Giải pháp tài khóa đối phó với Covid-19

Báo cáo nêu rõ, để chặn đà suy giảm tăng trưởng kinh tế do Covid-19 gây ra, nhiều nước đã triển khai các biện pháp khẩn cấp nhằm bảo vệ công dân, duy trì việc làm, và đề phòng phá sản doanh nghiệp. Do kinh tế tụt dốc và doanh thu tài khóa sụt giảm, nền tài chính công trở nên chắp vá, nợ công trên toàn cầu có thể sẽ vượt ngưỡng 100% GDP trong năm nay.

Kể từ tháng 4/2020, trên 2/3 số quốc gia trên thế giới đã mở rộng quy mô các gói hỗ trợ tài khóa nhằm giảm thiểu những thiệt hại do Covid-19 gây ra. Trên toàn cầu, các nước đã thông báo các gói hỗ trợ tài khóa với tổng giá trị gần 11 nghìn tỷ USD, tăng khá cao từ con số 8 nghìn tỷ USD trong báo cáo cập nhật đưa ra hồi tháng 4/2020. Trong số này, khoảng 5,4 nghìn tỷ USD là chi tiêu bổ sung và thu ngân sách dự kiến - ảnh hưởng trực tiếp đến ngân sách quốc gia. Phần còn lại (5,4 nghìn tỷ USD) là hỗ trợ thanh khoản, như cho vay và tăng vốn cổ phần, bảo lãnh, kể cả qua các ngân hàng thương mại quốc doanh và doanh nghiệp nhà nước, mục tiêu là ổn định dòng tiền mặt và kiềm chế nguy cơ phá sản. Tại các nước G20, các gói hỗ trợ tài khóa hiện chiếm tỷ trọng trung bình 6% GDP, tăng nhanh từ tỷ trọng 3% GDP vào tháng 4/2020, vượt xa giá trị các khoản hỗ trợ tài khóa được triển khai trong giai đoạn 2008-2010.

Trong bối cảnh kinh tế thu hẹp và thất thu tài khóa, các gói hỗ trợ tài chính quy mô lớn đã trầm trọng thêm tình trạng nợ công và thâm hụt tài khóa. Trong năm tài khóa 2020-2021, nợ công được dự báo sẽ vượt quá 101% GDP, tăng 19% so với năm trước, và là mức tăng cao nhất từ trước đến nay. Tương tự, thâm hụt tài khóa trong năm 2020 cũng tăng 10% so với năm trước lên tỷ trọng trung bình 14% GDP. Thu ngân sách năm 2020 được dự báo giảm sâu hơn so với tăng trưởng kinh tế, có thể giảm 2,5% GDP so với năm trước, tiêu dùng tư nhân gò bó do thu nhập của cá nhân và doanh nghiệp đều sụt giảm mạnh. Trong bối cảnh giá dầu giảm thấp, các nước xuất khẩu dầu còn gặp thêm khó khăn do doanh thu sụt giảm mạnh. Xu hướng gia tăng nợ nần và thâm hụt tài chính có nguy cơ bất ổn rất cao, có thể đảo lộn tình hình, nếu đại dịch tiếp tục bùng phát trở lại, nợ nần sẽ bất ngờ tăng lên và điều kiện tài chính trở nên khắt khe. Nếu các khoản thuế tạm hoãn không phục hồi hoàn toàn, thu ngân sách có thể sẽ giảm sâu hơn nữa. Trái lại, nền tài chính công có thể không bị rối loạn như dự báo, nếu các loại vắc xin phòng dịch Covid-19 được đưa ra vào cuối năm nay, qua đó sẽ phục hồi niềm tin và giảm thiểu nguy cơ suy thoái kinh tế.

Tại các nước phát triển, do hoạt động kinh tế giảm sâu hơn so với kỳ vọng, nhiều nước đã triển khai các gói hỗ trợ tài khóa quy mô lớn. Về tổng thể, thâm hụt tài khóa năm 2020 tăng lên tỷ trọng trung bình 16,5%, cao hơn 13% so với năm trước, và nợ công sẽ vượt 130% GDP trong năm tài khóa 2020-2021.

Tại các nước mới nổi, tổng giá trị các gói hỗ trợ tài khóa cũng tăng cao và hiện chiếm khoảng 5% GDP. Tỷ trọng này thấp hơn so với tại các nước phát triển, nhưng thâm hụt tài khóa được dự báo sẽ mở rộng nhanh chóng lên 10,5% GDP trong năm 2020, gấp trên hai lần so với năm trước. Điều này phản ánh động thái mở rộng tài khóa, kinh tế thu hẹp, doanh thu bán lẻ đạt thấp, chi phí vay ngoại tệ tăng cao, điều kiện tài chính toàn cầu khắt khe hơn so với thời kỳ trước khủng hoảng. Nợ công năm 2020 có thể sẽ chạm ngưỡng trung bình 63% GDP, tăng 10% so với năm trước, khi nhiều nước tung ra các gói hỗ trợ khổng lồ.

Do nguồn lực tài chính hạn chế và đại dịch Covid-19 lây lan ở mức độ thấp hơn, các nước đang phát triển thu nhập thấp chỉ đưa ra các gói hỗ trợ khiêm tốn, với giá trị trung bình vào khoảng 1,2% GDP, chủ yếu thông qua các giải pháp ngân sách. Thâm hụt ngân sách năm 2020 tại nhóm quốc gia này có thể lên đến 6% GDP, tăng 2% so với năm trước, tăng cao nhất là tại các nước xuất khẩu dầu. Trong nhóm quốc gia này, nhiều nước đã đề nghị tạm hoãn các khoản nợ song phương theo Sáng kiến Hoãn dịch vụ nợ do G20 đề xuất, 45 quốc gia tìm kiếm nguồn vốn hỗ trợ khẩn cấp từ IMF. Những biện pháp này có tác dụng giảm bớt khó khăn trước mắt, nhưng sẽ đẩy nợ công lên tỷ trọng trung bình 48% GDP trong năm tài khóa 2020-2021 - một vấn đề đáng lo ngại tại nhiều quốc gia.

Tại báo cáo này, các chuyên gia IMF đề xuất một số giải pháp tài khóa cần thực hiện trong thời gian tới. Cụ thể là, do đại dịch có dấu hiệu thuyên giảm tại một số khu vực trên thế giới, các chính sách tài khóa phải phù hợp với tình hình thực tế tại mỗi nước, cân đối các khoản chi để bảo vệ công dân, ổn định nhu cầu, tạo thuận lợi cho tiến trình phục hồi kinh tế. Tại những nước tiếp tục bị đại dịch hoành hành và tình hình kinh tế - xã hội trở nên khó khăn hơn, chính sách tài khóa cần tập trung vào lĩnh vực y tế nhằm cứu chữa người bệnh và triển khai các biện pháp khẩn cấp để bảo vệ công dân. Tại những quốc gia đang triển khai các giải pháp nới lỏng giãn cách xã hội, chính sách tài khóa có thể chuyển dần từ hỗ trợ trực tiếp sang hỗ trợ theo mục tiêu cho các hộ gia đình, tăng cường cung cấp thông tin về tình hình kinh tế. Các biện pháp hỗ trợ lao động cần hướng vào việc khuyến khích người dân trở lại làm việc một cách an toàn và tạo thuận lợi cho việc chuyển đổi cơ cấu trên thị trường lao động theo hướng tăng cường tính bền vững kinh tế sau đại dịch. Một khi đã kiểm soát được đại dịch, cần tăng cường kích thích tài khóa để hỗ trợ phục hồi kinh tế, tập trung vào lĩnh vực đầu tư công, bao gồm kết cấu hạ tầng, hệ thống y tế, và chuyển sang nền kinh tế ít ô nhiễm hơn. Tại những nước chỉ có dư địa tài khóa hạn chế, cần định hình lại chính sách thuế và chi tiêu để nâng cao hiệu quả và khuyến khích đầu tư. Cần đưa ra các chương trình bảo trợ xã hội dài hạn, tạo tiền đề để ổn định tự động và giảm đói nghèo. Những giải pháp tài khóa này cần được xây dựng trong giai đoạn trung hạn, minh bạch trong quản lý và giảm thiểu rủi ro tài khóa, bao gồm tín dụng và bảo lãnh, không gây tác động tức thì đến thâm hụt và nợ công.

Hoàng Thế Thỏa (Nguồn: IMF tháng 6/2020)