Toàn cảnh kinh tế thế giới và thị trường tài chính tiền tệ thế giới năm 2014 và triển vọng 2015

Những điểm nhấn của kinh tế toàn cầu

Kinh tế toàn cầu 2014 đang có xu hướng phục hồi rõ nét, tuy tốc độ còn chậm và không đồng đều. Theo số liệu của Ngân hàng thế giới cập nhật đến thời điểm tháng 10/2014, dự kiến tốc độ tăng trưởng toàn cầu năm 2014 sẽ tăng ở mức khiêm tốn 2,6%, cao hơn một chút so với mức tăng trưởng 2,4 – 2,5% giai đoạn 2012 – 2013. Tăng trưởng GDP của các nền kinh tế phát triển ước đạt 1,8% năm 2014, cao hơn so với mức tăng trưởng 1,5% năm 2012 và 1,3% năm 2013. Trong khi đó, tăng trưởng GDP của các nền kinh tế đang phát triển và mới nổi lại trên đà suy giảm khi tăng trưởng khu vực này năm 2014 chỉ ước đạt 4,5%, giảm so với mức tăng 4,8 – 4,9% hai năm trước.

Tăng trưởng kinh tế thế giới giai đoạn 2012 - 2014

Nguồn : Wordlbank

Tăng trưởng kinh tế có sự phục hồi không đồng đều giữa các nhóm nước

Trong số các nền kinh tế phát triển, Mỹ thể hiện xu hướng phục hồi rõ rệt nhất. tốc độ tăng GDP thực quý này so với quý trước (đã hiệu chỉnh yếu tố mùa vụ) của Mỹ sau khi giảm khoảng 2% trong quý I đã tăng mạnh lên mức 4,6% trong quý 2 và 5% trong quý 3 nhờ tác động của CSTT hỗ trợ tăng trưởng, nới lỏng chính sách tài khóa, tăng việc làm, cải thiện niềm tin của nhà đầu tư và người tiêu dùng. Dự kiến tăng trưởng của nền kinh tế lớn nhất thế giới này sẽ đạt trên 2% trong năm 2014 và tiếp tục xu hướng gia tăng lên mức 3% trong năm tiếp theo. Tại khu vực Euro, đà phục hồi cũng trở nên rõ ràng hơn khi tăng trưởng sau hai năm sụt giảm dự kiến sẽ đạt mức 1,1% trong năm 2014 và tiếp tục tăng lên 1,5% trong năm tiếp theo. Tuy nhiên, tại Nhật Bản, tăng trưởng lại có dấu hiệu suy giảm, GDP thực quý này so với quý trước (sau khi hiệu chỉnh yếu tố mùa vụ) sau khi tăng 1,4% trong quý I đã liên tục sụt giảm xuống mức -1,7% trong quý II và -0,5% trong quý III do tác động của việc tăng thuế tiêu dùng và chi tiêu vốn của doanh nghiệp sụt giảm. Với tốc độ tăng trưởng sụt giảm liên tiếp qua hai quý như vậy, dự kiến tăng trưởng GDP của Nhật năm 2014 chỉ ở mức khoảng 1% và có thể sẽ tiếp tục giảm trong năm 2015.

Trong khi tăng trưởng của khu vực các nước phát triển vẫn chưa thể hiện sự phục hồi vững chắc, thì GDP của khối các nước đang phát triển và mới nổi lại dự báo giảm xuống mức 4,5%; và đây là năm thứ 3 liên tiếp ghi nhận sự sụt giảm liên tiếp của khối các nước này (năm 2012 là 4,9%; năm 2013 4,8%). Nguyên nhân dẫn đến sự sụt giảm này bị ảnh hưởng từ tác động của các biến cố chính trị như cuộc khủng hoảng Ukraine, bất ổn tại một số nước có thu nhập trung bình, quá trình tái cơ cấu chậm chạp tại một số nền kinh tế đang phát triển…

Thương mại toàn cầu phục hồi nhưng vẫn còn chậm và sản xuất công nghiệp ổn định

Xu hướng phục hồi của kinh tế thế giới năm 2014 thể hiện rõ nét hơn khi quan sát hoạt động thương mại quốc tế và sản xuất công nghiệp toàn cầu.

Thương mại quốc tế năm 2014 hoạt động khởi sắc hơn mặc dù tốc độ tăng trưởng vẫn chậm, với mức tăng trưởng chỉ khoảng 4% trong năm 2014, cao hơn mức tăng trưởng 3% năm 2013 nhưng vẫn thấp hơn so các dự báo của đưa ra hồi đầu năm của các tổ chức quốc tế1. Mức tăng trưởng này cũng thấp hơn nhiều so với mức tăng trưởng thương mại toàn cầu giai đoạn trước khủng hoảng (thường dao động quanh mức 10%)/ Các thỏa thuận đa phương mới đàm phán như Hiệp định Đối tác đầu tư và thương mại xuyên Đại Tây Dương (TTIP), Hiệp định đối tác kinh tế toàn diện (RCEP) và Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) … nếu kết thúc sẽ dỡ bỏ nhiều rào cản và đem lại động lực tăng trưởng mới cho thương mại toàn cầu. Tuy nhiên, tiến trình đàm phán TPP sẽ không kết thúc được trong năm 2014 như kỳ vọng khi vẫn còn nhiều bất đồng giữa một số nước tham gia.

Tăng trưởng thương mại hàng hóa dịch vụ giai đoạn 2012 – 2015

Nguồn: OECD, 2014, Economic outlook no. 95

Hoạt động sản xuất công nghiệp toàn cầu bắt đầu đi vào phục hồi ổn định và mở rộng mạnh trong những tháng gần đây. Chỉ số PMI dịch vụ và chế tạo toàn cầu ở mức 55,1 điểm trong tháng 8/2014, mức cao thứ 3 trong vòng 3,5 năm trở lại đây. Tuy nhiên, tình hình sản xuất công nghiệp ở các nền kinh tế có sự khác biệt với tốc độ tăng trưởng mạnh mẽ được ghi nhận ở khối các nước đang phát triển trong khi tốc độ tăng trưởng của khối các nước thu nhập cao ở mức thấp hơn so với mức trung bình của thế giới.

Chỉ số sản xuất công nghiệp tổng hợp toàn cầu

Nguồn: World Bank và JP Morgan

Giá cả thị trường hàng hóa đầu vào có xu hướng sụt giảm mạnh

Tiếp nối xu hướng từ năm 2013, giá cả thị trường hàng hóa đầu vào tiếp tục sụt giảm, đặc biệt giảm mạnh từ nửa cuối năm 2014 trở lại đây. So với cuối năm 2013, tính đến thời điểm cuối tháng 11/2014, chỉ số giá hàng hóa chung đã giảm 24,9%, chỉ số giá hàng hóa phi năng lượng giảm xấp xỉ 9% trong khi giá mặt hàng năng lượng giảm tới 34%. Tuy nhiên, nếu hoạt động sản xuất công nghiệp tiếp tục phục hồi mạnh với đà như hiện nay, dự báo giá một số nguyên vật liệu đầu vào như kim loại, khoáng sản, nhiện liệu… có thể gia tăng trong thời gian tới.

Chỉ số giá hàng hóa toàn cầu giai đoạn 2010 - 2014

Nguồn: IMF

Giá cả hàng hóa đầu vào sụt giảm và tổng cầu kinh tế thế giới vẫn chưa phục hồi đủ mạnh khiến sức ép lạm phát đối với kinh tế toàn cầu vẫn ở mức thấp. Cụ thể, tại Mỹ tỷ lệ lạm phát cơ bản trong năm 2014 tăng chậm và dự kiến đạt mức 2% vào năm 2015 khi nền kinh tế và thị trường lao động tiếp tục được cải thiện. Trong khi đó, tại Châu Âu, tỷ lệ lạm phát cơ bản dao động ở mức thấp, chưa đến 1% do hoạt động kinh tế vẫn chưa phục hồi mạnh. Tại Nhật Bản, tình trạng giảm phát đã được hạn chế và mức giá đã bắt đầu tăng sau khi Chính phủ triển khai một loạt các chương trình kích thích kinh tế, và đặc biệt dưới tác động của đợt tăng thuế tiêu dùng cuối quý I. Cụ thể, tỷ lệ lạm phát tại Nhật đã lần lượt đạt mức tăng 0,1%; 2,1% và 2% trong 3 quý đầu năm 2014. Tại các nền kinh tế đang phát triển (ngoại trừ Trung Quốc), sức ép lạm phát lớn hơn các nền kinh tế phát triển do đồng tiền của quốc gia này đang rơi vào tình trạng mất giá, đẩy giá hàng hóa và dịch vụ nhập khẩu lên cao.

Diễn biến thị trường tài chính toàn cầu

Diễn biến kinh tế thế giới đã tạo ảnh hưởng lên thị trường tài chính tiền tệ toàn cầu trong năm 2014. Trước bối cảnh phục hồi không đồng đều của kinh tế thế giới, các quốc gia có những động thái khác nhau trong điều hành CSTT, và điều này cũng tác động khiến dòng vốn và thị trường ngoại hối có những xu hướng biến động phức tạp trong năm 2014.

Hình thành các xu hướng khác nhau trong vận hành chính sách vĩ mô tại các nền kinh tế trên thế giới

Trước bối cảnh kinh tế thế giới bắt đầu đà phục hồi nhưng chưa thực sự bền vững, hiện đang hình thành hai xu hướng khác nhau trong điều hành chính sách kinh tế của các quốc gia. Trong khi một số các nền kinh tế phát triển mà đứng đầu là Mỹ đang rút dần các gói nới lỏng định lượng thì ở một chiều hướng khác, những nền kinh tế phát triển khác như EU và Nhật vẫn tiếp tục phải duy trì các gói kích thích kinh tế. Xu hướng nới lỏng chính sách còn có chiều hướng mở rộng sang các nền kinh tế đang phát triển và mới nổi trước tình hình tăng trưởng chậm chạp của khu vực này đã kéo dài sang năm thứ 3 liên tiếp.

Cụ thể, tại Mỹ, vào cuối tháng 10 vừa qua, Cục Dự trữ liên bang- Ngân hàng trung ương Mỹ (FED) đã quyết định kết thúc việc thực hiện gói QE3. Quyết định này được đưa ra trên cơ sở nền kinh tế lớn nhất thế giới này đang có những dấu hiệu phục hồi chắc chắn, với tăng trưởng kinh tế có sự cải thiện dần qua các quý, trong khi tỷ lệ thất nghiệp giảm liên tục và hiện ở mức 5,9% - mức thấp nhất trong vòng 6 năm trở lại đây. Hiện tại Mỹ vẫn giữ nguyên các mức lãi suất thấp để hỗ trợ đầu tư và hoạt động tín dụng cho nền kinh tế. Tuy nhiên, theo nhiều dự báo nhiều khả năng sang năm 2015, quốc gia này sẽ tăng lãi suất.

Trái ngược với Mỹ, hầu hết các ngân hàng trung ương châu Á đang tiến hành các chính sách nới lỏng tiền tệ. Ngân hàng Trung ương Trung Quốc (PBoC) đã tiến hành cắt giảm lãi suất vào tháng 10 năm nay (từ 6% xuống 5,6%), lần cắt giảm đầu tiên trong 2 năm qua để hỗ trợ tăng trưởng kinh tế hiện đang ở mức thấp nhất trong vòng nhiều năm trở lại đây. Ngân hàng Trung ương Hàn Quốc cũng cắt giảm lãi suất xuống mức thấp kỷ lục hồi tháng 10 (từ 2,25% xuống còn 2%), trong khi những lời kêu gọi giảm lãi suất tương tự cũng được đưa ra tại Thái Lan và Australia.. Về phía các nền kinh tế phát triển, Ngân hàng Trung ương Nhật Bản duy trì cam kết kích thích kinh tế bằng cách hạ lãi suất đồng thời tiếp tục bơm thêm 80.000 tỷ yên vào nền kinh tế thời điểm cuối tháng 10 vừa qua. Trong khi đó, tại Châu Âu trong phiên họp hội nghị thượng đỉnh vào trung tuần tháng 12, các nhà lãnh đạo hàng đầu khu vực EU đã thống nhất 3 điểm: Thứ nhất, EU sẽ nhanh chóng thành lập quỹ đầu tư chiến lược châu Âu với số vốn ban đầu là 21 tỷ Euro; thứ hai, EU cam kết sẽ tập trung sâu hơn vào cải cách cơ cấu; và cuối cùng, EU sẽ nỗ lực duy trì nguồn tài chính công bền vững. Như vậy với trọng tâm là hình thành một quỹ đầu tư chiến lược, có thể nhận thấy xu hướng EU sẽ phải tiếp tục bơm tiền vào để kích thích kinh tế cho đến khi nào đưa khu vực này thoát ra khỏi tình trạng trì trệ như hiện nay.

Dòng vốn FDI có sự gia tăng và vẫn tiếp tục đổ vào các nền kinh tế đang phát triển; tuy nhiên dòng vốn FII lại có xu hướng chạy khỏi nhóm các nước này và quay trở lại khối nước phát triển

Dòng vốn FDI toàn cầu trong năm 2014 tiếp tục xu hướng phục hồi và gia tăng, và hiện đã đạt mức cao hơn so với mức trung bình FDI của giai đoạn 2005-2007. FDI năm 2014 ước tính tăng 9,5% so với năm 2013, đạt 1,6 nghìn tỷ USD.

Thống kê lượng vốn FDI toàn cầu

Nguồn: UNCTAD 2014

Cho đến thời điểm hiện tại, xu hướng dòng vốn FDI vẫn đang đổ mạnh vào các nền kinh tế đang phát triển. Tính đến hết tháng 6/2014, lượng vốn FDI đổ vào các nền kinh tế đang phát triển đã tăng thêm 10,56% so với cùng kỳ 2013, đạt xấp xỉ 400 tỷ USD. Trong khi đó, lượng vốn FDI đổ vào các nền kinh tế phát triển đã giảm 38,7%, đạt xấp xỉ 202 tỷ USD.

Trái với xu hướng vận động của dòng vốn FDI, dòng vốn FII lại diễn biến ngược lại khi có xu hướng dịch chuyển sang nhóm các nước phát triển. Số liệu của Cơ quan Giám sát dòng vốn EPFR cho thấy trong chỉ trong quý 1/2014, các nhà đầu tư toàn cầu đã rút 41 tỷ USD khỏi các thị trường mới nổi - cao hơn nhiều so với 26,7 tỷ USD của cả năm 2013. Trong khi đó, vốn đầu tư vào các nước phát triển như Nhật Bản, Mỹ, Đức… lên đến 95,6 tỷ USD, gấp 2,5 lần cả năm ngoái. Tình hình kinh tế Mỹ có nhiều cải thiện, đồng đô la lên giá; trong khi tăng trưởng kinh tế Trung Quốc chậm lại, những diễn biến xấu của kinh tế vĩ mô và sự không ổn định về chính sách tại các nền kinh tế đang phát triển đã tác động đến sự chuyển dịch của dòng vốn FII.  

Thị trường ngoại hối có những diễn biến phức tạp

Tỷ giá thế giới năm 2014

Trái ngược với xu hướng giảm giá của một giai đoạn dài sau khi khủng hoảng tài chính toàn cầu nổ ra năm 2008, trong năm 2014, đồng USD đã bắt đầu tăng giá, trong đó đáng chú ý là xu hướng tăng ổn định và liên tục từ cuối tháng 7/2014. Nếu như từ năm 2013 đến tháng 8/2014, chỉ số USD giao động qua các tháng trong ngưỡng 79 – 80, thì từ tháng 8/2014 đến nay, chỉ số này đã duy trì đà tăng mạnh trong khoảng 81 – 89,9. Theo đó, đồng đôla lên giá hầu hết so với các đồng tiền mạnh khác, lên giá gần 9% so với đồng EURO, tăng hơn 3% so với đồng GBP, vượt 2,5% so với đồng Yên nhật - JPY.

Diễn biến của đồng đô la trong năm 2014

Nguồn: Consensus Economic Inc.

   Trong khi đồng USD lên giá thì trái lại các đồng tiền tại các thị trường mới nổi lại phải đối mặt với xu hướng rớt giá mạnh. Đặc biệt, vào những tháng cuối năm, khi giá dầu biến động mạnh đã đẩy nhiều nền kinh tế đang phát triển phải đối mặt với tình trạng mất giá của đồng tiền. Cụ thể, ngày 15/12/2014, chỉ số của Bloomberg theo dõi biến động của 20 đồng tiền mới nổi đã xuống mức thấp nhất kể từ năm 2008 trở lại đây. Trong số đó, đáng kể nhất là biến động của đồng ruble Nga khi đồng tiền này đã mất giá gần 50% so với đồng USD kể từ hồi đầu năm và hiện chỉ còn ở mức 1 USD quy đổi 64,45 ruble.

   Diễn biến giá vàng

Khác với xu hướng giảm liên tục của năm 2013, năm 2014 là một năm biến động của giá vàng, vàng liên tục tăng giá mạnh từ tháng 1 đến tháng 3, dao động ở mức cao từ tháng 4 đến tháng 6 và giảm mạnh trong nửa cuối năm trở lại đây. Và các dao động này chủ yếu chịu tác động lớn từ những căng thẳng địa chính trị diễn ra trên toàn thế giới vào năm 2014.

Vào quý đầu năm 2014, giá vàng tăng mạnh, bứt phá từ khoảng 1200 USD mỗi ounce lên gần 1400 USD vào thời điểm cuối tháng 3 khi nhà đầu tư tìm kiếm kênh đầu tư để bảo vệ khỏi những căng thẳng địa chính trị ngày càng gia tăng. Đặc biệt, cuộc khủng hoảng ở Ukraine, dẫn đến sự sáp nhập của Crimea hồi tháng Ba làm dấy lên nguy cơ xung đột giữa Nga và phương Tây cùng sự đe dọa trừng phạt kinh tế, đã khiến nhiều nhà đầu tư tìm tới vàng để trú ngụ, tránh những bất ổn trên thị trường chứng khoán và các khoản đầu tư khác. Đến thời điểm cuối năm, rắc rối mới ở Iraq và cuộc xung đột tiếp diễn ở dải Gaza cũng được bổ sung vào danh sách các lý do các nhà đầu tư mua vàng cũng như được sử dụng để biện minh cho việc tăng giá. Kết quả là trong vòng 2 quý đầu năm, giá vàng đã tăng đến trên 10% so với thời điểm cuối năm 2013, vượt xa mức tăng của các chỉ số hàng hóa khác, cổ phiếu và trái phiếu cũng như vượt xa dự đoán của các tổ chức quốc tế.

Tuy nhiên, ở một khía cạnh khác, các yếu tố kinh tế đã không hỗ trợ cho đà tăng của giá vàng, thậm chí còn triệt tiêu sự tăng giá của vàng trong những tháng đầu năm.. Với việc Fed dần dần loại bỏ kích cầu bằng cách giảm dần gói nới lỏng định lượng của họ trong suốt năm 2014, tình hình phục hồi ổn định của nền kinh tế Mỹ, kỳ vọng lạm phát ở Mỹ và châu Âu xuống rất thấp, đồng Đôla Mỹ tăng giá liên tục đã đẩy giá vàng giảm liên tục trong những tháng cuối năm. Chỉ trong vòng 2 quý cuối năm 2014, mức độ mất giá của vàng so với thời điểm cuối tháng 6 lên đến trên 12 %.

Như vậy, tính đến thời điểm hiện tại giá vàng đang giao dịch ở mức khoảng 1190 USD/ 1 ounce, giảm khoảng gần 2% so với cuối năm 2013, mức giảm không lớn so với mức giảm lên đến 28% của năm 2013 nhưng lại thể hiện những biến động khó lường của giá cả mặt hàng kim loại quý này đối với các nhà đầu tư.

Diễn biến giá vàng năm 2014

Nguồn: Ycharts.com

Dự báo triển vọng kinh tế thế giới và thị trường tài chính tiền tệ quốc tế năm 2013

Với những biến động phức tạp của kinh tế thế giới trong năm 2014, nhiều tổ chức quốc tế đã hạ dự báo tăng trưởng kinh tế thế giới trong năm 20152, đồng thời đánh giá quá trình phát triển kinh tế toàn cầu vẫn phải đối mặt với một số yếu tố rủi ro nhất định. Thứ nhất, vẫn còn nhiều điều chưa rõ về sức mạnh hay tính bền vững của đà phục hồi kinh tế tại các nước thu nhập cao, cũng như về thời gian thực hiện các hành động chính sách của các NHTW tại các nước này. Thứ hai, trong bối cảnh các căng thẳng về địa chính trị vẫn có xu hướng gia tăng, kinh tế toàn cầu sẽ hồi phục chậm hơn so với dự kiến, đồng thời có thể gây ra các nguy cơ dao động bất ổn trên các thị trường hàng hóa thế giới, cũng như thị trường tài chính toàn cầu. Cuối cùng, xu hướng lạm phát đang ngày càng hiện hữu rõ rệt hơn tại các nền kinh tế đang phát triển, đặc biệt đối với các quốc gia đang phải đối mặt với sức ép mất giá đồng tiền cao.

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu vẫn còn nhiều khó khăn, thách thức như vậy, năm 2015 vẫn tiếp tục là cơ hội để các nước Đông Á – Thái Bình Dương thực thi những cải cách quan trọng: Tại một số nước, ưu tiên trong ngắn hạn là giải quyết những yếu kém và những lĩnh vực kém hiệu quả do đã thực chiện CSTT nới lỏng và kích thích tài khóa trong một thời gian dài. Trong trung và dài hạn, hầu hết các nước đều phải tập trung vào việc thực hiện những cải cách về cơ cấu cần thiết nhằm tăng khả năng cạnh tranh trong xuất khẩu, nhờ đó sẽ giúp các nước hưởng lợi nhiều hơn từ sự phục hồi xuất khẩu toàn cầu. Các cải cách then chốt cần tiếp tục thực hiện bao gồm lĩnh vực đầu tư cơ sở hạ tầng, hậu cần, tự do hóa các dịch vụ tài chính nhằm có thể tận dụng tốt hơn lợi thế so sánh trong việc thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài cũng như hướng đến quá trình phát triển bền vững hơn.

 

Tài liệu tham khảo:

- The world economic outlook (4/2014, updated 10/205), IMF.

- The global economic prospects (6/2014), World Bank.

- Các trang web: www.imf.org, www.worldbank.org, www.oecd.org, www.kitco.com, www.bloomberg.com, www.unctad.org, www.ycharts.com, www.bea.gov, www.stats.oecd.org, www.boj.or.jp.

 

Ths. Nguyễn Thị Minh Ngọc

Viện Chiến lược Ngân hàng