trong từng lĩnh vực theo yêu cầu của Chính phủ. Nếu cổ phần hạ thấp quá thì làm sao thực hiện nổi, Nhà nước có thể dùng tới biện pháp hành chính, nhưng nếu như vốn đã chi phối thì câu chuyện sẽ khác rồi”, một chuyên gia thẳng thắn chia sẻ.
TS. Nguyễn Trí Hiếu cũng cho rằng, thực tế ở Việt Nam có những cá nhân có thực quyền trong HĐQT của các NH đã lạm dụng để tư lợi. Nếu không được giải quyết rốt ráo thì hệ thống NH chắc chắn không lành mạnh được, và mọi thứ chỉ nằm trên giấy tờ, văn bản. NH Việt Nam phải đi vào quỹ đạo chung, tuân thủ quy luật của sân chơi chung, tiến tới Basel II”, chuyên gia này nhìn nhận.
Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Các TCTD mới được thông qua cũng đã đưa ra quy định hạn chế về giới hạn sở hữu cổ phần của cổ đông tại nhiều TCTD nhằm hạn chế tình trạng cổ đông, nhóm cổ đông lạm dụng vị thế cổ đông lớn tại nhiều TCTD để phục vụ cho các lợi ích liên quan. Theo đó, từ ngày 15/1, một cổ đông lớn và những người có liên quan tại một TCTD không được sở hữu từ 5% vốn điều lệ tại TCTD khác. Theo các chuyên gia, quy định này cũng sẽ hạn chế được tình trạng cổ đông lớn thao túng hoạt động NH, tăng tốc độ xử lý sở hữu chéo trong các nhà băng.
Box:
Tại phiên chất vấn Thống đốc NHNN ngày 17/11/2017, người đứng đầu ngành NH cho biết: tính đến tháng 11/2017, không còn cá nhân nào sở hữu trên 5% vốn trong hệ thống NH. Số cặp sở hữu chéo giảm từ 7 cặp trong năm 2015 xuống còn 2 cặp trong năm 2017. Sở hữu NH với DN giảm từ 56 cặp xuống còn 2 cặp. Số TCTD sở hữu hơn 15% vốn TCTD khác nay chỉ còn 3 - 4 trường hợp, so với 19 trường hợp vào năm 2012.