Được đánh giá là một trong những khu vực mà lĩnh vực ngân hàng–tài chính có tiềm năng phát triển, các ngân hàng châu Phi đang từng bước nắm bắt xu hướng chuyển đổi số ngân hàng trên toàn cầu để số hóa hoạt động kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh, từ đó cung ứng các giải pháp, sản phẩm dịch vụ tài chính, tiện ích với phương châm “khách hàng làm trung tâm”. Mới đây, Backbase - hãng công nghệ cung cấp nền tảng ngân hàng tương tác hàng đầu thế giới, đã công bố Báo cáo khảo sát về Chuyển đổi số của các ngân hàng châu Phi trên ấn phẩm African Banker 2023, trong đó đã đưa ra những kết quả và nhận định đáng chú ý về bối cảnh chuyển đổi số tại khu vực này.
Thực trạng thị trường dịch vụ tài chính tại Châu Phi
Ngành dịch vụ tài chính khu vực châu Phi ngày càng có sự cạnh tranh mạnh mẽ, sâu rộng với sự xuất hiện và tham gia của các chủ thể mới như ngân hàng số (digital-only banks) và công ty công nghệ tài chính (fintech), bên cạnh các ngân hàng truyền thống. Hơn nữa, sự xuất hiện của các dịch vụ ngân hàng mới như dịch vụ tiền di động và ngân hàng đại lý đã mang đến cho người dân châu Phi các lựa chọn dịch vụ tài chính thay thế khác bên ngoài dịch vụ ngân hàng.
Theo Hiệp hội Viễn thông Di động toàn cầu (GSMA), 157 trong tổng số 310 dịch vụ tiền di dộng trên thế giới thuộc khu vực châu Phi cận Saharan. Giá trị giao dịch tiền di động của châu Phi chiếm thị phần 495 tỷ USD trong tổng số 767 tỷ USD giá trị giao dịch tiền di động trên toàn thế giới vào năm 2020. Với 75% tài khoản viễn thông sử dụng trong các hoạt động giao thông trực tuyến, không ngạc nhiên khi nhiều ngân hàng châu Phi đã cung cấp các ứng dụng ngân hàng Mobile banking hơn là Internet banking.
Trong lĩnh vực fintech, các công ty công nghệ tài chính đã tạo đột phá đối với các dịch vụ tài chính được cấp phép trên thị trường và được đón nhận tích cực bởi các ngân hàng truyền thống cũng như các định chế tài chính khác. Nhiều trung tâm đổi mới sáng tạo Fintech tại khu vực châu Phi đã dần hình thành ở các quốc gia như Nam Phi, Kenya, Nigeria và Ghana đây cũng được xem là những quốc gia có lĩnh vực khởi nghiệp đổi mới sáng tạo phát triển nhanh nhất tại châu lục. Số lượng các doanh nghiệp khởi nghiệp Fintech đang ngày càng tăng lên và đã xuất hiện một số kỳ lân công nghệ (unicorns) với giá trị định giá hơn 1 tỷ USD, như: Flutterwave, Interswith, Jumia và Fawry. Theo nhận định của hãng tư vấn quốc tế McKinsey, gần ½ trong số 5.200 công ty khởi nghiệp công nghệ tại châu Phi năm 2021 là các công ty fintech.
Về hoạt động ngân hàng số, theo McKinsey, các ngân hàng châu Phi hiện có tỷ lệ tài sản/chi phí trung bình 4 - 5%, bằng gần 2 lần mức trung bình của thế giới. Tuy nhiên, việc sử dụng ngày càng nhiều các dịch vụ ngân hàng số có thể giúp các ngân hàng châu Phi giảm tỷ lệ này trong dài hạn. Năm 2022, 69% các ngân hàng châu Phi được khảo sát cho biết họ đã đẩy mạnh đầu tư hạ tầng, phát triển dịch vụ ngân hàng số để ứng phó với đại dịch Covid-19; 18% các ngân hàng trả lời rằng cuộc khủng hoảng do đại dịch Covid-19 là chất xúc tác mạnh mẽ thúc đẩy họ phải thực hiện các kế hoạch chuyển đổi số chưa từng kỳ vọng sẽ triển khai trước đó.
Theo Backbase, tỷ lệ thâm nhập ngân hàng ở khu vực châu Phi đã tăng lên gần đây, phần lớn nhờ sự phát triển của dịch vụ tiền di động và ngân hàng số. Tuy vậy, khoảng 50% dân số khu vực châu Phi hiện không có tài khoản ngân hàng (unbanked) và đây được xem là yếu tố thuận lợi, đầy tiềm năng để phát triển ngành dịch vụ tài chính ngân hàng. Năm 2022, McKinsey dự báo thị trường dịch vụ tài chính ở châu Phi có thể đạt mức tăng trưởng 10%/năm trong vài năm tiếp theo, tạo ra nguồn doanh thu khoảng 230 tỷ USD/năm vào năm 2023; 90% các giao dịch tài chính của người dân châu Phi được sử dụng bằng tiền mặt với kênh điện tử hoặc kỹ thuật số chiếm từ 5-7% (theo kết quả khảo sát tháng 8/2022). McKinsey thấy rằng 20-30% các khách hàng ngân hàng châu Phi sử dụng dịch vụ ngân hàng số, so với khoảng 50% tại khu vực châu Á và Mỹ La tinh. Trong đó, 86% người dân Nam Phi thích sử dụng các ứng dụng Mobile banking và Internet banking, so với chỉ 7% người dân lựa chọn trực tiếp đến các chi nhánh ngân hàng để thực hiện các giao dịch.
Khảo sát về chuyển đổi số ngân hàng
Để có thông tin đầy đủ, toàn diện về cuộc cách mạng kỹ thuật số trên toàn lục địa châu Phi, Backbase đã khảo sát 153 ngân hàng châu Phi theo tất cả quy mô với sự tham gia trả lời của lãnh đạo của các ngân hàng. Trong đó, giám đốc cấp cao, giám đốc điều hành chiếm 18,3% và chủ tịch, phó chủ tịch hội đồng quản trị chiếm 17,3% người trả lời khảo sát. Là quốc gia đông dân nhất châu Phi, Nigeria dẫn đầu với 22% số người được hỏi, theo sau bởi Ai Cập (10%), Ethiopia (7%). Ngành ngân hàng của các quốc gia này đang trong quá trình mở cửa để cạnh tranh và thu hút đầu tư nước ngoài. Trong khi đó, Nam Phi chỉ chiếm 2,6% phần lớn ngành ngân hàng bị chi phối bởi một số ngân hàng quy mô lớn.
Tiêu chí khảo sát đầu tiên của Backbase là tầm quan trọng của chuyển đổi số đối với chiến lược tăng trưởng của ngân hàng. Theo đó, 51% các ngân hàng cho rằng chuyển đổi số là yếu tố quan trọng nhất; 44,5% coi chuyển đổi số là một trong 3 ưu tiên hàng đầu; 2,5% đánh giá chuyển đổi số là yếu tố quan trọng song có các lĩnh vực ưu tiên khác; trong khi 1,7% cho rằng chuyển đổi số không quan trọng.
Kết quả khảo sát cũng cho thấy mặc dù hầu hết các ngân hàng châu Phi, nhất là các ngân hàng truyền thống đang tăng cường đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong hoạt động ngân hàng, đều nhận thức được tầm quan trọng của công nghệ đổi mới sáng tạo do lo ngại bị tụt hậu so với các ngân hàng thách thức, ngân hàng số và các công ty fintech. Tuy nhiên, thực tế phản ánh kết quả ngược lại. Cụ thể, khảo sát năm 2022 cho thấy 4% các ngân hàng cho biết mối quan ngại chính là nhân tố hàng đầu thúc đẩy chuyển đổi số, con số này giảm xuống 3% vào năm 2023.
Theo thống kê của BPC Banking Technologies and Fincog, có 10 ngân hàng số tại Nigeria, 7 ở Nam Phi và chỉ có 4 ngân hàng số còn lại ở lục địa châu Phi vào cuối năm 2021. Ngược lại, 35% các ngân hàng cho rằng nhu cầu và mức độ hài lòng của khách hàng là động lực chính cho ngân hàng để thực hiện chuyển đổi số năm 2023, trong khi 24% khác cho rằng kỳ vọng tăng trưởng lợi nhuận và thị phần thị trường là tác nhân chính. Cùng với đó, trong năm 2022, chiến lược đầu tư số hóa chủ yếu được quyết định bởi các chủ tịch, phó chủ tịch, giám đốc điều hành cấp cao trong số 15% các ngân hàng châu Phi, và con số này tăng lên 35% vào năm 2023.
Tiêu chí khảo sát thứ hai là các giải pháp, dịch vụ đổi mới sáng tạo, trong đó mức độ thỏa mãn, hài lòng của khách hàng làm trung tâm của chiến lược chuyển đổi số. Thực tế, chuyển đổi số có thể thúc đẩy lợi nhuận cho ngân hàng và thu hút lượng khách hàng mới với việc cung ứng các các giải pháp, sản phẩm dịch vụ tài chính tiện lợi, dễ sử dụng, chi phí hợp lý để đáp ứng yêu cầu của một bộ phận lớn các khách hàng ưa thích sử dụng công nghệ số. Nghiên cứu cho thấy 38% chiến lược chuyển đổi số của các ngân hàng được thúc đẩy bởi sự kết hòa giữa ba nhân tố: nhu cầu khách hàng, nhân tố thị trường và tâm lý bị tụt hậu so với đối thủ cạnh tranh. Kết quả khảo sát về các kênh số cung cấp cho khách hàng năm 2023 cho thấy ứng dụng di động chiếm tỷ lệ cao nhất với 79%, tiếp theo là Internet banking 68%, Mobile banking 65%, hỗ trợ khách hàng thông qua kênh số (như tổng đài hỗ trợ trực tuyến,…) 51%, dịch vụ thanh toán không dùng thẻ 50%, cho vay số và ATM thông minh thế hệ mới 48% và đầu tư thị trường vốn 17%.
Tiêu chí còn lại được Backbase lựa chọn để phân tích, đánh giá về thực trạng chuyển đổi số của các ngân hàng châu Phi là chiến lược tăng trưởng trong tương lai. Theo đó, những xu hướng khách hàng đánh giá mức độ quan trọng đối với chiến lược tăng trưởng của ngân hàng bao gồm: sự gia tăng việc áp dụng dịch vụ Internet banking; nâng cao chất lượng cung cấp các sản phẩm, dịch vụ cá nhân hóa khách hàng; tăng tiết kiệm, đầu tư để dự phòng cho các kịch bản không chắc chắn trong tương lai; tăng nhu cầu sử dụng thanh toán di động so với phương thức tiền mặt; và sử dụng nhiều kênh khác nhau (kết hợp giữa fintech và ngân hàng) so với việc chỉ trung thành với một ngân hàng.
Kết quả khảo sát năm 2022 cho thấy 74% các ngân hàng cho rằng an ninh mạng (cyber security) là một trong số những xu hướng quan trọng nhất, song nhân tố này đã giảm xuống 61% vào năm 2023; trong khi đó, 69% người khảo sát năm 2023 trả lời rằng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ trở thành xu hướng công nghệ tiềm năng và quan trọng nhất đối với kế hoạch chuyển đổi số của các ngân hàng thời gian tới.
Khảo sát cũng chỉ ra những thách thức lớn nhất tác động đến hoạt động kinh doanh của các ngân hàng châu Phi, đó là: mối quan tâm đến mục tiêu tuân thủ về quản trị, xã hội, môi trường – ESG (13,98%); thiếu hụt hạ tầng ngân hàng (31,11%); thiếu hụt lực lượng lao động kỹ năng (32,98%); chủ quyền dữ liệu (37,63%); môi trường pháp lý thiếu minh bạch (39,58%); sự gia tăng cạnh tranh giữa fintech và ngân hàng thách thức (43,01%); sự tham gia ngày càng nhiều của các công ty viễn thông tham gia cung ứng các dịch vụ tài chính (33,33%); và chi phí hoạt động kinh doanh gia tăng (46,81%)…
Khảo sát của Backbase năm 2023 cũng cho thấy phần lớn các ngân hàng châu Phi đánh giá chuyển đổi số đóng vai trò quan trọng đối với chiến lược tăng trưởng và ½ các ngân hàng cho rằng đây là yếu tố quan trọng nhất góp phần hỗ trợ tích cực các mảng hoạt động kinh doanh của ngân hàng trong kỷ nguyên số. Tuy vậy, với những thách thức đã đề cập ở trên, kế hoạch chuyển đổi số các ngân hàng khu vực châu Phi vẫn đang trong giai đoạn phát triển tiềm năng và cần thêm thời gian để tạo ra cuộc cách mạng mang tính đột phá về chuyển đổi số, qua đó giúp các ngân hàng châu Phi nâng cao hình ảnh, vị thế cạnh tranh trên bản đồ chuyển đổi số khu vực ngân hàng - tài chính trên thế giới, cải thiện hiệu quả mô hình hoạt động kinh doanh và cung ứng các dịch vụ, sản phẩm tài chính số đổi mới sáng tạo, tiện ích, đáp ứng nhu cầu của người dân trong nước và doanh nghiệp và các chuyên gia phân tích về tài chính ngân hàng có chung nhận định rằng tiến trình chuyển đổi số ngân hàng tại khu vực này được dự báo sẽ diễn ra mạnh mẽ, quyết liệt hơn nữa trong thời gian tới./.
NMĐ (theo Backbase 2023)