Tăng trưởng tín dụng xanh và phát triển bền vững đã và đang là xu hướng chủ đạo trong phát triển kinh tế trong những năm gần đây, trong đó, ngân hàng là kênh dẫn vốn quan trọng góp phần thúc đẩy các ngành sản xuất, dịch vụ và tiêu dùng xanh.
Tín dụng xanh đang là một chiến lược rất phổ biến trên phạm vi toàn cầu và ngày càng được nhiều tổ chức tín dụng (TCTD) áp dụng. Chiến lược này giúp các TCTD đảm bảo quá trình phát triển của tổ chức không làm tổn hại đến con người, nguồn tài nguyên thiên nhiên và hệ sinh thái. Việc này cũng giúp bảo vệ danh mục tín dụng của các tổ chức khỏi những rủi ro kinh doanh và tìm kiếm những cơ hội kinh doanh mới thân thiện với môi trường.
Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2021-2025 (tại Nghị quyết số 16/2021/QH15 ngày 27/7/2021) cũng nhấn mạnh các mục tiêu như: “Bảo đảm tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững; Trong quá trình phát triển đất nước, luôn quan tâm bảo đảm an sinh và phúc lợi xã hội, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của Nhân dân; Chú trọng bảo vệ môi trường và ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu”.
Bên cạnh đó, Chính phủ đã xây dựng và triển khai thực hiện Chiến lược phát triển bền vững (Nghị quyết số 136/NQ-CP ngày 25/9/2020 về phát triển bền vững); Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn 2050” (Quyết định số 1658/QĐ-TTg ngày 01/10/2021). Theo tinh thần đó, Việt Nam chủ trương kết hợp hài hòa giữa phát triển với bảo vệ môi trường và xã hội, thực hiện có trách nhiệm các cam kết quốc tế về tăng trưởng xanh, bền vững.
Thúc đẩy cấp tín dụng vào những lĩnh vực, dự án có yếu tố “Xanh”
Nhận thức được tầm quan trọng của tín dụng xanh, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đã ban hành Chỉ thị số 03/CT-NHNN ngày 24/3/2015 về thúc đẩy tăng trưởng tín dụng xanh và quản lý rủi ro môi trường và xã hội trong hoạt động cấp tín dụng. Theo đó, NHNN yêu cầu các ngân hàng thương mại (NHTM) thúc đẩy cấp tín dụng xanh cho những dự án có mục tiêu rõ ràng về việc bảo vệ môi trường, khuyến khích hoạt động kinh doanh thân thiện với môi trường.
Nhờ định hướng và chỉ đạo từ phía NHNN và sự nỗ lực từ các TCTD, tín dụng xanh đang có những chuyển biến tích cực, góp phần thúc đẩy tăng trưởng bền vững và bảo vệ môi trường. Nhiều ngân hàng đã đưa ra các chương trình tín dụng ưu đãi cho khách hàng doanh nghiệp và khách hàng cá nhân vay vốn triển khai các dự án có yếu tố “xanh”.
Tiêu biểu có thể kể đến như: dự án chuyển hóa cacbon thấp sang lĩnh vực tiết kiệm năng lượng được BIDV, ANZ triển khai với nguồn vốn do Chính phủ Đan Mạch tài trợ theo Chương trình hỗ trợ đầu tư xanh (GIF); sản phẩm cho vay dự án phát triển năng lượng tái tạo tại Vietcombank, BIDV, Vietinbank, SHB, HDBank từ nguồn vốn Ngân hàng Thế giới (WB). Ngoài ra, các sản phẩm cho vay công trình xanh từ nguồn vốn của IFC tại VPBank; sản phẩm cho vay lại để triển khai các dự án năng lượng tái tạo từ nguồn vốn vay của Ngân hàng Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JBIC) thông qua Vietcombank.
Trong số các NHTM đang triển khai định hướng tập trung tăng trưởng tín dụng xanh, OCB là một trong những ngân hàng đầu tiên áp dụng quy trình quản lý rủi ro môi trường và xã hội trong quy trình cấp tín dụng. Ngân hàng này cũng ưu tiên cấp tín dụng vào các lĩnh vực: nông nghiệp công nghệ cao, năng lượng tái tạo và các dự án sử dụng hiệu quả các nguồn tài nguyên thiên nhiên, hoạt động kinh doanh theo hướng thân thiện với môi trường và xã hội. Bên cạnh đó, OCB còn có các sản phẩm tín dụng chuyên biệt nhằm hỗ trợ cho các lĩnh vực phát triển nông nghiệp, nông thôn như: sản phẩm cho vay trồng cây công nghiệp tại khu vực Gia Lai, Đăk Lăk…
Agribank cũng đã ban hành một loạt văn bản về việc thúc đẩy tăng trưởng tín dụng xanh, quản lý rủi ro môi trường và xã hội trong hoạt động cấp tín dụng. Bên cạnh đó, Agribank đã tham gia nhiều dự án liên quan đến vấn đề bảo vệ môi trường do WB và các tổ chức tài chính tài trợ, như: Nâng cao chất lượng, an toàn sản phẩm nông nghiệp và phát triển chương trình khí sinh học; Dự án nguồn lợi ven biển vì sự phát triển bền vững; Quản lý rủi ro thiên tai…
Theo Vụ Tín dụng các ngành kinh tế (NHNN), trong giai đoạn 2017-2021, dư nợ cấp tín dụng xanh có tăng trưởng bình quân đạt hơn 25%/năm. Đến 30/6/2022, dư nợ cấp tín dụng đối với các dự án xanh đạt hơn 474.000 tỷ đồng (chiếm 4,1% tổng dư nợ toàn nền kinh tế), tăng 7,08% so với năm 2021, chủ yếu tập trung vào lĩnh vực năng lượng tái tạo, năng lượng sạch (47%), nông nghiệp xanh (32%). Dư nợ được đánh giá rủi ro môi trường và xã hội đạt hơn 2.283 nghìn tỷ đồng, chiếm gần 20% dư nợ cho vay của nền kinh tế, với hơn 1,1 triệu món vay.
Tại Báo cáo Đánh giá tiến bộ quốc gia giai đoạn 2020-2021 của Mạng lưới tài chính và ngân hàng bền vững (SBFN), Việt Nam được xếp vào nhóm thứ 2 các quốc gia có sự tiến bộ đáng kể trong tiến trình phát triển bền vững.
Mặc dù đạt những kết quả nhất định nhưng việc triển khai đẩy mạnh tín dụng xanh còn có một số vướng mắc. Trước hết, cơ sở pháp lý phục vụ cho hoạt động tín dụng xanh còn thiếu, như: các hướng dẫn chuyên ngành về danh mục các ngành, lĩnh vực xanh với tiêu chí cụ thể (khái niệm, quy định, tiêu chuẩn/điều kiện về danh mục các ngành/lĩnh vực xanh) làm cơ sở để xây dựng các cơ chế, ưu đãi khuyến khích hoạt động xanh và cấp tín dụng xanh; cơ chế hợp tác liên ngành khuyến khích doanh nghiệp đầu tư lĩnh vực xanh và khuyến khích tạo động lực cho các ngân hàng phát triển tín dụng xanh cũng còn hạn chế,...
Bên cạnh đó, các dự án đầu tư xanh cần thời gian hoàn vốn dài, chi phí đầu tư lớn, rủi ro thị trường cao nên các TCTD khó khăn trong việc cân đối nguồn vốn để cho vay do nguồn vốn huy động chủ yếu là vốn ngắn hạn, huy động theo cơ chế thương mại có chi phí cao.
Việc thẩm định, đánh giá và quản lý rủi ro môi trường trong hoạt động cấp tín dụng phức tạp cần có đội ngũ cán bộ được đào tạo chuyên sâu, trong khi các dự án đầu tư xanh luôn tiềm ẩn rủi ro và khó đánh giá hiệu quả khoản vay cả về mặt xã hội và về mặt tài chính, tài sản bảo đảm.
Thực tiễn thực thi và tuân thủ chính sách, quy định về môi trường ở Việt Nam còn nhiều hạn chế là khó khăn cho các TCTD khi dự án có thể bị đình chỉ thực hiện do vi phạm quy định về môi trường.
Tiếp tục thực thi chính sách tín dụng hướng đến mục tiêu tăng trưởng xanh
Thời gian tới, trên cơ sở bám sát các mục tiêu của Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn 2050 (Quyết định 1658/QĐ-TTg ngày 01/10/2021) và Kế hoạch hành động quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030 (tại Quyết định 882/QĐ-TTg 2022), với vai trò nhiệm vụ, chức năng của ngành ngân hàng, NHNN tiếp tục thực thi các chính sách tín dụng nhằm thúc đẩy hoạt động của ngành ngân hàng hướng tới mục tiêu tăng trưởng xanh, góp phần ứng phó với biến đổi khí hậu.
Theo đó, NHNN tiếp tục xây dựng và hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về tín dụng xanh, hướng dẫn quản lý rủi ro về môi trường trong hoạt động cấp tín dụng của TCTD để triển khai thực hiện các nội dung về tín dụng xanh đặt ra tại Luật Bảo vệ môi trường (2020). Nghiên cứu, xây dựng, tích hợp các nội dung nhiệm vụ của NHNN triển khai Kế hoạch hành động thực hiện cam kết của Việt Nam tại Hội nghị COP26 (Hội nghị lần thứ 26 Các bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu). Trong quá trình nghiên cứu, xây dựng Kế hoạch hành động của ngành ngân hàng thực hiện Chiến lược tăng trưởng xanh quốc gia giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050. Đồng thời nghiên cứu xây dựng các giải pháp tập trung nguồn lực để cấp tín dụng cho các dự án, phương án sản xuất kinh doanh sử dụng các thành tựu khoa học và công nghệ tiên tiến; sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả; phát triển năng lượng sạch, năng lượng tái tạo; sử dụng công nghệ, thiết bị thân thiện với môi trường, sản xuất những sản phẩm thân thiện với môi trường; các dự án, chương trình phòng chống thiên tai, ứng phó với biến đổi khí hậu.
Đối với các Bộ ngành liên quan: cần đẩy nhanh tiến độ xây dựng tiêu chí môi trường đối với dự án hoặc hạng mục của dự án được cấp tín dụng xanh, phát hành trái phiếu xanh. Việc xây dựng danh mục phân loại xanh gắn với các tiêu chí sàng lọc, ngưỡng và chỉ tiêu môi trường cụ thể là cần thiết đối với các TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam, các tổ chức, cá nhân phát hành trái phiếu và các bên liên quan để quản lý, điều hành và thực hiện hiệu quả việc cấp tín dụng xanh, phát hành trái phiếu xanh.
Về phía NHTM cần tiếp tục xây dựng các chính sách riêng cho hoạt động tín dụng xanh, gắn với mục tiêu xanh gồm năng lượng tái tạo, tiết kiệm năng lượng, vệ sinh nước sạch…Bên cạnh đó đẩy mạnh phát triển sản phẩm tín dụng xanh, sử dụng hợp lý nguồn vốn từ các ngân hàng hay các chương trình dự án của Nhà nước cho các dự án “xanh” nhằm giảm thiểu các tác động tiêu cực tới môi trường. Đồng thời, các NHTM cũng cần tăng cường ứng dụng công nghệ, phát triển các dịch vụ ngân hàng hiện đại, tăng tiện ích và tạo điều kiện cho người dân, doanh nghiệp tiếp cận các sản phầm, dịch vụ ngân hàng trên nền tảng số, góp phần phát triển sản phẩm tín dụng xanh; nâng cao năng lực tài chính bằng cách huy động nguồn lực từ các tổ chức tài chính quốc tế hay các nhà tài trợ nước ngoài. Ngoài ra, các chương trình đào tạo, tập huấn cho nhân viên tín dụng cũng cần được đẩy mạnh nhằm nâng cao năng lực thẩm định, đánh giá và quản lý rủi ro môi trường trong hoạt động cấp tín dụng...Cùng với đó, các ngân hàng cần đẩy mạnh truyền thông nâng cao nhận thức cho người dân, cơ quan, tổ chức về tầm quan trọng và vai trò của tăng trưởng xanh; nâng cao ý thức của mọi người trong việc sử dụng, tiết kiệm năng lượng và bảo vệ môi trường; tuyên truyền về tín dụng xanh tại các hội thảo, hội nghị để có thể tiếp cận với nhiều khách hàng. Từ đó, cung cấp thông tin để khách hàng nắm bắt và hiểu rõ hơn về tín dụng xanh cũng như lợi ích của tín dụng xanh.
Phương Linh