Những thay đổi quan trọng tác động tới hoạt động ổn định tài chính
Giai đoạn hậu khủng hoảng tài chính 2008
10 đã trôi qua kể từ khi xảy ra cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008. Từ đó, các nhà hoạch định chính sách trên khắp thế giới vẫn đang tiếp tục tìm hiểu các dấu hiệu của cuộc khủng hoảng tiếp theo và không ngừng nỗ lực tìm kiếm các giải pháp đối phó.
Tuy vậy, việc nắm bắt các dấu hiệu khủng hoảng không phải dễ dàng vì nó thường xảy ra bởi những lý do mà người ta không thể ngờ tới nhất. Trong khi sự hiểu biết của chúng ta về nguồn gốc và các kênh lan truyền của một cuộc khủng hoảng hệ thống vẫn còn chưa đầy đủ.
Thách thức lớn nhất của các nhà hoạch định chính sách NHTW không nằm ở câu hỏi khủng hoảng tài chính xảy ra ở đâu mà là khi nào nó xảy ra và khả năng lan truyền của nó như thế nào; cũng như khả năng ứng phó của các nhà hoạch định chính sách đối với cuộc khủng hoảng.
Hệ thống tài chính đang ngày càng phát triền phức tạp với tốc độ ứng dụng công nghệ hiện đại ngày càng mạnh mẽ khiến chúng ta có cảm giác như sự biến hóa/thay đổi này đang làm nản lòng các nhà hoạch định chính sách – những người có nhiệm vụ liên quan tới duy trì sự ổn định tài chính.
Từ thực tế hoạt động tài chính rút ra trong 10 năm sau cuộc khủng hoảng 2008, ngày 23 và 24/10/ 2018, NHTW Malaysia (Bank Negara - Malaysia) đã tổ chức Hội thảo “Nhìn lại các vấn đề về ổn định tài chính – Định hướng con đường phía trước”. Trong bài viết được trình bày tại cuộc Hội thảo, Thống đốc NHTW Malaysia nhận định hệ thống tài chính toàn cầu hiện đang mạnh lên. Trích dẫn báo cáo của IMF, Thống đốc còn cho biết, rủi ro đối với ổn định tài chính trong tương lai gần được dự báo tăng lên mức vừa phải trong khi rủi ro trung hạn vẫn có khả năng tăng lên. Các nền kinh tế đang nổi đang phải đối phó với áp lực gia tăng về sự biến động của các luồng vốn. Các điều kiện tài chính bị thắt chặt có thể gây những bất ổn.
Bên cạnh đó, thay đổi về cơ cấu của hệ thống tài chính đang làm gia tăng những rủi ro mới, trong đó có rủi ro từ hệ thống ngân hàng ngầm và rủi ro xuất phát từ Fintech – những đối tượng chưa nằm trong đối tượng điều chỉnh một cách đầy đủ của hệ thống pháp luật.
Dịch vụ tư vấn tài chính tự động (Roboadvisor), kinh doanh bằng thuật toán (algorithmic trading) và các sàn giao dịch thương mại tự động khác có ứng dụng trí tuệ nhân tạo có thể gây ra những phản ứng thị trường bất thường. Tuy vậy, không thể phủ nhận lợi ích rất lớn của các hình thức giao dịch này như giúp giảm chi phí giao dịch và tăng tính thanh khoản của thị trường. Nhưng cũng cần lưu ý tới một mối đe dọa rất lớn rằng chi phí toàn cầu để đối phó với loại hình tội phạm công nghệ cao có thể lên tới 2 nghìn tỷ Đô la (US$ 2 trillion) cho năm 2019.
Về việc đối phó với những nguy cơ mới có ảnh hưởng mạnh tới ổn định tài chính cũng khiến cho việc nhìn nhận về chức năng và vai trò của NHTW cần có sự thay đổi đáng kể. Theo diễn giả Glenn Tasky, Giám đốc vụ Ổn định tài chính và thanh tra và hệ thống thanh toán, Trung tâm SEACEN: Ổn định giá cả là nhiệm vụ cơ bản của NHTW, nhưng NHTW phải có vai trò đóng góp tích cực trong việc ổn định tài chính. Ổn định tài chính là yếu tố quan trọng và cần thiết để chính sách tiền tệ thực hiện được đúng mục tiêu đã xác định.
Khi nói về nhiệm vụ ổn định tài chính, ông Glenn cho rằng về nguyên tắc thì ổn định tài chính là để bảo vệ các phương tiện thanh toán và thanh toán bù trừ; đảm bảo hệ thống thanh toán phát triển và hỗ trợ các nhu cầu tài chính của nền kinh tế.
Dựa trên những nguyên tắc đó, nhiệm vụ ổn định tài chính là đảm bảo hoạt động của hệ thống các tổ chức tài chính; giảm tổn thất nếu tổ chức tài chính gặp vấn đề; đảm bảo các tổ chức tài chính có khả năng tiếp tục cho vay trong trường hợp có xảy ra khủng hoảng; và giảm sự liên kết (interconnectedness) của các tổ chức tài chính.
Nhưng theo diễn giả Jonathan Kearns, Vụ Trưởng Vụ Ổn định tài chính NHTW Australia: “Mục tiêu của ổn định tài chính là đảm bảo bảo rằng bất kỳ sự rối loạn tài chính xảy ra ở bất kỳ nơi nào trong hệ thống tài chính đều không thể đe dọa tới sức khỏe của nền kinh tế”;
Tác động ổn định tài chính tới hoạt động tài chính - ngân hàng và phát triển kinh tế
Ổn định tài chính là yếu tố thiết yếu để đảm bảo môi trường kinh tế vĩ mô. Đây là một nhiệm vụ được chính phủ nhiều nước xác định có tính thường xuyên, dài hạn, có mối liên hệ chặt chẽ với tính thanh khoản của hệ thống tài chính và quản lý rủi ro hệ thống tài chính.
Mặc dù vậy, nhiệm vụ ổn định tài chính vẫn chưa được các nước xác định một cách rõ ràng. Hoặc nếu đã có quy định về nhiệm vụ này, thì các nội dung nhiệm vụ vẫn còn tương đối mới và chưa được kiểm chứng. Bên cạnh đó hoạt động ổn định tài chính hiện chưa được nhiều nước luật hóa. Mà khi nói về công tác này, người ta thường kết hợp với các từ như “ hỗ trợ” “tăng cường” ổn định tài chính - ổn định thanh khoản và ổn định hoạt động của hệ thống tài chính. Tuy vậy, nếu khủng hoảng xảy ra thì nhiệm vụ của người cho vay cuối cùng đã được xác định rất rõ ràng là nhiệm vụ của NHTW.
Ngày nay, các nước mới nổi đang gặp nhiều thách thức trong việc cân bằng giữa mục tiêu duy trì ổn định tài chính và yêu cầu về tăng trưởng và phát triển kinh tế và tài chính, yêu cầu về tài chính toàn diện và ổn định tiền tệ. Những nhiệm vụ này được kết nối với nhau thông qua các kênh và đơn vị trung gian như các tổ chức tài chính và thị trường tài chính. Điều này dẫn tới việc các NHTW luôn phải nghiên cứu và cân nhắc để đảm bảo cân đối các nhiệm vụ cơ bản và các nhiệm vụ mới phát sinh liên quan tới ổn định tài chính; Và cũng vì vậy mà NHTW cũng linh hoạt hơn rất nhiều trong việc thực thi chính sách bao gồm CSTT và các chính sách khác của NHTW.
Quan sát thực tế hoạt động NHTW, có thể thấy, những NHTW không phải là cơ quan quản lý điều hành các lĩnh vực hoạt động tài chính cơ sở (primary financial sector) thì không chú trọng hoặc ít cam kết hơn với nhiệm vụ liên quan tới ổn định tài chính; các NHTW là cơ quan điều hành/giám sát hoạt động tài chính cơ sở có cam kết mạnh mẽ hơn với nhiệm vụ ổn định tài chính, kể cả khi chính NHTW đó không được giao nhiệm vụ một cách cụ thể về ổn định tài chính. Ở một số nước phát triển, chính sách tiền tệ được sử dụng để xử lý các rủi ro tài chính. Thực tế này cho thấy, hiện vẫn chưa thực sự rõ ràng trong việc xác định nhiệm vụ hoặc công cụ ổn định tài chính của các đơn vị liên quan trong hệ thống tài chính tiền tệ của các quốc gia.
Ổn định tài chính – hay sự ổn định hoạt động của hệ thống tài chính có ý nghĩa quan trọng trong việc ngăn ngừa rủi ro hệ thống. Nó có mối liên hệ chặt chẽ với chính sách vĩ mô thận trọng đảm bảo an toàn hoạt động của hệ thống tài chính, ổn định hoạt động của nền kinh tế. Việc quản lý rủi ro tài chính phải đảm bảo phân tán được rủi ro của các tổ chức tài chính một cách hợp lý và phòng ngừa thất thoát một cách hiệu quả nhất.
Quản trị rủi ro hệ thống tài chính – yếu tố quan trọng của ổn định tài chính
Trong thế giới số thời kỳ hậu khủng hoảng, các mối liên kết và truyền dẫn tài chính có sự ảnh hưởng rất mạnh mẽ. Cuộc cách mạng số hóa đang định hình lại các kỳ vọng của khách hàng, cũng như cách họ tiếp cận với các sản phẩm và dịch vụ tài chính. Sự phát triển mạnh mẽ này mang lại cả cơ hội và rủi ro đối với sự ổn định của hệ thống tài chính, trong đó đáng chú ý hơn cả là rủi ro trên môi trường mạng (cyber risks) – đây là một yếu tố mà các nhà điều hành chính sách cần đặc biệt chú trọng. Việc ứng dụng những thành tựu công nghệ trong phân tích số liệu và phát triển công nghệ tài chính Fintech đang từng ngày thay đổi căn bản hoạt động của tất cả các lĩnh vực của hệ thống tài chính. Cũng nhờ sự phát triển của Fintech nên dịch vụ tài chính trở nên nhanh chóng và có tính kết nối cao hơn.
Vì vậy việc quản trị rủi ro, đặc biệt là rủi ro hệ thống tài chính là rất quan trọng. Các nhà hoạch định NHTW cần đánh giá một cách nghiêm túc khuôn khổ pháp lý và giám sát rủi ro tài chính và giám sát ổn định tài chính để gia tăng lợi ích và giảm thiểu rủi ro cho toàn hệ thống tài chính.
Cơ sở nền tảng cho việc ngăn ngừa rủi ro hệ thống tài chính gồm có hệ thống pháp lý, sự phối kết hợp giữa các cơ quan, tổ chức để đảm bảo sự ổn định tài chính và tiếp cận/tuân thủ các chuẩn mực quốc tế về quản lý rủi ro.
Năm 2016, In đô nê sia đã ban hành Luật số 09 về phòng ngừa và xử lý khủng hoảng của hệ thống tài chính. Trong đó quy định cụ thể các nguyên tắc phối hợp giữa các cơ quan trong hoạt động quản lý khủng hoảng hệ thống tài chính; tăng cường công tác thanh tra giám sát; các biện pháp xử lý các vấn đề của hệ thống ngân hàng; vai trò của Tổng thống và phạm vi kiểm soát của Tổng thống đối với hoạt động phòng ngừa và xử lý khủng hoảng hệ thống tài chính. Về cơ cấu tổ chức Ủy ban ổn định hệ thống tài chính của In đô nê sia do Tổng thống là người đứng đầu có toàn quyền ra quyết định đối với việc xử lý khủng hoảng của hệ thống tài chính; Thống đốc NHTW và Bộ trưởng Bộ tài chính là các thành viên có quyền bỏ phiếu. Ở Thái Lan, NHTW Thái Lan đã thành lập Vụ Ổn định tài chính, nhưng nhiệm vụ ổn định tài chính của Thái Lan chủ yếu tập trung vào đảm bảo ổn định hoạt động của hệ thống ngân hàng thương mại. NHTW Thái Lan xác định vai trò của chính sách tiền tệ là để góp phần kiểm soát lạm phát, tăng trưởng kinh tế và đảm bảo ổn định tài chính. Ủy bản về ổn định tài chính của Thái Lan do Thống đốc BoT là Chủ tịch có nhiệm vụ phối hợp với các Ban như Ban CSTT và Ban FIPC (gồm Văn phòng CS Tài khóa, Ủy ban BH tiền gửi, và UB Chứng khoán) xây dựng và triển khai các chính sách vĩ mô thận trọng, và đảm bảo sự đối thoại chính sách một cách toàn diện và tổng thể nhất. Nhóm công tác về ổn định tài chính giúp việc cho Ủy ban ổn định tài chính. Một số nước đã thành lập Cơ quan giám sát ổn định tài chính; các ủy ban (liên bộ, ngành) cũng được thành lập để thực thi nhiệm vụ giám sát ổn định tài chính. Chủ tịch ủy ban có thể là Thống đốc NHTW như Malaysia, Israel, Thái Lan, Nam phi, Philipin, Balan; hoặc do Bộ trưởng Bộ Tài chính như Ấn độ, In đô nê sia, Chi lê, …
Về công tác truyền thông: Có thể nói NHTW các nước đã trải qua những cuộc cách mạng, đồng thời với sự chuyển biến mạnh mẽ của tự thân hệ thống ngân hàng mỗi nước trong những năm vừa qua. Trong quá trình thay đổi đó, vai trò của truyền thông NHTW trở thành một yếu tố quan trọng của quá trình minh bạch và lành mạnh hóa cơ chế chính sách của NHTW. Truyền thông là yếu tố cần thiết để xây dựng và củng cố niềm tin của công chúng trong những giai đoạn hoạt động và phát triển bình thường của hệ thống tài chính, và nó càng cần thiết hơn trong vai trò bảo vệ hình ảnh của hệ thống ngân hàng ở những thời điểm khó khăn, khủng hoảng. Đặc biệt trong bối cảnh công nghệ thông tin và truyền thông phát triển mạnh mẽ như hiện nay, các nhà hoạch định chính sách của NHTW càng cần phải chú trọng nhiều hơn tới các giải pháp truyền thông và các đối tượng mà NHTW hướng tới.
Một số nhận định rút ra từ cuộc Hội thảo về Ổn định tài chính của Bank Negara Malaysia
Một hệ thống tài chính ổn định là hệ thống hoạt động lành mạnh, tin cậy và hiệu quả, ít biến động và có khả năng hấp thụ các cú sốc giúp làm tăng hiệu quả điều hành chính sách tiền tệ, tăng cường năng lực và sức mạnh của hệ thống trung gian tài chính, gia tăng và củng cố niềm tin của người dân vào hệ thống tài chính – ngân hàng.
Ổn định tài chính không chỉ đóng vai trò quan trọng trong việc ổn định giá cả mà còn góp phần hỗ trợ phát triển kinh tế bền vững vì sự ổn định đó tạo ra môi trường thuận lợi hơn cho cả nhà đầu tư và người gửi tiền, góp phần tăng hiệu quả hoạt động của các trung gian tài chính, tăng cường các chức năng của các thị trường tài chính và cải thiện phân phối nguồn lực để phát triển hệ thống tài chính lành mạnh và minh bạch, giảm đi các cú sốc và rủi ro hệ thống.
Hiện nay, các nền kinh tế phát triển cũng như các nước đang phát triển đều chú trọng nhiều hơn đến ổn định tài chính song song với việc thực thi CSTT và các chính sách khác, nhất là trong bối cảnh các nhân tố mới có khả năng gây bất ổn tài chính như tính mở của nền kinh tế, của lĩnh vực tài chính ngân hàng, tính liên kết ngày càng sâu rộng giữa khu vực tài chính của các quốc gia, và sự phát triển không ngừng của công nghệ tài chính Fintech.
Để ổn định tài chính phát huy tốt nhất vai trò của nó trong tổng hòa các hoạt động tài chính – tiền tệ góp phần ổn định hoạt động của hệ thống tài chính, ổn định kinh tế vĩ mô, hỗ trợ đắc lực cho các mục tiêu tăng trưởng kinh tế, Chính phủ các nước, nhất là các NHTW đang xác định ổn định tài chính là một nhiệm vụ quan trọng và dài hạn.
Theo đó, cần có hệ thống pháp lý về ổn định tài chính để thấy rõ hơn vị trí, vai trò của ổn định tài chính trong sự phát triển của hệ thống tài chính ngân hàng; trách nhiệm của hệ thống ngân hàng và các bộ ngành liên quan; sự phối kết hợp giữa các đơn vị trong việc thực thi nhiệm vụ ổn định tài chính.
Cần có sự tổng kết kết quả thực hiện nhiệm vụ ổn định; về mối liên kết giữa các mục tiêu CSTT với mục tiêu ổn định tài chính trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của công nghệ tài chính Fintech.
Trong bối cảnh ứng dụng công nghệ tài chính Fintech trong các sản phẩm dịch vụ ngân hàng (đặc biệt với lĩnh vực thanh toán và cung ứng dịch vụ ngân hàng tài chính) tạo ra nhiều cơ hội nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro, đặc biệt là rủi ro hệ thống tài chính, công tác thanh tra giám sát về ổn định tài chính cần phải được chú trọng, tăng cường đi đôi với việc thiết lập hệ thống pháp lý về ổn định tài chính và giám sát các hoạt động ứng dụng công nghệ tài chính fintech.
Khẳng định vai trò quan trọng của truyền thông trong quá trình thực thi nhiệm vụ ổn định tài chính; và sự cần thiết nâng cao vai trò của truyền thông chính sách tài chính tiền tệ nói chung, truyền thông về ổn định tài chính nói riêng trong quá trình phát triển mạnh mẽ của lĩnh vực tài chính ngân hàng và sự bùng nổ ứng dụng công nghệ tài chính Fintech.
Vũ Mai Hương