Trao đổi tại Hội thảo Khoa học quốc tế “Bảo vệ người tiêu dùng tài chính và phát triển bền vững” diễn ra cuối tuần qua, các chuyên gia đều đồng tình cho rằng bảo vệ người tiêu dùng chính là tiền đề để xây dựng một thị trường tài chính lành mạnh, trật tự và công bằng, thúc đẩy sự tăng trưởng bền vững của thị trường.
Bảo vệ người tiêu dùng vì nền tài chính bền vững
Quỳnh Trang
Trao đổi tại Hội thảo Khoa học quốc tế “Bảo vệ người tiêu dùng tài chính và phát triển bền vững” diễn ra cuối tuần qua, các chuyên gia đều đồng tình cho rằng bảo vệ người tiêu dùng chính là tiền đề để xây dựng một thị trường tài chính lành mạnh, trật tự và công bằng, thúc đẩy sự tăng trưởng bền vững của thị trường.
Nhiều rủi ro trên thị trường tài chính
Theo PGS.TS. Đỗ Thị Kim Hảo – Phó Giám đốc phụ trách Học viện Ngân hàng, cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 đã thúc đẩy mạnh mẽ quá trình chuyển đổi số, đặc biệt là trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng. Đặt trong bối cảnh đại dịch, chuyển đổi số đã tạo ra cho người dùng một loạt các sản phẩm và dịch vụ mới, hiện đại, tiêu biểu như ngân hàng số, ví điện tử, tiền điện tử… Sự ra đời của những tiện ích trên đã góp phần không nhỏ vào việc thúc đẩy khả năng tiếp cận và lựa chọn các sản phẩm và dịch vụ tài chính với chi phí thấp, nhanh chóng và thuận tiện.
Tuy nhiên, công nghệ hiện đại cũng đi kèm với những rủi ro mới. Một số loại rủi ro công nghệ phổ biến như lỗi hệ thống, ngừng dịch vụ, chậm trễ…; bảo vệ dữ liệu và các vấn đề về quyền riêng tư; các mô hình kinh doanh mới có thể có nguy cơ thất bại kinh doanh hoặc mất khả năng thanh toán cao hơn do thiếu kinh nghiệm, thay đổi môi trường pháp lý hoặc xã hội...
Theo TS. Cấn Văn Lực - Chuyên gia kinh tế trưởng BIDV, tội phạm mạng và gian lận trong lĩnh vực tài chính cũng là một vấn đề nhức nhối. Theo thống kê, chi phí trung bình cho một vụ vi phạm dữ liệu trong lĩnh vực tài chính là 5 triệu USD, cao hơn khá nhiều so với mức trung bình trên tất cả các ngành là 3,86 triệu USD. Từ đó, đặt ra vấn đề về bảo vệ người tiêu dùng tài chính phải thay đổi để thích ứng với thời đại kỹ thuật số. Điều này nhằm mục đích bảo vệ người tiêu dùng trung bình, những người có kiến thức tài chính hạn chế khỏi bị đối xử bất công và hành vi phi đạo đức của các nhà cung cấp dịch vụ tài chính. Qua đó xây dựng lòng tin của người tiêu dùng vào các tổ chức tài chính chính thức, giảm bớt các dịch vụ tài chính phi chính thức, thúc đẩy sự đổi mới và phát triển kinh tế vì các doanh nghiệp được yêu cầu duy trì giá cả hợp lý và chất lượng sản phẩm và dịch vụ tốt hơn.
Hoàn thiện khung pháp lý
Thực tế tại Việt Nam, khi gặp phải rủi ro, trong một số trường hợp người tiêu dùng phải chấp nhận thiệt hại do khuôn khổ pháp lý bảo vệ người tiêu dùng tài chính hiện hành chưa đầy đủ.
Nguyên do theo TS. Cấn Văn Lực, Luật Bảo vệ người tiêu dùng năm 2010 đã không còn phù hợp với thị trường hiện tại. Trong bối cảnh chuyển đổi kỹ thuật số đang diễn ra, quyền riêng tư của người tiêu dùng, hay vấn đề bảo vệ dữ liệu, chia sẻ dữ liệu, an ninh mạng… phần lớn vẫn chưa được kiểm soát.
Bên cạnh đó, khung giám sát ngành tuy có nhiều chủ thể tham gia như NHNN, Bộ Tài chính, Bộ Công Thương, Bộ Thông tin và Truyền thông… nhưng chưa có hướng dẫn rõ ràng về vai trò của từng ngành và thiếu sự phối hợp hiệu quả. Chẳng hạn khi xảy ra vấn đề, tuy người tiêu dùng có thể gửi khiếu nại đến Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng (Bộ Công Thương), nhưng cơ quan này không thể xử lý hiệu quả các vấn đề do không có bộ phận chuyên trách về dịch vụ tài chính; sự hợp tác giữa đơn vị này và các bên liên quan chưa hiệu quả do thiếu khung giám sát và điều phối.
Chính vì vậy, "hoàn thiện khung pháp lý bảo vệ người tiêu dùng tài chính được xem là điều kiện tiên quyết hướng tới mở rộng tiếp cận dịch vụ tài chính cũng như mang lại lợi ích cho người tiêu dùng trong việc ra quyết định sử dụng dịch vụ tài chính", TS. Lực nhấn mạnh.
Đồng quan điểm, nhóm nghiên cứu của Phạm Đức Anh - Nguyễn Nhật Minh, Học viện Ngân hàng cho rằng, một khuôn khổ bảo vệ người tiêu dùng tài chính hiệu quả, mở rộng tiếp cận và sử dụng các sản phẩm, dịch vụ tài chính sẽ giúp người tiêu dùng tài chính có đầy đủ thông tin để đưa ra quyết định một cách tốt nhất, giảm thiểu rủi ro trong giao dịch.
Bên cạnh đó, bảo vệ người tiêu dùng tài chính cũng thúc đẩy các tổ chức tài chính hoạt động có trách nhiệm, sản phẩm dịch vụ tài chính đa dạng, phong phú, tin cậy với chi phí thấp. Đây là một trong những phương thức giúp củng cố niềm tin của người tiêu dùng tài chính vào khu vực tài chính chính thức, qua đó góp phần phát triển lành mạnh, bền vững của thị trường tài chính. Vì vậy, các quốc gia ngày càng nỗ lực xây dựng và củng cố khung pháp lý, đồng thời thiết lập các bộ phận giám sát chuyên biệt để bảo vệ người tiêu dùng dịch vụ tài chính hiệu quả hơn.
Nhóm nghiên cứu cho rằng, Bộ Tài chính và NHNN cần chủ động đề xuất sửa đổi, bổ sung lồng ghép các nội dung bảo vệ người tiêu dùng tài chính vào các luật hiện hành như Luật Các TCTD, Luật Chứng khoán, Luật Kinh doanh bảo hiểm. Cụ thể, đối với NHNN, có thể đề xuất sửa đổi, bổ sung nội dung bảo vệ người tiêu dùng tài chính vào Luật Các TCTD như bổ sung quy định về cơ chế tiếp nhận, xử lý khiếu nại của khách hàng đối với các TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài; bổ sung quy định về cơ chế bồi thường, xử lý hậu quả cho khách hàng đối với các TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài; sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan đến các mô hình kinh doanh và sản phẩm dịch vụ mới trên nền tảng công nghệ số.
Nhóm nghiên cứu cũng đề xuất, các cơ quan có thẩm quyền cũng nên nghiên cứu xây dựng Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tài chính. Về phía các tổ chức cung ứng dịch vụ tài chính phải xây dựng các cơ chế xử lý khiếu nại và công khai với khách hàng nhằm bảo vệ cũng như tạo lòng tin cho khách hàng vào tổ chức tài chính mà họ đang giao dịch; xây dựng quy trình, quy chế nội bộ, trong đó quy định cụ thể và có cách thức hỗ trợ khách hàng kịp thời, nhanh chóng và đầy đủ.
Trong dài hạn, cần thiết lập một cơ quan chuyên trách về bảo vệ người tiêu dùng tài chính. Theo đó, cơ quan này sẽ hoạt động độc lập và có trách nhiệm giám sát việc triển khai bảo vệ người tiêu dùng tài chính ở tất cả các loại hình tổ chức tài chính.