Phát triển kinh tế số, thanh toàn số (TTS) trong bối cảnh đổi mới sáng tạo đang dần trở thành một trong những ưu tiên chiến lược của các quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới. Mới đây, Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) đã công bố Báo cáo nghiên cứu (White Paper 2022) về Tăng tốc TTS ở khu vực Mỹ Latinh và Caribbean (LAC), trong đó tập trung phân tích, đánh giá thực trạng TTS, những khó khăn, thách thức các quốc gia đang gặp phải, từ đó đề xuất những giải pháp, định hướng phát triển TTS thời gian tới.
Thực trạng, tiềm năng phát triển TTS
Theo WEF, đến cuối năm 2020, 45% người trưởng thành ở khu vực LAC không có tài khoản ngân hàng, khoảng 80% không có thẻ tín dụng; tiền mặt vẫn là phương thức thanh toán phổ biến, chiếm ưu thế trong các giao dịch thanh toán trong nền kinh tế của người dân.
Trong hơn một thập kỷ trước, lĩnh vực TTS tại khu vực này chưa phát triển tương xứng với tiềm năng. Nguyên nhân của tình trạng này là do: (i) Các ngân hàng thương mại trong khu vực có sự kết hợp của các ngân hàng sở hữu trong nước và nước ngoài dẫn đến sự khác biệt về các nền tảng, dịch vụ và phương thức để thực hiện giao dịch; (ii) Sự không đồng nhất tương đối giữa các nền tảng làm chậm quá trình tính hợp giữa các hệ thống thanh toán trực tuyến thông suốt, liền mạch; và (iii) Khả năng tích hợp, kết nối liên thông rời rạc giữa các hệ thống thanh toán.
Tuy nhiên, 15 năm gần đây, lĩnh vực TTS ở khu vực LAC đã chứng kiến sự tăng trưởng khởi sắc. Các phương thức thanh toán truyền thống như thanh toán thẻ đã chuyển mình nhanh chóng bên cạnh các phương thức thanh toán mới như thanh toán theo thời gian thực (RTP), thanh toán nhanh hơn và thanh toán bằng QR Code,…
Số lượng thẻ ngân hàng trong lưu thông đã tăng từ 800 triệu năm 2007 lên 1,8 tỷ năm 2021. Tỷ lệ sử dụng điện thoại thông minh tăng mạnh từ khoảng 19% năm 2002 lên gần 100%; 70% dân số ở Mỹ Latinh có một chiếc điện thoại thông minh. Dịch vụ ngân hàng số tăng trưởng bình quân 144%/năm giai đoạn 2009-2019; giao dịch qua Internet Banking đạt ít nhất 48% năm 2020 và dự báo tiếp tục tăng trong các năm tiếp theo.
Việc áp dụng các công nghệ thanh toán mới, hiện đại như thanh toán di động/không tiếp xúc, QR Code, tiền điện tử và RTP cũng đang có chiều hướng phát triển trong khu vực. Một số quốc gia đã xây dựng, triển khai hệ thống thanh toán nhanh và RTP như: TRANSFERENCIA 3.0 (Argentina), PIX (Brazil), SINPE (Costa Rica), SIPARD (Cộng hòa Dominica), SPEI (Mexico). Bên cạnh đó, một số NHTW đang nghiên cứu về tiền kỹ thuật số quốc gia (CBDC) như NHTW Đông Carribb (DCash), Uruguay (e-Peso), Bahamas (Sand Dollar); sử dụng tài sản mã hóa (El Salvador), và thanh toán bằng QR Code…
Thách thức trong phát triển TTS
Trong những năm qua, lĩnh vực TTS ở khu vực LAC tăng trưởng tương đối ổn định song chưa thực sự đồng đều, đặc biệt tại khu vực vùng sâu, vùng xa nơi người dân gặp khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ tài chính - ngân hàng, tiền mặt vẫn phổ biến trong các giao dịch hàng ngày. Điều này đặt ra những thách thức không nhỏ cho các quốc gia trong việc thúc đẩy phát triển TTS, được tăng tốc bởi các yếu tố sau:
(i) Tiếp cận dịch vụ TTS: Khả năng truy cập Internet băng thông rộng và điện thoại thông minh là điều kiện thuận lợi và nền tảng để số hóa. Tại khu vực LAC, 50% người trưởng thành không có tài khoản ngân hàng cho biết họ thiếu niềm tin vào các tổ chức tài chính truyền thống. Thêm vào đó, yêu cầu về xác minh, định danh khách hàng (KYC) trong quá trình mở thẻ ngân hàng quá nghiêm ngặt, nhiều thủ tục cũng là một rào cản cho các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ, cũng như phân khúc khách hàng ở khu vực nông thôn có thu nhập thấp tham gia vào hệ thống tài chính.
(ii) Rào cản pháp lý và thiếu tiêu chuẩn hóa: Sự xuất hiện của các mô hình kinh doanh mới đã đặt ra những thách thức nhất định cho các cơ quan quản lý khi các quy định pháp lý đã lỗi thời và việc thiếu các tiêu chuẩn hóa đã cản trở sự phát triển và đổi mới sáng tạo của TTS.
Việc thiếu các tiêu chuẩn được quốc tế công nhận như ISO 20022 và chuẩn EMVCo trong các giao dịch thanh toán có thể làm tăng chi phí của đơn vị chấp nhận thanh toán và người sử dụng cũng như làm giảm tỷ lệ áp dụng TTS, hoặc khả năng kết nối liên thông thấp giữa các hệ thống TTS đã tác động đến thói quen, sở thích sử dụng tiền mặt của người dân thay vì sử dụng các phương thức TTS như thẻ ghi nợ/thẻ tín dụng, tiền di động, ví điện tử,… Trong khi đó, các khuôn khổ pháp lý có thể ngăn cản các nhà cung cấp dịch vụ tài chính số phi ngân hàng (như tổ chức hỗ trợ thanh toán - Payfacs, công ty công nghệ tài chính- Fintech) tham gia thị trường.
Trên bình diện quốc tế, 59% các quốc gia đã xây dựng khuôn khổ pháp lý cho các tổ chức phát hành tiền điện tử phi ngân hàng, bao gồm 70% các quốc gia khu vực Châu Phi cận Saraha và Đông Á. Tuy nhiên, con số này ở các quốc gia khu vực Mỹ La tinh và Caribbean chỉ chiếm 44%. Do đó, các tổ chức phát hành tiền điện tử phi ngân hàng gặp khó khăn trong việc cung cấp dịch vụ tiền di động và các dịch vụ tài chính số khác.
(iii) Tiếp cận thị trường và cạnh tranh: Dịch vụ tài chính số là trọng tâm của ngân hàng và mang đặc trưng bởi tính cạnh tranh thấp và chi phí cao cho người tiêu dùng tài chính tại khu vực LAC. Nghiên cứu của WB năm 2020 về cạnh tranh trong các dịch vụ ngân hàng bán lẻ ở LAC cho thấy sự tập trung thị trường ngày càng cao và khả năng cạnh tranh không đầy đủ. 52% người trưởng thành không có tài khoản ngân hàng cho rằng chi phí cao là một trong những rào cản chính cản trở họ tiếp cận với các dịch vụ tài chính. Con số này cao hơn nhiều so với các vùng lãnh thổ khác; các nhà cung cấp dịch vụ thanh toán phi ngân hàng không đáp ứng được tiêu chí cho việc truy cập cơ sở hạ tầng thanh toán (như yêu cầu cấp Giấy phép hoặc yêu cầu về vốn điều lệ cao)… đã hạn chế khả năng kết nối liên thông giữa các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán và kìm hãm sự đổi mới sáng tạo.
Định hướng, giải pháp thúc đẩy phát triển TTS
Để khắc phục những rào cản, hạn chế nêu trên và thúc đẩy phát triển hơn nữa lĩnh vực TTS ở khu vực LAC, các học giả, chuyên gia WEF đã đề xuất một số giải pháp, định hướng chính sách cụ thể như sau:
Thứ nhất, xây dựng các thông lệ quản lý tốt nhất để giảm bớt rào cản thị trường và thúc đẩy đổi mới sáng tạo: Các quốc gia LAC cần khuyến khích kết nối liên thông giữa các hệ thống thanh toán, áp dụng tiêu chuẩn ngành toàn cầu (như chuẩn tin điện ISO 20022; chuẩn EMVCo để tạo thuận lợi cho các giao dịch giữa các hạ tầng thanh toán khác nhau, đảm bảo thông suốt, liền mạch; đồng thời đảm bảo an ninh, an toàn, bảo mật và tuân thủ các quy định về phòng, chống rửa tiền, định danh, xác thực khách hàng điện tử) và thiết lập một “sân chơi bình đẳng” trong lĩnh vực TTS và các dịch vụ tài chính, tạo nền tảng vững chắc để xây dựng một hệ sinh thái TTS phát triển lành mạnh.
Thứ hai, khuyến khích sự hợp tác giữa khu vực công và khu vực tư nhân: Những đổi mới sáng tạo, xu hướng mới trong lĩnh vực thanh toán toàn cầu đang tăng tốc mạnh mẽ và để đảm bảo sự phát triển bền vững, bao trùm cần có sự hợp tác hiệu quả, hài hòa giữa khu vực công và tư nhân để cùng nhau cung cấp các sản phẩm, dịch vụ đáp ứng nhu cầu cá nhân và doanh nghiệp. Theo đó, các quốc gia LAC tăng cường hợp tác trong thanh toán thông qua việc triển khai khung khổ pháp lý thử nghiệm (Sandbox) và mô hình Trung tâm đổi mới sáng tạo (Innovation Hub); đồng thời, tận dụng thế mạnh, lợi thế sẵn có của khu vực tư nhân và khu vực công để tăng tốc phát triển TTS.
Thứ ba, tìm hiểu các hiệp định thương mại kỹ thuật số để đảm bảo an toàn các giao dịch TTS xuyên biên giới: Việc đẩy nhanh tiến trình áp dụng TTS thông qua các Hiệp định thương mại thúc đẩy số hóa, các tiêu chuẩn ngành, khả năng kết nối liên thông, cũng như cung cấp các chính sách ưu đãi cho các ngành, lĩnh vực trong nước trên nguyên tắc “đôi bên cùng có lợi” giữa các đối tác thương mại là đặc biệt quan trọng. Một số thỏa thuận thương mại đã đạt được gần đây như Thỏa thuận Đối tác Kinh tế số (DEPA) và Hiệp định đối tác toàn diện xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) được ký kết giữa ba quốc gia Chi-lê, Newzeland và Singapore… đã góp phần hỗ trợ tích cực sự phát triển an toàn, hiệu quả hoạt động thanh toán điện tử xuyên biên giới thông qua áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế được công nhận, thúc đẩy khả năng kết nối liên thông giữa các cơ sở hạ tầng thanh toán, khuyến khích đổi mới sáng tạo và cạnh tranh lành mạnh trong hệ sinh thái TTS.
Thứ tư, đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ mới, khuyến khích đổi mới sáng tạo, tạo thuận lợi phát triển TTS trong khu vực, trong đó tập trung vào ba (03) lĩnh vực trọng tâm, bao gồm:
(i) Công nghệ tài chính và ngân hàng mở để thúc đẩy các dịch vụ tài chính đổi mới sáng tạo, hỗ trợ chia sẻ dữ liệu với các nhà cung cấp dịch vụ tài chính và bên thứ ba thông qua ban hành khuôn khổ pháp lý về hoạt động ngân hàng mở hoặc đang trong quá trình tham vấn ý kiến các bên liên quan để xây dựng, hoàn thiện quy định phù hợp, như: Brazil đã hoàn thành tiếp cận theo từng giai đoạn đối với hoạt động ngân hàng mở từ đầu năm 2022, Columbia, Mexico và Peru đang trong quá trình xây dựng khung khổ về ngân hàng mở; Columbia là quốc gia đầu tiên trong khu vực Nam Mỹ đã ban hành Sandbox và thành lập Innovation Hub vào năm 2018,…).
(ii) Hiện đại hóa hệ thống thanh toán tạo động lực cho phát triển mạnh mẽ TTS: Với sự phát triển mạnh mẽ của các công nghệ mới và nhu cầu ngày càng tăng của người tiêu dùng và đơn vị chấp nhận thanh toán, việc hiện đại hóa cơ sở hạ tầng thanh toán và các hệ thống thanh toán là hết sức cần thiết, đóng góp tích cực vào sự tăng trưởng của lĩnh vực TTS, đảm bảo hệ thống hoạt động theo các thông lệ tốt nhất, qua đó khuyến khích cạnh tranh và tạo sân chơi bình đẳng trong khu vực.
(iii) Nghiên cứu phát triển tiền số: Giống như các hệ thống thanh toán và công nghệ mới khác, các loại tiền số có tiềm năng thúc đẩy tài chính diện, cải thiện thương mại số cũng như tạo điều kiện cho tăng trưởng TTS. Một số quốc gia như Brazil, Trinidad và Tobago, Peru, Uruguay hiện đang tham vấn với các cơ quan ban ngành về giá trị và cách thức tạo ra đồng CBDC riêng; El Salvador lần đầu tiên công nhận đồng tiền ảo Bitcoin vào năm 2021; hay Paraguay gần đây đã thông qua một dự luật tạo điều kiện cho thương mại hóa các tài sản mã hóa… qua đó cho thấy sức hấp dẫn và tiềm năng của tiền số có thể thay thế cho tiền mặt trong tương lai ở khu vực này.
Cuối cùng, để phát triển hơn nữa TTS cần có phương pháp tiếp cận “tất cả cùng chung tay”, với sự tham gia của các thành phần trong khu vực công và tư nhân, trong đó Chính phủ có chính sách ưu tiên phát triển các công nghệ mới trong hiện đại hóa hệ thống thanh toán, tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo hệ sinh thái thanh toán; cá nhân và doanh nghiệp tận dụng, phát huy những lợi thế từ đổi mới sáng tạo và số hóa dịch vụ; và các tổ chức liên Chính phủ và đa phương tích cực đầu tư vào phát triển lĩnh vực Fintech và đổi mới sáng tạo./.
NMĐ (Theo WEF 2022)