Quá trình toàn cầu hóa của hệ thống tài chính-ngân hàng cũng như sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin và viễn thông (ICT) đã thúc đẩy các hệ thống, phương tiện thanh toán phát triển nhanh hơn. Điều này đặt ra những yêu cầu, thách thức không nhỏ cho các cơ quan quản lý, các nhà hoạch định chính sách trong công tác quản lý, giám sát các cơ sở hạ tầng tài chính, trong đó có các hệ thống thanh toán quan trọng. Mới đây, Danmarks Nationalbank (NHTW Đan Mạch) đã công bố các Chính sách giám sát các cơ sở hạ tầng tài chính năm 2023 trên nguyên tắc phù hợp với thông lệ quốc tế với những khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả giám sát các hệ thống, phương tiện cụ thanh toán, góp phần duy trì sự ổn định tài chính và hỗ trợ tăng trưởng kinh tế.
Mục tiêu, cơ sở pháp lý về giám sát
Theo Đạo Luật NHTW Đan Mạch, mục tiêu quản lý của NHTW Đan Mạch là “duy trì một hệ thống tiền tệ an toàn và đảm bảo ở quốc gia này, đồng thời, tạo điều kiện và điều tiết lưu lượng tiền và mở rộng tín dụng”. Để thực hiện mục tiêu này, NHTW Đan Mạch thấy rằng cần thiết phải tăng cường hơn nữa công tác giám sát các hệ thống thanh toán, chứng khoán cốt lõi cũng như các phương tiện thanh toán quan trọng một cách an toàn, hiệu quả. Về cơ bản, hoạt động giám sát của NHTW Đan Mạch dựa trên các tiêu chuẩn quốc tế về an toàn, hiệu quả, bao gồm độ tin cậy hoạt động cao và hạn chế rủi ro phát sinh; đồng thời các hệ thống/công cụ giám sát phải được cập nhật thường xuyên và tối ưu hóa chi phí. Theo đó, NHTW Đan Mạch đã tiến hành đánh giá cấu trúc và chức năng của các hệ thống/phương tiện thanh toán chịu sự giám sát gắn với việc tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế. Trường hợp không tuân thủ, NHTW Đan Mạch sẽ khuyến nghị thay đổi hệ thống/công cụ để đáp ứng yêu cầu quản lý, giám sát.
Quyền hạn giám sát của NHTW Đan Mạch được quy định trong Đạo luật thị trường vốn Đan Mạch, trong đó Mục 212 (3) quy định rằng NHTW Đan Mạch giám sát các hệ thống thanh toán đã đăng ký, có ý nghĩa quan trọng đối với việc thanh toán, quyết toán nhằm thúc đẩy hoạt động thông suốt, an toàn, hiệu quả của hệ thống. NHTW Đan Mạch thông báo cho Cơ quan giám sát tài chính Đan Mạch (Danish Financial Supervisory Agency - DFSA) về hệ thống nào phải chịu sự giám sát (mục 180) và NHTW Đan Mạch được trao thẩm quyền xử phạt vi phạm đối với những người chịu trách nhiệm trong trường hợp lệnh ban hành liên quan đến việc giám sát không được tuân thủ (mục 256).
Một điểm đáng chú ý là NHTW Đan Mạch không thực hiện giám sát các công ty độc lập trong cơ sở hạ tầng tài chính; các quyền hạn được quy định trong Đạo luật thị trường vốn chỉ liên quan đến các hệ thống thanh toán và việc giám sát các giao dịch chứng khoán không được quy định bởi Đạo luật này.
Phạm vi giám sát
NHTW Đan Mạch giám sát các cấu phần quan trọng mang tính hệ thống của cơ sở hạ tầng tài chính có nguy cơ rủi ro tiềm ẩn đối với sự ổn định tài chính hoặc có khả năng làm suy giảm niềm tin của công chúng vào hệ thống tài chính của Đan Mạch trong trường hợp xấu nhất (một phương tiện thanh toán quan trọng không thể được sử dụng trong một thời gian dài do gián đoạn hoạt động hoặc trong trường hợp sử dụng gian lận một phương tiện thanh toán trên quy mô lớn).
Để đánh giá tầm quan trọng mang tính hệ thống của các hệ thống thanh quyết toán và phương tiện thanh toán, NHTW Đan Mạch đã xây dựng các tiêu chí được áp dụng trong việc lựa chọn các hệ thống/công cụ giám sát và sắp xếp theo thứ tự ưu tiên cho các hoạt động giám sát. Các tiêu chí bao gồm: Quy mô khối lượng giao dịch xét về số lượng và giá trị giao dịch; sự tồn tại của một vài hoặc không có lựa chọn thay thế; lĩnh vực ứng dụng của hệ thống/công cụ; hậu quả tiềm ẩn của bất kỳ lỗi và lỗi hệ thống nào đối với công chúng; tác động tiềm ẩn của bất kỳ lỗi và lỗi hệ thống nào đối với các hệ thống/công cụ khác.
Các hệ thống và công cụ hiện đang chịu sự giám sát của NHTW Đan Mạch là: hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng - Kronos2; các hệ thống thanh toán bán lẻ Sumclearing, Intradagclearing và Straksclearing; hệ thống quyết toán chứng khoán Euronext Securities Copenhagen; Dankort, chuyển tiền tín dụng và phương tiện thanh toán Betalingsservice. Ngoài ra, NHTW Đan Mạch hợp tác với một số NHTW khác trong việc giám sát một số hệ thống thanh toán quốc tế như: Hệ thống thanh toán tiền đa tệ toàn cầu (CLS); hệ thống châu Âu đối với các khoản giao dịch thanh toán quan trọng, giá trị lớn (TARGET 2); hệ thống châu Âu đối với các giao dịch quyết toán chứng khoán bằng đồng Euro hoặc đồng Kroner của Đan Mạch (Target2Securities - T2S).
Bên cạnh đó, NHTW Đan Mạch tập trung giám sát vào các khía cạnh như lỗi, lỗi hệ thống và những điểm không phù hợp có thể tác động đến hoạt động chung và việc sử dụng hệ thống/công cụ (như các chức năng chính, tính năng bảo mật và hệ thống CNTT, cũng như các quy tắc và điều kiện chung). Công tác giám sát của NHTW Đan Mạch hướng tới những người chịu trách nhiệm về các hệ thống/ công cụ, người chịu trách nhiệm cuối cùng trong việc đảm bảo các hệ thống/công cụ này hoạt động an toàn, hiệu quả. Điều này cũng áp dụng trong trường hợp các hoạt động hoặc một phần hoạt động thuê ngoài của bên thứ ba.
Tổ chức các hoạt động giám sát
Việc tổ chức các hoạt động giám sát được NHTW Đan Mạch thực hiện phù hợp với các hướng dẫn quốc tế về trách nhiệm của các cơ quan giám sát. Là một hoạt động quan trọng trong tổng thể hoạt động của mình, NHTW Đan Mạch đánh giá kỹ lưỡng liệu các hệ thống/công cụ có tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế và sự phát triển của các hệ thống/công cụ được giám sát liên tục thông qua việc thu thập thông tin và qua đối thoại với những người có trách nhiệm. Trên cơ sở đó, NHTW Đan Mạch đưa ra các khuyến nghị về các thay đổi đối với các hệ thống/công cụ theo yêu cầu và theo dõi, giám sát chặt chẽ việc triển khai.
Việc giám sát các hệ thống thanh toán, quyết toán của NHTW Đan mạch dựa trên các nguyên tắc của CPMI-IOSCO, với hướng dẫn bổ sung về khả năng phục hồi đối với cơ sở hạ tầng thị trường tài chính (FMI), trong khi việc giám sát các phương tiện thanh toán diễn ra theo các tiêu chuẩn thanh toán của NHTW châu Âu (ECB). NHTW Đan Mạch sở hữu hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng Kronos 2 và để đảm bảo tính nhất quán, bình đẳng trong việc giám sát hệ thống Kronos 2 cũng như các hệ thống khác, chức năng của NHTW Đan Mạch đã được tách biệt khỏi sự phát triển và vận hành của hệ thống Kronos 2.
(i) Đánh giá theo tiêu chuẩn quốc tế
NHTW Đan Mạch thường xuyên đánh giá việc tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế của các hệ thống/công cụ giám sát. Các đánh giá được thực hiện khi một hệ thống/phương tiện trở thành đối tượng giám sát hoặc nếu đánh giá trước đó không còn phù hợp với thực tiễn. Một đánh giá mới cũng có thể được yêu cầu thực hiện trong trường hợp có những thay đổi quan trọng về CNTT, công nghệ, tiêu chuẩn bảo mật hoặc bối cảnh nguy cơ mới,… Thông thường, NHTW Đan Mạch bắt đầu đánh giá bằng cách yêu cầu những người chịu trách nhiệm về hệ thống/công cụ trả lời một số câu hỏi liên quan đến các tiêu chuẩn. Dựa trên phản hồi và các tài liệu liên quan, NHTW Đan Mạch đánh giá việc tuân thủ các tiêu chuẩn, từ đó đưa ra các khuyến nghị phù hợp nhằm giải quyết bất kỳ thiếu sót hoặc nhược điểm nào trong quá trình đánh giá. Theo thông lệ, NHTW Đan Mạch sẽ công bố Báo cáo kết luận và khuyến nghị liên quan đến khả năng phục hồi không gian mạng (cyber resilience) của các hệ thống không được công bố để đảm bảo tính an toàn, bảo mật của hệ thống.
(ii) Giám sát liên tục
Việc giám sát liên tục các hệ thống/công cụ đựa trên việc thu thấp thông tin chính thức và các cuộc họp thường xuyên với người chịu trách nhiệm liên quan. Mục đích của việc giám sát liên tục là để đánh giá việc tuân thủ liên tục các nguyên tắc, tiêu chuẩn quốc tế. Theo đó, định kỳ NHTW Đan Mạch tiếp nhận báo cáo hàng quý từ các hệ thống/công cụ liên quan đến cơ sở pháp lý, tổ chức và chiến lược, quy trình quản lý rủi ro và dự phòng, sử dụng và vận hành, cũng như kết quả kiểm toán nội bộ và kiểm toán bên ngoài. Trường hợp có lỗi và lỗi hệ thống, NHTW Đan Mạch phải nhanh chóng thông báo cho các bên trước cuối ngày làm việc. Tiếp đó, NHTW Đan Mạch tiếp nhận báo cáo chi tiết về vụ việc và báo cáo này phải bao gồm các nguyên nhân, tác động và các biện pháp khả thi để ngăn ngừa sự cố tái diễn.
Các cuộc họp hàng quý được tổ chức giữa NHTW Đan Mạch và người chịu trách nhiệm liên quan đến hoạt động của hệ thống/công cụ. Tại các cuộc họp này, báo cáo hàng quý được xem xét và thảo luận về các lỗi nghiêm trọng và lỗi hệ thống. Bất kỳ đề xuất mở nào cũng sẽ được NHTW Đan Mạch xem xét xử lý. Trong đó, khung quản lý rủi ro, đánh giá rủi ro và quy trình dự phòng của người chịu trách nhiệm ngay sau các lần cập nhật cũng sẽ được đánh giá ít nhất một năm một lần. Hàng năm, NHTW Đan Mạch báo cáo về các hoạt động giám sát của mình trong ấn phẩm Giám sát cơ sở hạ tầng tài chính.
(iii) Công cụ giám sát
NHTW Đan Mạch khuyến nghị về các thay đổi đối với các hệ thống/công cụ chịu sự giám sát theo yêu cầu. Những điều chỉnh mong muốn được thúc đẩy thông qua quá trình đối thoại liên tục với những người chịu trách nhiệm về các hệ thống/công cụ chịu sự giám sát. Trong một số trường hợp, NHTW Đan Mạch công bố các đánh giá và khuyến nghị, được chỉ ra trong các bài báo và ấn phẩm, bao gồm cả ấn phẩm giám sát thường niên. Ngoài ra, NHTW Đan Mạch có thể thông báo cho Hội đồng Thanh toán Đan mạch về bất kỳ điểm yếu nào được xác định trong Cơ sở hạ tầng thanh toán bán lẻ; yêu cầu Hội đồng Thanh toán thảo luận và có thể áp dụng các sáng kiến để thúc đẩy hoạt động an toàn và hiệu quả hệ thống thanh toán bán lẻ. Các vấn đề liên quan đến rủi ro hoạt động và an ninh mạng cũng sẽ được thảo luận chi tiết tai Diễn đàn Ngành Tài chính về Khả năng phục hồi hoạt động, trong đó có thể quyết định các biện pháp giảm thiểu rủi ro liên quan.
Hợp tác với các cơ quan chức năng
Cùng với việc giám sát các hệ thống/công cụ theo chức năng, NHTW Đan Mạch còn đẩy mạnh xúc tiến hợp tác với các cơ quan có thẩm quyền và các quốc gia khác. Mục đích nhằm tránh tình trạng “kiểm soát kép” theo quy định, tận dụng tối đa năng lực của từng cơ quan cũng như đảm bảo các thông tin được chia sẻ một cách bằng đẳng, minh bạch. Hợp tác chính thức trong lĩnh vực giám sát đã được thiết lập với DFSA, trong đó tập trung vào các chủ thể chính trong cơ sở hạ tầng tài chính. Ngoài ra, NHTW Đan Mạch tham gia tích cực vào giám sát các hệ thống liên quan quốc tế của các NHTW khác và là thành viên có trách nhiệm đối với hoạt động an toàn, hiệu quả của các hệ thống thanh toán quốc tế, cụ thể:
(i) Hợp tác với DFSA
NHTW Đan Mạch hợp tác với FDSA trong các lĩnh vực mà quyền hạn của họ chồng chéo. Khuôn khổ tổng thể cho sự hợp tác này được thể hiện trong Biên bản ghi nhớ hợp tác (MoU), trong đó nêu rõ cơ sở pháp lý cho việc thực hiện giám sát giữa hai cơ quan, cấu trúc của sự hợp tác và các cấu phần của cơ sở hạ tầng tài chính. Sự hợp tác giữa hai cơ quan chủ yếu liên quan đến giám sát rủi ro trong cơ sở hạ tầng tài chính, bao gồm cả rủi ro mạng.
DFSA thực hiện giám sát các trung tâm dữ liệu vận hành các hệ thống/công cụ do NHTW Đan Mạch quản lý cũng như giám sát việc đáp ứng các yêu cầu theo quy định pháp luật liên quan (như quản lý bảo mật CNTT, thuê ngoài và kiểm toán); trong khi đó, NHTW Đan Mạch đánh giá sự tuân thủ của hệ thống thanh toán/công cụ với các yêu cầu về tiêu chuẩn quản lý hoạt động và bảo mật CNTT quốc tế dựa trên các quan sát và kết luận của DFSA. NHTW Đan Mạch với tư cách và “quan sát viên” trong các cuộc kiểm tra CNTT của DFSA đối với các hệ thông thanh toán và trung tâm dữ liệu liên quan. Bằng cách đó, NHTW Đan Mạch thu thập thông tin về việc tuân thủ do DFSA yêu cầu. Ngoài ra, hai cơ quan cũng thường xuyên chia sẻ, trao đổi thông tin và mọi hoạt động theo dõi về hệ thống, về lỗi hệ thống trong cơ sở hạ tầng tài chính đều được phối hợp theo yêu cầu; phối hợp đánh giá, giám sát Tổ chức tài chính Copenhagen (Euronext Securities Copenhagen, ES-CPH), bao gồm các quy định, kế hoạch tổ chức, thủ tục/biện pháp kiểm soát và an toàn, bảo mật của ES-CPH, đảm bảo phù hợp với Đạo luật Thị trường vốn và các nguyên tắc CPMI-IOSCO.
(ii) Các hoạt động giám sát quốc tế liên quan khác
NHTW Đan Mạch tham gia với tư cách là thành viên có trách nhiệm đối với các hệ thống thanh toán quốc tế an toàn, hiệu quả, cụ thể là tham gia giám sát hệ thống thanh toán châu Âu TARGET2 và T2S, tạo thuận lợi cho việc thanh toán liên ngân hàng bằng đồng Euro và thanh toán chứng khoán tương ứng. Việc giám sát các hệ thống này được thực hiện bởi các NHTW được kết nối liên thông với các hệ thống, đứng đầu là ECB. NHTW Đan Mạch chịu trách nhiệm giám sát các cấu phần trong nước của hệ thống TARGET2; đồng thời, tham gia giám sát hệ thống CLS sau khi được trao quyền giám sát, vốn trước đó chỉ Cơ quan Dự trữ Liên bang được trao đặc quyền giám sát hệ thống này. Ngoài ra, NHTW Đan Mạch cũng là cơ quan có thẩm quyền liên quan đến Ngân hàng Euroclear tại Brussels (Bỉ) theo Trung tâm lưu ký Chứng khoán tập trung do khối lượng thanh toán trái phiếu Đan Mạch được thực hiện thông qua ngân hàng này.
Chính sách giám sát các cơ sở hạ tầng tài chính, bao gồm các hệ thống/công cụ của NHTW Đan Mạch trên cơ sở áp dụng các nguyên tắc, thông lệ quốc tế tốt nhất là nguồn thông tin tham khảo hữu ích, có giá trị thực tiễn đối với Việt Nam, nhất là trong bối cảnh NHNN đang nghiên cứu xây dựng Chiến lược phát triển các hệ thống thanh toán, hướng tới xây dựng Luật các hệ thống thanh toán trong thời gian tới, qua đó hoàn thiện hàng lang pháp lý cho lĩnh vực thanh toán, góp phần đảm bảo sự phát triển an toàn, thông suốt của các hệ thống thanh toán quan trọng trong nền kinh tế cũng như nâng cao hiệu quả công tác giám sát các hệ thống thanh toán. các tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán tại Việt Nam./.
NMĐ (theo Danmarks Nationalbank 2023).