Về ý kiến chất vấn của Đại biểu Quốc hội nêu tại văn bản số 42/SYCV-KH6 ngày 31/10/2013 của Văn phòng Quốc hội: Tại báo cáo số 339/BC-CP ngày 13/10/2013 của Chính về công tác phòng ngừa, chống vi phạm pháp luật và tội phạm năm 2013 có đánh giá “Hầu hết các vụ án xảy ra trong lĩnh vực ngân hàng đều có sự tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp của cán bộ ngân hàng…”. Đề nghị Thống đốc cho biết, đó là do đạo đức cán bộ, do công tác kiểm tra, giám sát hay do cơ chế quản lý, điều hành? Đâu là vấn đề chủ yếu? Xin Thống đốc cho một lời khẳng định việc khắc phục, xử lý trong thời gian tới.
Thống đốc Ngân hàng Nhà nước xin trả lời như sau:
1. Thực trạng tình hình vi phạm pháp luật trong ngành Ngân hàng
Trong thời gian qua, hệ thống tổ chức tín dụng đã có sự phát triển nhanh về quy mô, đa dạng về hoạt động nghiệp vụ. Bên cạnh những mặt tích cực góp phần quan trọng vào quá trình phát triển kinh tế-xã hội của đất nước, tình hình vi phạm pháp luật trong lĩnh vực ngân hàng cũng trở thành vấn đề rất đáng lưu ý với tính chất ngày càng tinh vi, phức tạp. Ngoài các hành vi vay ké, nội bộ thông đồng lấy quỹ, lập hồ sơ giả lấy tiền tiết kiệm, tiền vay,… như đã xảy ra trước đây, còn xuất hiện các hình thức vi phạm mới như: rửa tiền, sử dụng công nghệ cao để hoạt động cả trong lĩnh vực chứng khoán và ngân hàng… Tiêu cực, tham nhũng có liên quan trực tiếp đến khó khăn của nền kinh tế, sự suy thoái đạo đức của cán bộ thực thi nhiệm vụ, một số vụ vi phạm có tổ chức, hành vi vi phạm đặc biệt nghiêm trọng.
Để ngăn ngừa, phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm pháp luật trong Ngành, bên cạnh việc trực tiếp tăng cường và đặc biệt coi trọng công tác thanh tra, giám sát, Ngân hàng Nhà nước đã chỉ đạo các TCTD tăng cường công tác kiểm toán, kiểm soát nội bộ, áp dụng nhiều biện pháp tích cực để ngăn ngừa, phát hiện các vi phạm pháp luật; chủ động phối hợp chặt chẽ với các Cơ quan pháp luật trong việc chuyển giao hồ sơ, vụ việc có dấu hiệu vi phạm để kịp thời ngăn chặn và xử lý1; tích cực phối hợp, cung cấp thông tin, tài liệu cho các cơ quan chức năng khi có đề nghị... Nguyên tắc xử lý các vụ việc vi phạm là phải bảo đảm thu hồi tối đa tài sản cho TCTD, Nhà nước và nhân dân. Tổ chức, cá nhân vi phạm phải xử lý nghiêm minh theo quy định của pháp luật.
Mặc dù ngành Ngân hàng và các cơ quan chức năng đã rất nỗ lực trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm trong lĩnh vực ngân hàng, nhưng tại một số đơn vị ngân hàng vẫn phát sinh vụ việc tiêu cực, nhất là trong lĩnh vực cấp tín dụng. Trong đó, có một số vụ việc vi phạm có tổ chức, gây thất thoát lớn, phải xem xét, xử lý hình sự; quy mô các vụ việc vi phạm lớn hơn trước; thủ đoạn vi phạm ngày càng tinh vi, vi phạm có tổ chức, một số trường hợp có liên quan đến một số lãnh đạo cấp cao của TCTD.
2. Nguyên nhân xảy ra các vi phạm pháp luật trong ngành Ngân hàng
Qua xem xét các vụ án xảy ra liên quan đến lĩnh vực ngân hàng, Ngân hàng Nhà nước nhận thấy một số nguyên nhân chủ yếu dẫn đến các vụ việc vi phạm pháp luật trong ngành Ngân hàng như sau:
- Do tác động của khủng hoảng tài chính, suy thoái kinh tế toàn cầu và kinh tế trong nước suy giảm, hoạt động đầu tư, thương mại và sản xuất kinh doanh trì trệ kéo theo những khó khăn trong hoạt động tài chính, ngân hàng nên vi phạm pháp luật trong lĩnh vực kinh tế nói chung và lĩnh vực ngân hàng nói riêng có chiều hướng gia tăng. Trong đó, lĩnh vực kinh doanh ngân hàng là lĩnh vực kinh doanh gắn trực tiếp với tiền tệ cũng là nơi mà bọn tội phạm cũng như những cán bộ ngân hàng thoái hóa biến chất lợi dụng chức năng nhiệm vụ để tham ô, tham nhũng và có các hành vi vi phạm pháp luật.
Bên cạnh đó, trong giai đoạn phát triển trước đây, nhiều TCTD đã nới lỏng các điều kiện cho vay, điều kiện giao dịch trong khi trình độ quản lý chưa theo kịp yêu cầu quản trị rủi ro nên đã xảy ra nhiều vụ việc sai phạm. Những sai phạm này đã không được phát hiện kịp thời hoặc phát hiện được nhưng xử lý chưa nghiêm do năng lực thanh tra, giám sát ngân hàng trong giai đoạn này còn nhiều hạn chế. Cùng với những khó khăn của nền kinh tế trong thời kỳ suy thoái và việc tăng cường, hoàn thiện cơ chế quản lý, đẩy mạnh công tác thanh tra, giám sát ngân hàng nhằm siết chặt kỷ luật, kỷ cương trong hoạt động tiền tệ ngân hàng của NHNN và các cơ quan chức năng từ năm 2012 trở lại đây nên những sai phạm trong ngành Ngân hàng giai đoạn trước đây đã được phát hiện và phản ánh đúng bản chất hơn, đồng thời cũng được xử lý nghiêm minh hơn.
- Hệ thống quản trị, kiểm soát, kiểm toán nội bộ của TCTD còn hạn chế, có lúc, có nơi chưa theo kịp với sự phát triển của nền kinh tế thị trường đang hội nhập ngày càng sâu, rộng, dẫn đến sơ hở trong quản lý, điều hành, chưa phòng ngừa, ngăn chặn kịp thời, chậm hoặc không phát hiện được các hành vi vi phạm, tiêu cực, tham nhũng. Hệ thống công nghệ, năng lực quản trị rủi ro và trình độ cán bộ của một số ngân hàng hiện nay còn bất cập, trong khi đó các loại tội phạm mới, nhất là tội phạm công nghệ cao ngày càng tinh vi và chưa được cảnh báo kịp thời.
- Một số ngân hàng, đơn vị/chi nhánh thuộc Ngân hàng thương mại vì sức ép lợi nhuận, sức ép thành tích đã nới lỏng điều kiện tín dụng, không tuân thủ nghiêm túc một số trình tự, thủ tục, quy định cho vay; không chuyển nhóm nợ theo quy chế; cho vay không có tài sản đảm bảo hoặc tài sản đảm bảo không đủ thủ tục pháp lý... Một số TCTD hoạt động thiếu công khai, minh bạch hoặc bị thao túng, chi phối bởi các cổ đông lớn, đặc biệt là trong việc cho vay, đầu tư tài chính phục vụ cho các công ty con của cổ đông lớn hoặc đáp ứng cho lợi ích riêng của cổ đông lớn và người có liên quan vượt giới hạn an toàn và tiềm ẩn rủi ro cao cho TCTD.
- Một bộ phận cán bộ ngân hàng thậm chí có cả cán bộ cấp cao của NHTM suy thoái về đạo đức nghề nghiệp và vi phạm quy định của pháp luật, thậm chí câu kết với các đối tượng bên ngoài để phạm tội. Hội đồng quản trị, hội đồng thành viên, ban điều hành của một số TCTD còn buông lỏng quản lý và chưa thực sự quan tâm, chưa có biện pháp phòng, chống tham nhũng, tội phạm có hiệu quả. Công tác giáo dục chính trị, tư tưởng cho cán bộ nhân viên có nơi, có lúc còn làm chưa tốt.
- Việc xây dựng, hoàn thiện thể chế pháp luật, cơ chế, chính sách quản lý đối với hoạt động tiền tệ, ngân hàng còn chậm, chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, công nghệ thông tin ngày càng hiện đại, hoạt động ngân hàng ngày càng phát triển nhanh, đa dạng, phức tạp và tình hình tham nhũng, tội phạm cũng ngày càng tinh vi.
- Công tác thanh tra, giám sát ngân hàng, mặc dù đã có nhiều đổi mới và chuyển biến tích cực, nhưng vẫn còn hạn chế trong việc phát hiện và xử lý các hành vi tham nhũng, tiêu cực và tội phạm; nhiều vụ việc phát sinh không được phát hiện kịp thời. Việc phối hợp, trao đổi thông tin giữa cơ quan bảo vệ pháp luật với các đơn vị thanh tra, giám sát ngân hàng có thời điểm chưa được kịp thời, nhất là trong việc phối hợp thu hồi tài sản thất thoát, trao đổi thông tin, kinh nghiệm và các biện pháp phòng, chống tham nhũng, tội phạm...
Như vậy, có thể khẳng định, đạo đức cán bộ, công tác kiểm tra, giám sát và cơ chế quản lý, điều hành đều là một trong những nguyên nhân chủ yếu dẫn đến sai phạm trong hoạt động ngân hàng trong thời gian qua.
3. Biện pháp chủ yếu khắc phục, xử lý trong thời gian tới:
Trước yêu cầu phát triển kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, trong thời gian tới tình hình cạnh tranh sẽ diễn ra gay gắt hơn, tình hình vi phạm pháp luật, tham nhũng, tội phạm kinh tế nói chung và trong lĩnh vực ngân hàng nói riêng sẽ tiếp tục có nhiều diễn biến phức tạp và khó lường với nhiều phương thức, thủ đoạn hoạt động tinh vi hơn, nhất là hoạt động có tổ chức, lợi dụng công nghệ cao, lợi dụng sơ hở của cơ chế, chính sách để vi phạm. Do đó công tác đấu tranh, phòng, chống tội phạm sẽ ngày càng phải được coi trọng, nhưng cũng sẽ phải đối mặt với nhiều khó khăn phức tạp hơn. Ngân hàng Nhà nước sẽ tiếp tục phối hợp với các cấp, các ngành có liên quan thực hiện có kết quả các biện pháp đấu tranh, phòng, chống tội phạm trong lĩnh vực ngân hàng. Cụ thể:
- Hoàn thiện hệ thống pháp lý về kinh tế, tài chính, ngân hàng đi đôi với hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về phòng, chống tham nhũng và tội phạm, đảm bảo tính đồng bộ, khả thi nhằm phòng ngừa, răn đe và xử lý nghiêm các hành vi tham nhũng, tội phạm trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng. Trong đó, đặc biệt coi trọng các biện pháp phòng ngừa và biện pháp khắc phục hậu quả kinh tế, thu hồi tối đa tài sản vi phạm khi phát hiện vi phạm xảy ra.
- Tiếp tục thực hiện Đề án “Cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng giai đoạn 2011 - 2015” đã được Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 254/QĐ-TTg ngày 01/3/2012 và Kế hoạch của Ngân hàng Nhà nước thực hiện Chỉ thị số 48-CT/TW ngày 22/10/2010 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tội phạm trong tình hình mới.
- Tăng cường thanh tra, giám sát đối với các hoạt động tiền tệ, ngân hàng và tiếp tục đổi mới tổ chức, hoạt động thanh tra, giám sát ngân hàng để phát hiện, cảnh báo, xử lý kịp thời các hành vi sai phạm, góp phần phòng ngừa, hạn chế tham nhũng và vi phạm pháp luật trong lĩnh vực ngân hàng. Trong đó, Thanh tra, giám sát ngân hàng phải đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện, kiến nghị biện pháp xử lý những bất cập về cơ chế, chính sách quản lý, các rủi ro và vi phạm pháp luật trong lĩnh vực tiền tệ, ngân hàng. Tăng cường thanh tra, kiểm tra trách nhiệm người đứng đầu các cơ quan, đơn vị, TCTD về phòng, chống tham nhũng.
- Chú trọng công tác giáo dục chính trị tư tưởng, nâng cao phẩm chất đạo đức nghề nghiệp của cán bộ, đảng viên. Tăng cường vai trò lãnh đạo của các cấp ủy đảng và tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức đoàn thể, cán bộ, đảng viên của ngành Ngân hàng tham gia trên mặt trận này. Tăng cường công tác quản lý cán bộ, quan tâm, nắm bắt diễn biến tư tưởng cán bộ, đánh giá đúng năng lực, trình độ và đạo đức để bố trí đúng người, đúng việc.
- Chỉ đạo các TCTD tiếp tục tập trung tăng cường đổi mới, nâng cao năng lực quản trị, điều hành, hiệu quả hoạt động của hệ thống kiểm soát, kiểm toán nội bộ, hiện đại hóa công nghệ, hoàn thiện các cơ chế, chính sách quản lý, quy trình nghiệp vụ, phân cấp, ủy quyền nhằm phòng ngừa, phát hiện sớm hành vi tham nhũng, vi phạm pháp luật, góp phần ngăn ngừa và hạn chế tổn thất cho TCTD.
- Xây dựng quy chế phối hợp với các Bộ, ngành để làm cơ sở thanh tra hợp nhất, thanh tra các công ty con, công ty liên kết của tổ chức tín dụng (như Công ty chứng khoán, Công ty quản lý quỹ) không thuộc thẩm quyền cấp phép của Ngân hàng Nhà nước. Xây dựng cơ chế phối hợp giữa Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng với các đơn vị chức năng của Bộ Công an, Thanh tra Chính phủ, Văn phòng Ban chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng trong việc trao đổi thông tin liên quan đến các vi phạm pháp luật tại các tổ chức tín dụng và phối hợp xử lý vụ việc phát sinh.
- Kiên quyết xử lý các vấn đề tồn tại, vi phạm, lợi ích nhóm trong các TCTD cổ phần theo lộ trình thích hợp. Giám sát chặt chẽ việc tuân thủ quy định giới hạn sở hữu cổ phần. Trường hợp cần thiết, phối hợp với cơ quan điều tra nhằm xác minh các trường hợp vi phạm pháp luật để có biện pháp xử lý phù hợp. Phối hợp với Bộ Tài chính theo dõi, kiểm tra, giám sát chặt chẽ các giao dịch giữa các doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm.
- Đẩy mạnh hoạt động phòng, chống rửa tiền và hợp tác quốc tế về phòng, chống rửa tiền, tội phạm và tham nhũng. Tăng cường phối hợp giữa NHNN với các cơ quan chức năng trong việc phòng, chống rửa tiền. Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về phòng, chống rửa tiền và tài trợ khủng bố nhằm bảo vệ các TCTD bị các đối tượng trong nước và quốc tế lạm dụng tiến hành các hoạt động phi pháp.
- Tạo điều kiện thuận lợi cho sự giám sát của nhân dân đối với hoạt động tiền tệ, ngân hàng. Tăng cường tính công khai, minh bạch trong hoạt động tiền tệ, ngân hàng, bao gồm việc xây dựng, thực thi pháp luật, điều hành chính sách và các vấn đề tài chính, hoạt động, quản trị của các TCTD. Tiếp nhận và xử lý đơn thư khiếu nại, tố cáo một cách kịp thời và đúng pháp luật. Có cơ chế phù hợp nhằm khen thưởng, tuyên dương kịp thời và bảo vệ những tập thể, cá nhân tham gia phòng, chống tham nhũng và tội phạm.
- Đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính theo hướng phân cấp và quy định rõ quyền hạn, trách nhiệm của từng cấp, từng ngành, từng đơn vị và người đứng đầu; công khai các quy định về thủ tục hành chính. Tích cực rà soát các cơ chế, quy chế để giảm đến mức thấp nhất quan hệ “xin -cho” nhằm loại bỏ sự phiền hà trong thủ tục hành chính khi giải quyết công việc của người dân và doanh nghiệp.