Tác động tiềm tàng của tiền kỹ thuật số ngân hàng trung ương đến tiền tệ và tài chính

Thanh toán trong thế giới kỹ thuật số

Có một thực tế hiển nhiên là bạn không thể sử dụng tiền mặt để thanh toán trực tuyến. Đây là một trong những lý do cơ bản nhất khiến tiền mặt đang mất dần sức hấp dẫn như một phương tiện thanh toán hiệu quả trong thời đại kỹ thuật số. Trong hơn một thập kỷ qua, sự phát triển nhanh chóng của mua sắm trực tuyến và thanh toán kỹ thuật số đã đi cùng với sự sụt giảm liên tục tỷ lệ sử dụng tiền mặt. Nói một cách tổng thể, số hóa hoạt động kinh tế ảnh hưởng sâu sắc đến cách mọi người chi trả cho mọi thứ. Số liệu thống kê của Eurostat tại khu vực đồng euro cho thấy kể từ 2008 đến 2021, các giao dịch thương mại trực tuyến của cá nhân đã tăng khoảng 70%, trong khi hoạt động bán hàng trực tuyến của các doanh nghiệp cũng tăng xấp xỉ 23%.

Hầu hết mọi người không nhận thấy sự khác biệt giữa tiền mặt và thanh toán kỹ thuật số, ngoài thực tế rõ ràng là thanh toán bằng tiền mặt liên quan đến việc trao đổi tiền vật lý, còn các giao dịch kỹ thuật số thì không. Tuy nhiên giữa tiền mặt và tiền kỹ thuật số có một sự khác biệt tinh tế hơn. Trong khi tiền mặt là tiền công - do ngân hàng trung ương phát hành và được đảm bảo giá trị kinh tế. Ngược lại, tiền kỹ thuật số bắt nguồn từ khu vực tư nhân, phổ biến nhất là dưới dạng tiền gửi tại ngân hàng. Mặc dù là trách nhiệm pháp lý của một tổ chức tư nhân, tiền kỹ thuật số do các ngân hàng phát hành luôn có thể được chuyển đổi thành tiền mặt theo mệnh giá nhờ các quy định về tài chính và bảo hiểm tiền gửi. Đây là lý do tại sao mọi người coi nó là an toàn và hữu ích như một phương tiện thanh toán.

Sự nổi lên của các nền tảng kỹ thuật số như một mô hình kinh doanh thống trị của thời đại công nghệ thông tin đang thách thức vai trò trung tâm của các ngân hàng trong hệ thống thanh toán. Các công ty công nghệ lớn và các công ty tài chính khởi nghiệp đang kết hợp thanh toán với các dịch vụ kỹ thuật số, như các sàn giao dịch trực tuyến, ứng dụng nhắn tin và dịch vụ tài chính (ví dụ: cho vay và bảo hiểm). Trong khi các ngân hàng tiếp tục cung cấp các cơ sở hạ tầng thanh toán cơ bản cho các giải pháp này, họ lại đang mất dần quyền tiếp cận trực tiếp khách hàng. Tình trạng gián đoạn hơn nữa có khả năng xảy ra trong tương lai do các tiến bộ công nghệ và sự phát triển nhanh chóng của các hình thức thanh toán phức hợp. Điều này bao gồm công nghệ sổ cái phân tán – vốn cung cấp cơ sở cho tiền ổn định (stablecoin) (một loại tài sản mã hóa điện tử được thiết kế để duy trì giá trị ổn định) có thể được sử dụng làm phương tiện thanh toán.

Vì sao có thể cần sử dụng CBDC?

Cùng với việc sử dụng tiền mặt đang giảm đi trong khi các dạng tiền mới ngoài khu vực ngân hàng đang cho thấy những tiềm năng lớn hơn đã dẫn đến yêu cầu cần thiết phải có một phiên bản kỹ thuật số của tiền mặt, thường được gọi là tiền tệ kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC). Có ít nhất ba quan điểm chính hỗ trợ cho yêu cầu này.

Thứ nhất, đồng tiền quốc gia do NHTW phát hành đóng một vai trò đặc biệt như là mỏ neo của hệ thống tiền tệ. Mọi người sẵn sàng chấp nhận thanh toán điện tử bằng tiền của cá nhân (thông qua thẻ tín dụng và chuyển khoản ngân hàng) vì họ biết rằng nó có thể được chuyển đổi dễ dàng thành tiền mặt một cách tuyệt đối an toàn. Tuy nhiên, nếu tiền mặt không còn được sử dụng rộng rãi, thì hiệu lực của cam kết về khả năng chuyển đổi hoàn toàn này sẽ bị giảm sút. Trong trường hợp này, một phiên bản kỹ thuật số của tiền mặt sẽ đảm bảo sự tiếp nối của hệ thống tiền tệ hiện tại.

Thứ hai, việc phát hành CBDC giúp đảm bảo quyền kiểm soát của ngân hàng trung ương đối với tiền tệ. Các nền tảng kỹ thuật số nhờ vào khả năng tiếp cận toàn cầu của mình có thể dễ dàng trở thành những nhà phát hành tiền kỹ thuật số tư nhân lớn. Vì vậy, nếu trong một kịch bản cực đoan, tiền tư nhân có thể lấn át tiền ngân hàng trung ương để trở thành đơn vị tiền tệ trong các hợp đồng và giao dịch, thì ngân hàng trung ương không còn có thể thực hiện chính sách tiền tệ hiệu quả hoặc bảo vệ sự ổn định tài chính bằng cách đóng vai trò là người cho vay cuối cùng. CBDC có thể ngăn chặn tình huống như vậy bằng cách cung cấp phiên bản công khai của tiền kỹ thuật số để đáp ứng nhu cầu này.

Thứ ba, CBDC có thể giúp bảo vệ quyền riêng tư. Hiện nay, các doanh nghiệp tư nhân thường tìm cách kiếm lợi từ dữ liệu cá nhân mà họ có thể thu thập được của người dùng khi thực hiện thanh toán kỹ thuật số, và điều này có thể không khuyến khích mọi người sử dụng ngay từ đầu. CBDC có thể được thiết kế để cung cấp cho người dùng nhiều quyền kiểm soát hơn đối với dữ liệu cá nhân của họ, chẳng hạn như việc họ có chọn chia sẻ dữ liệu cá nhân với bên thứ ba để nhận được nhiều dịch vụ được cá nhân hóa hơn hay không. Điều này có thể thúc đẩy hiệu quả và phúc lợi trong nền kinh tế kỹ thuật số.

CBDC có thể ảnh hưởng như thế nào đến chính sách tiền tệ?

Sự ra đời của CBDC nếu không có bất kỳ biện pháp bảo vệ nào có thể dẫn đến những thay đổi đáng kể trong hệ thống tiền tệ. Một số quan điểm lo ngại rằng sự xuất hiện của CBDC có thể khiến những người gửi tiết kiệm ồ ạt rút tiền từ các ngân hàng thương mại để gửi tiền dưới dạng CBDC tại ngân hàng trung ương. Nếu điều này xảy ra, nó sẽ khiến cho các ngân hàng thương mại gặp khó khăn hơn trong việc cung cấp các khoản vay - một trong những chức năng kinh tế chính của họ.

Tuy nhiên các nghiên cứu khác đã chỉ ra rằng những lo ngại này có thể chỉ thành hiện thực nếu lĩnh vực ngân hàng có sự cạnh tranh hoàn hảo. Khi các ngân hàng thương mại có được sức mạnh thị trường, sự ra đời của CBDC đem đến một giải pháp thay thế cho các khoản tiền gửi. Theo đó, các ngân hàng buộc phải gia tăng cạnh tranh bằng cách tăng lãi suất trả cho các tài khoản tiền gửi. Đổi lại, điều này sẽ thu hút nhiều tiền gửi hơn và cho phép các ngân hàng mở rộng tín dụng hơn cho các công ty và hộ gia đình.

CBDC không được đề xuất với mục đích nhằm phát triển một công cụ chính sách tiền tệ mới. Tuy nhiên, nó có thể cung cấp một đòn bẩy bổ sung cho các ngân hàng trung ương. Ví dụ, nó có thể cải thiện mức độ chuyển tải của lãi suất chính sách của ngân hàng trung ương đến người gửi tiết kiệm bằng việc gia tăng cạnh tranh trên thị trường tiền gửi. Tương tự, nó có thể cho phép ngân hàng trung ương hướng đến những xung đột cụ thể trong hệ thống tài chính, và từ đó ổn định lạm phát và nền kinh tế nói chung một cách hiệu quả hơn.

Việc giới thiệu một loại CBDC có thể hàm ý về những thay đổi đối với hoạt động của các ngân hàng trung ương và bảng cân đối kế toán của họ. Đặc biệt, sau khi thay thế tiền gửi ngân hàng cho CBDC, các ngân hàng trung ương có thể cần chuyển vốn trở lại khu vực ngân hàng thông qua các nghiệp vụ cho vay. Nói rộng hơn, sự ra đời của CBDC cũng sẽ ảnh hưởng đến cách thức mà chính sách tiền tệ được thực thi trên thực tế. Ví dụ, sự biến động nhu cầu về CBDC có thể khiến việc kiểm soát lãi suất trong khuôn khổ truyền thống trở nên thách thức hơn, và do đó ưu tiên một nền móng với mức dự trữ dồi dào. Nếu các tổ chức phi ngân hàng được phân phối CBDC ra công chúng, họ có thể yêu cầu quyền truy cập trực tiếp vào bảng cân đối kế toán của ngân hàng trung ương và điều này có thể đòi hỏi những thay đổi của các khuôn khổ đối tác.

Tác động có thể của CBDC đến sự ổn định tài chính

Cũng như chính sách tiền tệ, tác động của CBDC đối với sự ổn định tài chính có thể sẽ được truyền dẫn qua hệ thống ngân hàng. Nếu các ngân hàng gặp phải vấn đề chi phí gia tăng, có thể dẫn đến giảm tỷ suất lợi nhuận. Do đó, điều này có thể khiến các ngân hàng chấp nhận rủi ro nhiều hơn để tìm kiếm lợi nhuận bằng cách mở rộng các khoản vay rủi ro hơn hoặc đầu tư vào trái phiếu mang tính đầu cơ hơn.

Về khía cạnh trách nhiệm pháp lý, sự sẵn có của CBDC làm thay đổi mức độ rủi ro của các ngân hàng đối với rủi ro rút tiền ồ ạt. Một mặt, với bản chất là khoản đầu tư an toàn và có lãi suất, sự sẵn có của CBDC làm tăng động lực rút tiền khỏi ngân hàng của người gửi tiền, so với một nền kinh tế nơi tiền mặt là sự thay thế duy nhất cho tiền gửi ngân hàng (đây được xem là “tác động trực tiếp”). Mặt khác, để giữ lại tiền gửi, các ngân hàng sẽ phản ứng với sự xuất hiện của CBDC bằng cách tăng lãi suất; điều này làm cho các khoản tiền gửi trở nên hấp dẫn hơn và do đó làm giảm tính dễ tổn thương (“hiệu ứng gián tiếp”). Kết quả là, ảnh hưởng tổng thể của CBDC đối với tính chất dễ tổn thương của hệ thống ngân hàng thay đổi theo sức mạnh tương đối của hai lực lượng này.

Các đặc điểm thiết kế của CBDC cũng có thể đóng một vai trò quan trọng đối với sự ổn định tài chính - ví dụ, bằng cách nâng cao hiệu quả của các chính sách nhằm ổn định hệ thống tài chính. Chúng ta biết rằng thời điểm và thiết kế của các can thiệp chính sách như các gói cứu trợ và hỗ trợ thanh khoản là rất quan trọng. Các nhà hoạch định chính sách có thể đưa ra quyết định tốt hơn nếu họ có thông tin tốt hơn. Những thay đổi trong các tài khoản CBDC do ngân hàng trung ương nắm giữ có thể cung cấp thông tin thời gian thực về sức khỏe của hệ thống tài chính, mà qua đó có thể cải thiện hiệu quả của các biện pháp can thiệp của ngân hàng trung ương và vì vậy góp phần ổn định hệ thống tài chính nói chung.

Những thách thức khác đối với CBDC

CBDC có thể duy trì vai trò của đồng tiền quốc gia như một mỏ neo tiền tệ trong thời đại kỹ thuật số và nó có thể giúp thiết lập các tiêu chuẩn về quyền riêng tư trong thanh toán. Tuy nhiên, những thách thức lớn hơn, đặc biệt là liên quan đến quyền riêng tư trong nền kinh tế kỹ thuật số, vượt ra ngoài khả năng của các ngân hàng trung ương. Các quy định chặt chẽ hơn có thể và phải giải quyết những mối quan tâm cấp bách nhất liên quan đến các vấn đề ổn định tài chính xung quanh các công nghệ mới như tiền ổn định (stablecoin).

Cho đến nay, thảo luận về những rủi ro tiềm ẩn khi giới thiệu CBDC chủ yếu tập trung vào kịch bản chiếm dụng quá mức cùng những tác động tiềm tàng đối với nguồn cung tín dụng và sự ổn định tài chính. Trong bối cảnh này, các nhà hoạch định chính sách đã đề xuất các biện pháp bảo vệ, như làm cho việc nắm giữ số lượng lớn CBDC trở nên kém hấp dẫn bằng cách áp lãi suất rất thấp (thậm chí có thể là âm) hoặc áp đặt các giới hạn trực tiếp đối với số tiền mà các cá nhân có thể nắm giữ.

Tuy nhiên, cũng có rủi ro ngược lại khi CBDC được sử dụng quá ít nếu nó không phải là một sản phẩm đủ hấp dẫn. Cuối cùng, sự thành công của CBDC đòi hỏi việc phải được sử dụng đầy đủ của cả người bán hàng và người tiêu dùng, do bản chất hai mặt của thị trường thanh toán. Trong khi người bán dường như sẽ chủ yếu cân nhắc nhiều hơn đến chi phí, khả năng tích hợp thanh toán với các dịch vụ kỹ thuật số khác, như phân tích dữ liệu, có thể sẽ đóng vai trò quan trọng hơn theo thời gian. Đối vối người tiêu dùng, xu hướng coi trọng sự tiện lợi và sự chấp nhận phổ biến chiếm ưu thế. Tuy nhiên, vai trò của quyền riêng tư và tác động của các biện pháp an toàn để hạn chế nhu cầu của người dùng vẫn chưa được nghiên cứu một cách thấu đáo. Các ngân hàng trung ương cần thiết kế một cách thận trọng để đạt được sự cân bằng phù hợp về nhu cầu đối với CBDC.

HN (theo CEPR)