Xuất nhập khẩu
chưa có nhiều cải thiện
Tăng trưởng ngoạn mục nhưng cơ cấu vẫn “dậm chân tại chỗ”
Ngọc Khanh
Khối ngoại vẫn áp đảo
Tình hình xuất nhập khẩu trong năm 2016 đã được Tổng cục Thống kê cập nhật lại với những con số chính thức cao hơn số ước tính ở cả 2 chiều xuất khẩu và nhập khẩu. Cụ thể là kim ngạch hàng hóa xuất khẩu thực hiện tháng 12/2016 đạt 16,58 tỷ USD, nâng kim ngạch hàng hóa xuất khẩu năm 2016 đạt 176,6 tỷ USD, cao hơn 690 triệu USD so với ước tính. Kim ngạch hàng hoá nhập khẩu tháng 12/2016 đạt 17,07 tỷ USD, nâng kim ngạch hàng hóa nhập khẩu năm 2016 đạt 174,1 tỷ USD, cao hơn 849 triệu USD so với số ước tính.
Như vậy, cán cân thương mại hàng hóa năm 2016 xuất siêu 2,5 tỷ USD, thấp hơn kết quả ước tính trước đó của Tổng cục Thống kê là cả năm 2016 xuất siêu 2,68 tỷ USD.
Cán cân xuất nhập khẩu tăng lên ở cả 2 chiều, có thể nói là kết quả khả quan, tuy nhiên khi phân tích về cơ cấu thấy đóng góp của DN trong nước vẫn rất hạn chế và chưa có nhiều cải thiện như kỳ vọng. Bà Lê Thị Minh Thuỷ, Vụ trưởng Vụ Thống kê thương mại và dịch vụ, Tổng cục Thống kê phân tích, có thể thấy rõ điều này qua tỷ trọng đóng góp của khối DN FDI trong tổng kim ngạch xuất khẩu. Nếu như năm 2007 trước khi gia nhập WTO, tỷ lệ này chỉ là 27,9%, thì ngay sau đó đã tăng dần lên. Năm 2008-2010, tỷ trọng đóng góp của khối FDI vào xuất khẩu vẫn giữ ở mức xấp xỉ của năm 2007, nhưng từ năm 2011 đã vọt lên tới 57%, năm 2012 tăng lên 63%, 2015 tăng lên xấp xỉ 70% và 2016 tiếp tục tăng lên chút nữa khoảng 71,5%. Với tốc độ tăng cao như vậy, bà Thuỷ cho rằng đó là biểu hiện rõ nhất thể hiện khả năng đáp ứng sản xuất phục vụ xuất khẩu của khu vực trong nước còn rất hạn chế.
GS-TS. Nguyễn Mại, Chủ tịch Hiệp hội DN đầu tư nước ngoài cũng đồng tình và dẫn chứng, trong năm vừa qua Samsung xuất khẩu khoảng 34,7 tỷ USD hàng điện tử, điện thoại và linh kiện các loại, nhập khẩu khoảng 22 tỷ USD. Như vậy riêng NĐT nước ngoài này đã xuất siêu khoảng 12,4 tỷ USD. Tuy nhiên “về cơ bản là do ông ấy tạo ra thặng dư, còn cấu trúc sản xuất vẫn như cũ, chưa có nhiều thay đổi, sự tham gia của DN trong nước vào chuỗi của Samsung còn rất hạn chế”, ông Mại lo ngại.
TS. Nguyễn Đức Kiên, Phó chủ nhiệm Uỷ ban Kinh tế của Quốc hội bổ sung, các nhóm hàng xuất khẩu, cũng là các mặt hàng được đánh giá có thế mạnh của Việt Nam như thuỷ sản, hạt điều, tiêu… hiện vẫn chiếm tỷ trọng nhỏ hơn rất nhiều so với tỷ trọng của hàng công nghiệp. Điều đó cho thấy những thế mạnh của Việt Nam về nông nghiệp vẫn chưa được khai thác tốt để đẩy mạnh và nâng cao giá trị gia tăng của xuất khẩu.
Đừng quá mải mê với xuất khẩu
Báo cáo đánh giá quốc gia Việt Nam năm 2016 của NH Thế giới (WB) cũng chỉ ra thực trạng đáng lo ngại của tình hình xuất khẩu trong nước: mặc dù xuất khẩu của Việt Nam đạt kết quả ngoạn mục trong thời gian qua, song đóng góp về giá trị gia tăng trong nước của các mặt hàng chủ lực vẫn thấp và sự liên kết giữa các DN trong nước với các chuỗi giá trị toàn cầu còn yếu. Các mặt hàng xuất khẩu chính không tạo ra nhiều giá trị gia tăng trong nước. Đối với các mặt hàng sản xuất và chế biến nói chung, giá trị gia tăng trong nước chỉ chiếm khoảng 51% và thậm chí còn thấp hơn ở mức khoảng 30% đối với các mặt hàng giá trị cao như điện tử.
WB cũng cho biết, hiện chỉ có khoảng 17% DN tư nhân trong nước trực tiếp tham gia các hoạt động xuất khẩu. Rất nhiều DN thiếu lợi thế quy mô, cơ hội tiếp cận công nghệ và áp lực cạnh tranh cần thiết để đẩy mạnh năng suất, trong khi chỉ một vài DN phát triển lên quy mô vừa. Kết quả là hiện hầu như chưa có những DN lớn hơn, tiên tiến hơn về công nghệ, tham gia trong lĩnh vực chế tạo, chế biến và dịch vụ giá trị cao gắn với thị trường xuất khẩu và các chuỗi giá trị toàn cầu.
Với mục tiêu hội nhập để được chuyển giao công nghệ, nâng cao năng lực sản xuất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, thì với cục diện xuất nhập khẩu hiện nay, theo các chuyên gia, khối DN trong nước chưa thực hiện được mục tiêu này. Bên cạnh đó, bà Lê Thị Minh Thuỷ cảnh báo, trước tình trạng chủ nghĩa bảo hộ nhiều khả năng quay trở lại như hiện nay, thì xuất khẩu có thể còn đối diện với nhiều khó khăn trong tương lai. Bởi không chỉ thị trường thế giới bị thu hẹp lại, mà ngay chính tại thị trường trong nước, DN nội địa cũng có thể gặp phải sự cạnh tranh gay gắt với hàng hoá nước ngoài.
Bà Thuỷ đánh giá, nhìn tổng thể các nhóm ngành hàng xuất khẩu của Việt Nam hiện nay chỉ có một số nhóm tương đối ở top đầu là có nhiều đóng góp của DN trong nước như dệt may, giày dép, song hiệu quả mang lại cũng không phải là lớn. Nhóm hàng nông - lâm - thuỷ sản liên kết chưa tốt, trong khi các nhóm khác vai trò kết nối giữa đầu vào đầu ra còn kém như rau quả. Mấy năm gần đây tuy kim ngạch xuất khẩu tăng cao nhưng nhập khẩu cũng lớn. Một nền kinh tế mà nếu DN quá mải mê xuất khẩu, quá chú trọng mở rộng đầu ra ở thị trường nước ngoài mà không quan tâm đến cạnh tranh để giữ thị trường trong nước, sẽ dẫn đến tình trạng thua ngay trên sân nhà.