Sự cần thiết của giáo dục tài chính cho người cao tuổi trong thời đại thay đổi

Các xu hướng hiện tại

Theo OECD, các xu hướng toàn cầu ảnh hưởng đáng kể đến khả năng lập kế hoạch tài chính của người cao tuổi, trong đó già hóa dân số là một trong những xu hướng quan trọng nhất. Sự gia tăng về số lượng và tỷ lệ người cao tuổi tính theo tỷ lệ dân số diễn ra ở hầu hết các quốc gia trên thế giới do tuổi thọ trung bình tăng lên đáng kể kết hợp với tỷ lệ sinh giảm. Già hóa dân số gây áp lực liên tục lên hệ thống lương hưu, điều này đã khiến nhiều chính phủ phải cải cách hệ thống lương hưu để đối phó với những thách thức về nhân khẩu học và sự mất cân bằng kinh tế.

Tăng tuổi thọ đồng nghĩa với thời gian nghỉ hưu dài hơn, và nguồn tài chính cho nghỉ hưu cũng lớn hơn. Tuy nhiên, hầu hết mọi người có xu hướng đánh giá thấp tuổi thọ của bản thân, từ đó có thể làm tăng rủi ro đưa ra các lựa chọn dưới mức tối ưu liên quan đến khoản tiết kiệm khi nghỉ hưu - như rút số tiền lớn hơn để tiêu dùng ngắn hạn. Trong bối cảnh này, các nhà hoạch định chính sách và các bên liên quan có nhu cầu quan trọng phải trao quyền đầy đủ cho các cá nhân - đặc biệt là thông qua các sáng kiến ​​giáo dục tài chính - để lập kế hoạch tài chính dài hạn một cách đầy đủ nhằm giảm thiểu rủi ro về tuổi thọ cho các cá nhân.

Để đảm bảo tính bền vững của hệ thống lương hưu và đối phó với các xu hướng thay đổi, nhiều cải cách về lương hưu đã được thực hiện trong những năm gần đây. Những thay đổi về lương hưu trước COVID-19 chủ yếu tập trung vào việc nới lỏng các yêu cầu về độ tuổi nhận lương hưu, tăng một số trợ cấp lương hưu, mở rộng phạm vi bảo hiểm hưu trí hoặc khuyến khích tiết kiệm tư nhân. Một số thay đổi này đã tạo nên sự đảo ngược một phần các cải cách trước đó nhưng hệ thống lương hưu vẫn bị nhiều áp lực. Trong bối cảnh này, các nhà hoạch định chính sách, cơ quan công quyền tài chính và các nhà cung cấp dịch vụ cần đảm bảo rằng các cá nhân luôn bám sát các thay đổi chính sách để thích ứng với kế hoạch hóa gia đình và cá nhân của họ cho người cao tuổi, đồng thời tiếp tục hiểu những tác động của những thay đổi trong bối cảnh tài chính đối với tài chính cá nhân của họ.

Các xu hướng và cải cách hiện có đem đến những thách thức và nhu cầu giáo dục tài chính cụ thể cho việc lập kế hoạch tài chính. Tùy thuộc vào đặc thù của từng quốc gia, một số nhóm có khả năng phải đối mặt với những thách thức cụ thể trong việc lập kế hoạch nghỉ hưu, điều đó cũng có nghĩa là họ có thể cần các kỹ năng hiểu biết về tài chính cụ thể hoặc nâng cao.

Tác động của đại dịch COVID-19

Một trong các tác động kinh tế tức thời của cuộc khủng hoảng COVID-19 là mất việc làm do ngừng hoạt động, đặc biệt là trong các lĩnh vực bị ảnh hưởng mạnh. Hàng triệu người lao động đã trải qua tình trạng kinh tế bị gián đoạn, mất việc làm và thu nhập trên diện rộng khiến các hộ gia đình gặp khó khăn cả với việc thanh toán các hóa đơn thông thường. Ngay cả khi vẫn làm việc, người lao động trong nhiều lĩnh vực đã phải chấp nhận cắt giảm giờ làm, cắt giảm lương. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến bản thân người lao động mà còn ảnh hưởng đến những người cao tuổi phụ thuộc vào họ. Do nhiều người cao tuổi, đặc biệt là ở các nước đang phát triển, không được hưởng lương hưu nên sự hỗ trợ từ người lao động dành cho các thành viên lớn tuổi trong gia đình thường bị đe dọa.

Để đối phó với những thách thức đến từ cuộc khủng hoảng COVID-19, phần lớn các quốc gia trên thế giới đã áp dụng một loạt các biện pháp khẩn cấp, hoặc mở rộng đáng kể các biện pháp hiện có, nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp, người lao động và hộ gia đình. Các biện pháp đó bao gồm hỗ trợ tài chính cho các công ty, hỗ trợ thu nhập cho những người mất việc làm, mất thu nhập; các kế hoạch duy trì việc làm, hỗ trợ thu nhập và chăm sóc cho người lao động bị cách ly, ốm đau cũng như các biện pháp hỗ trợ cho các hộ gia đình dễ bị tổn thương thông qua việc hoãn trả các hóa đơn/khoản vay và cung cấp hỗ trợ bằng hiện vật. Việc sử dụng một số biện pháp này đã góp phần bảo vệ người tiêu dùng trong cuộc khủng hoảng COVID-19.

Mặc dù các chính phủ đã có những phản ứng chính sách quan trọng nhằm giảm thiểu tác động của cuộc khủng hoảng, những người dân chịu tác động tiêu cực của cuộc khủng hoảng phải đối mặt với một số thách thức ảnh hưởng cả trước mắt và lâu dài. Trong khi một số người có thể dành phần tiết kiệm lớn hơn trong thời kỳ khủng hoảng vì lý do phòng ngừa do triển vọng không chắc chắn cũng như do giảm cơ hội tiêu dùng, nhiều người khác lại bị giảm khả năng tiết kiệm và thay vào đó họ cần rút tiền tiết kiệm hoặc tăng nợ để đối phó với tình huống khẩn cấp.

Số hóa và lập kế hoạch tài chính cho người cao tuổi

Cùng với các xu hướng nêu trên, công nghệ và số hóa đang nhanh chóng biến đổi cách thức vận hành của xã hội nói chung và lĩnh vực tài chính nói riêng. Các dịch vụ tài chính kỹ thuật số không chỉ đem đến những cơ hội mà còn cả thách thức mới cho người tiêu dùng mà một số nhóm dân cư và nhóm tuổi nhất định cũng có thể sử dụng và tận dụng chúng ở một mức độ khác so với những nhóm khác. Các dịch vụ tài chính kỹ thuật số có thể cung cấp các khả năng đưa các nhóm dân cư không có dịch vụ ngân hàng và bị loại trừ về tài chính trước đây vào hệ thống tài chính chính thức bằng cách mở rộng phạm vi tiếp cận và tiếp cận với các loại hình dịch vụ tài chính mới; cung cấp các giao dịch rẻ hơn, nhanh hơn, an toàn, kịp thời; cung cấp trải nghiệm liền mạch phù hợp với nhu cầu cá nhân. Tuy nhiên, việc phụ thuộc vào công nghệ cũng có thể tạo ra những rủi ro mới. Những cá nhân ít hiểu biết về công nghệ (như những người cao tuổi) có thể bị loại khỏi tiến bộ công nghệ vì họ không có khả năng tiếp cận công nghệ hoặc không có kỹ năng để tham gia với các sản phẩm tài chính mới hoặc các hình thức giao tiếp mới.

Cơ hội do số hóa mang lại

Công nghệ đang nhanh chóng thay đổi cách thức hoạt động của lĩnh vực tài chính và điều này cũng áp dụng cho các sản phẩm và công cụ để quản lý và lập kế hoạch các nguồn tài chính trước và trong khi nghỉ hưu. Các ứng dụng sáng tạo của công nghệ cho các dịch vụ tài chính, hoặc FinTech, đã được sử dụng để cải thiện giao tiếp với người tiêu dùng và sự gắn bó của họ với các kế hoạch lương hưu của họ.

Tăng mức độ bao phủ và đóng góp lương hưu. Các ứng dụng FinTech mới nổi đặc biệt thu hút sự chú ý của thế hệ trẻ, việc sử dụng các công nghệ mới có thể góp phần vào việc áp dụng nhiều hơn các giải pháp kỹ thuật số để lập kế hoạch và quản lý các nguồn tài chính. Các công cụ và giao tiếp kỹ thuật số được cải thiện có thể khuyến khích sự tham gia, đóng góp nhiều hơn từ khu vực tư nhân, đặc biệt là các hệ thống hưu trí tự nguyện. Điều này đặc biệt có khả năng đối với một số nhóm dân số như thanh niên, lao động tự do hoặc lao động trong khu vực phi chính thức.

Hỗ trợ giai đoạn tích lũy. Lập kế hoạch nghỉ hưu đòi hỏi các cá nhân phải có kỳ vọng về các nhu cầu cụ thể theo độ tuổi, các điểm yếu và những ưu tiên khi về già - thường không giống với cuộc sống khi làm việc. Khả năng xảy ra các sự kiện gây gián đoạn trong cuộc sống (như suy giảm sức khỏe thể chất/tinh thần, mất bạn đời, chăm sóc vợ/chồng hoặc các thành viên khác trong gia đình, thay đổi nhà ở, v.v.) nên lý tưởng là một phần trong phương trình lập kế hoạch nghỉ hưu. Các cá nhân phải hiểu đầy đủ về các mục tiêu tài chính của họ, các nguồn thu nhập kỳ vọng mà họ dự đoán trong giai đoạn tích lũy và suy giảm; nhận thức được rủi ro họ sẵn sàng chấp nhận và những rủi ro họ muốn được bảo hiểm, giảm thiểu rủi ro hoặc phòng ngừa.

Khi các cá nhân ngày càng phải đưa ra những lựa chọn phức tạp về tài chính hưu trí, số hóa có thể cải thiện cách thức mà các nhà cung cấp lương hưu tương tác với họ. Sự phát triển của các giao diện giao tiếp kỹ thuật số nâng cao (ứng dụng di động, nền tảng web, ki-ốt tự phục vụ, cổng thông tin khách hàng, trình tổng hợp và mô phỏng trực tuyến) bởi các cơ quan công quyền, nhà cung cấp lương hưu, người sử dụng lao động được coi là một cách khả thi để giúp các cá nhân tham gia và hỗ trợ việc ra quyết định, nâng cao hiểu biết và kiến ​​thức về lương hưu, cũng như tạo điều kiện tiết kiệm cho hưu trí (OECD, 2018).

Công nghệ số cũng có thể khuyến khích sự minh bạch hơn và cho phép mọi người quản lý, tổng hợp và phân tích lương hưu của chính họ hiệu quả hơn. Ví dụ, một số quốc gia đã xây dựng “bảng lương hưu” để cung cấp cho các thành viên và người thụ hưởng một cái nhìn tổng quan và dễ sử dụng về tài chính lương hưu có thể có của họ. Các trang tổng quan này có thể là một công cụ mạnh mẽ để truyền tải thông tin, khuyến khích mọi người hành động, đặc biệt để theo dõi và quản lý (các) nhóm lương hưu. Các công cụ kỹ thuật số như máy tính lương hưu hay rô-bốt tư vấn cũng có thể giúp lập kế hoạch tài chính dễ dàng và hiệu quả hơn bằng cách cung cấp thông tin số hóa quan trọng về lương hưu cho người tiết kiệm hoặc tạo điều kiện tiếp cận tư vấn.

Tuy nhiên, các nhà hoạch định chính sách cần phải nâng cao nhận thức về những phát triển này và giáo dục tài chính cho người dùng cuối để cho phép các cá nhân tận dụng tốt nhất các công cụ, giảm thiểu rủi ro và đưa ra các lựa chọn tài chính đúng đắn phù hợp với nhu cầu cụ thể, tính dễ bị tổn thương cũng như ưu tiên của họ.

Hỗ trợ giai đoạn thanh toán. “Giai đoạn thu hồi” hay “giai đoạn thanh toán” các khoản lương hưu là quá trình chuyển đổi danh mục hưu trí thành một dòng thu nhập đều đặn hoặc một khoản tiền được chi trả một lần. Việc rút tiền tích lũy đòi hỏi các cá nhân quyết định dựa trên một chiến lược nghỉ hưu, bao gồm các yếu tố như lựa chọn chiến lược bảo hiểm trường thọ, chiến lược rút tiền cũng như chiến lược đầu tư. Do đó, cách mà các cá nhân đã chọn để rút tài sản của họ là một trong những quyết định quan trọng nhất mà họ sẽ thực hiện khi sắp bước vào giai đoạn nghỉ hưu.

Về vấn đề này, số hóa tài chính đem đến cơ hội giúp người cao niên đưa ra các quyết định tài chính đúng đắn trong giai đoạn thanh toán. Ví dụ: rô bốt tư vấn về lương hưu có thể cho phép tiếp cận tốt hơn với lời khuyên tài chính phù hợp, đồng thời làm cho việc đầu tư trở nên hợp lý và dễ tiếp cận hơn bằng cách dựa trên các nền tảng kỹ thuật số thân thiện với người dùng, các thuật toán và đầu tư thụ động chi phí thấp. Các công cụ kỹ thuật số khác cũng có thể khuyến khích các hành vi lập kế hoạch tài chính tích cực thông qua thiết lập mục tiêu cá nhân, cơ chế phản hồi, nhắc nhở; giải quyết và có thể khắc phục thành kiến ​​cá nhân của người tiêu dùng bằng các thông tin khuyến khích tự áp dụng hoặc thông tin kịp thời, đúng lúc.

Những thách thức do kỹ thuật số hóa mang lại

Khi các dịch vụ tài chính ngày càng được cung cấp dưới hình thức công nghệ kỹ thuật số nhiều hơn, khả năng tiếp cận các dịch vụ này của người trưởng thành phụ thuộc vào kỹ năng kỹ thuật số và khả năng tiếp cận các công cụ kỹ thuật số của họ, bao gồm điện thoại thông minh và Internet. Sự hạn chế các kỹ năng và khả năng tiếp cận kỹ thuật số không chỉ có nhiều hàm ý không chỉ đối với việc quản lý tiền hàng ngày mà còn đối với việc quản lý các nguồn lực trước và trong khi nghỉ hưu.

Khảo sát được OECD thực hiện vào năm 2019 cho thấy người lớn tuổi thường có kỹ năng kỹ thuật số thấp hơn so với nhóm trẻ tuổi. Cuộc khảo sát cũng chỉ ra mức độ thành thạo trong việc giải quyết vấn đề trong môi trường giàu công nghệ ở người cao tuổi (55-65 tuổi) đặc biệt thấp. Ở một số quốc gia, đại đa số người cao tuổi không thực hiện các đánh giá giải quyết vấn đề do thiếu kinh nghiệm cần thiết về công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) hoặc không đạt một bài kiểm tra rất cơ bản về các kỹ năng ICT. Thực tế là nhiều người cao tuổi hiện đang tụt hậu so với thế hệ trẻ về khả năng kỹ thuật số có thể do một loạt các yếu tố như không quen thuộc và thiếu tự tin, do thói quen của người tiêu dùng, do lo ngại về bảo mật cũng như các vấn đề thể chất liên quan đến tuổi tác. Các nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới (2019) cũng chỉ ra nhóm lớn tuổi có mức độ tiếp cận và sử dụng Internet thấp hơn. Mặc dù sử dụng công nghệ kỹ thuật số để giao tiếp đã trở thành thói quen hàng ngày của hầu hết mọi người, nhưng người cao tuổi vẫn tiếp tục sử dụng công nghệ kỹ thuật số với tỷ lệ thấp hơn so với những người trẻ.

Dữ liệu từ Global Findex của Ngân hàng Thế giới cũng cho thấy rằng những người trẻ tuổi có xu hướng sử dụng các dịch vụ tài chính kỹ thuật số nhiều hơn người cao tuổi, ngay cả với các dịch vụ tài chính kỹ thuật số tương đối đơn giản như thực hiện hoặc nhận các khoản thanh toán kỹ thuật số (chuyển tiền, tiền lương hưu và trợ cấp xã hội, mua hàng bằng thẻ hoặc ví điện thoại di động). Điều này đặc biệt rõ ràng ở các nền kinh tế có thu nhập thấp và trung bình, nơi những người trẻ tuổi thường xuyên thực hiện các khoản thanh toán như vậy nhiều hơn gấp 5 lần so với người từ 60 tuổi trở lên. Do đó, cần phải tăng cường kiến ​​thức kỹ thuật số và hiểu biết tài chính kỹ thuật số để cho phép các cá nhân, và đặc biệt là người cao tuổi tận dụng tối đa những lợi thế mà các công cụ kỹ thuật số mang lại.

COVID-19 và việc tăng tốc số hóa tài chính

Đại dịch COVID-19 đã khiến việc sử dụng Internet tăng lên và công nghệ kỹ thuật số nổi lên như một yếu tố chính của khả năng phục hồi xã hội (OECD, 2020). Việc sử dụng nền tảng trực tuyến đã tăng lên rõ rệt trong nửa đầu năm 2020, khi hầu hết các quốc gia áp dụng các biện pháp phong tỏa và giãn cách vật lý. Trong bối cảnh đó, tài chính kỹ thuật số thậm chí còn trở nên phổ biến hơn và cho phép nhiều người tiêu dùng và doanh nghiệp giải quyết tình huống chưa từng có do đại dịch COVID-19 tạo ra. Các giao dịch chuyển sang trực tuyến do các biện pháp phong tỏa đã khiến nhiều chi nhánh ngân hàng phải đóng cửa hoặc giảm giờ mở cửa hoặc mức độ dịch vụ. Điều này nâng cao tầm quan trọng của các giao dịch tài chính kỹ thuật số, bao gồm thanh toán trực tuyến, di động và thanh toán không tiếp xúc (OECD, 2020). Tỷ lệ ngày càng tăng của các khoản thanh toán kỹ thuật số và không cần tiếp xúc, cùng với việc mua hàng trực tuyến (thương mại điện tử) đã tăng lên đáng kể. Các giải pháp FinTech cũng đã giúp mở rộng và tăng tốc độ tiếp cận các khoản vay, bao gồm cả các khoản vay do chính phủ hỗ trợ để ứng phó với cuộc khủng hoảng COVID-19.

Tuy nhiên, mức độ tương tác của người cao tuổi với công nghệ kỹ thuật số và tài chính kỹ thuật số ngày càng thấp, cùng với sự chuyển dịch nhanh chóng sang số hóa do cuộc khủng hoảng thúc đẩy, có nghĩa là nhiều người cao tuổi đang gặp khó khăn trong việc sử dụng hiệu quả các dịch vụ tài chính cho cuộc sống hàng ngày của họ. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của kỹ năng kỹ thuật số và tài chính để có thể hoạt động hiệu quả trong môi trường kỹ thuật số. Sự hạn chế về kiến thức tài chính kỹ thuật số cho thấy người tiêu dùng, đặc biệt là những người cao tuổi, có thể phải đối mặt với những rủi ro đáng kể, bao gồm, đặc biệt là nguy cơ gian lận và lạm dụng kỹ thuật số, sử dụng sai mục đích dữ liệu tài chính cá nhân, thiếu minh bạch và thông tin không đầy đủ về sản phẩm, các lỗ hổng bảo mật và quyền riêng tư, tội phạm mạng, v.v. Ngoài ra, các rủi ro tiêu dùng tiềm ẩn khác có thể bắt nguồn từ chính sản phẩm được phân phối kỹ thuật số. Việc tiếp xúc quá nhiều với những rủi ro này có thể làm xói mòn niềm tin và sự tin tưởng của người tiêu dùng vào hệ thống tài chính và đổi mới công nghệ, do đó làm ảnh hưởng đến tiềm năng của các dịch vụ tài chính kỹ thuật số với tư cách là động lực thúc đẩy hòa nhập tài chính (OECD, 2017). Tất cả các tác động của môi trường tài chính hiện tại lên trên khiến nhu cầu nâng cao mức độ hiểu biết, kiến thức kỹ năng số, tài chính số của người cao tuổi càng trở nên bức thiết hơn.

HN (theo OECD)