Trong báo cáo nghiên cứu về kết quả theo dõi hoạt động thương mại toàn cầu, các chuyên gia thuộc Ngân hàng Thế giới (WB) nhận định, thương mại toàn cầu năm 2017 đạt mức tăng cao nhất trong 6 năm qua, nhưng đang đối mặt với nhiều thách thức ở phía trước.
Cụ thể là, sau cuộc đại suy thoái kéo dài, thương mại toàn cầu bắt đầu phục hồi dần, tăng trưởng quanh ngưỡng 3% trong thời kỳ 2012-2015, giảm nhẹ xuống mức tăng trưởng 2,5% vào năm 2016, nhưng phục hồi nhanh với 4,3% vào năm 2017, mức tăng cao nhất trong những năm qua. Đà phục hồi này có thể sẽ tiếp tục được phát huy trong tương lai gần, nhưng còn mong manh. Một số yếu tố bất lợi như các chuỗi giá trị toàn cầu tăng chậm lại, bất định chính sách tăng cao và còn kéo dài, tự do hóa thương mại tiến triển chậm chạp. Trong năm 2017, tỷ trọng thương mại bán lẻ tiếp tục ổn định (1,0%), nhưng đối mặt với rủi ro bắt nguồn từ những biện pháp bảo hộ thương mại tại các nền kinh tế lớn.
Trong hai năm 2012-2013, tăng trưởng kinh tế cao tại các nước mới nổi đã góp phần duy trì hoạt động thương mại toàn cầu, trong khi các nước phát triển còn chật vật trong việc khắc phục hậu quả của khủng hoảng tài chính. Trong hai năm 2014-2015, tình hình có dấu hiệu cải thiện, giá cả hàng hóa giảm mạnh, biện pháp tái cân bằng kinh tế vĩ mô tại Trung Quốc đã hạn chế nhu cầu nhập khẩu của quốc gia này từ các nước mới nổi khác. Thương mại trì trệ trong năm 2016 và phục hồi trong năm 2017 phản ánh đặc điểm của các nước phát triển và các nước mới nổi. Trong năm 2017, thương mại tăng cao tại hầu hết các khu vực trên thế giới, nhưng các nước mới nổi tại đông Á và các nước khu vực đồng euro đóng góp lớn nhất.
Về cơ cấu xuất nhập khẩu, thương mại tăng cao trong năm 2017 chủ yếu là do doanh thu bán lẻ tăng cao, nhất là tại châu Á và khu vực đồng euro. Dữ liệu sơ bộ cho thấy, giá trị thương mại bán lẻ tăng 4,5% trong năm 2017. Mặc dù phát triển khá bền vững trong những năm trước, song doanh thu dịch vụ năm 2017 tăng thấp hơn so với giá trị giao dịch hàng hóa. Trong 9 tháng đầu năm 2017, doanh thu dịch vụ toàn cầu tăng 5,6%, trong khi giá trị trao đổi thương mại tăng 11%.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, các yếu tố chu kỳ đóng vai trò quyết định trong việc cải thiện hoạt động thương mại toàn cầu năm 2017. Theo báo cáo cập nhật của WB về triển vọng kinh tế toàn cầu, GDP toàn cầu năm 2017 tăng 3,0%, nếu so sánh sức mua thực tế thì tăng 3,7%, mức tăng cao nhất kể từ năm 2012. Xu hướng phục hồi kinh tế rộng khắp toàn cầu, với trên 50% số quốc gia ghi nhận kết quả GDP tăng cao. Trong đó, hoạt động đầu tư đóng vai trò quan trọng. Trên toàn cầu, hoạt động đầu tư phục hồi mạnh, đóng góp tới ¾ vào tăng trưởng GDP trong hai năm 2016-2017. Là yếu tố song hành với hoạt động đầu tư, trao đổi thương mại đã đáp ứng những thay đổi trên đây, bắt nguồn từ ba nguyên nhân cơ bản: (i) hoạt động đầu tư là cấu thành nhập khẩu lớn nhất trong tổng cầu; (ii) hàng hóa vốn (tư bản) chiếm 40% thương mại bán lẻ; (iii) hàng hóa vốn về cơ bản có các chuỗi giá trị toàn cầu dài hạn, nhu cầu về hàng hóa vốn tăng cao vì thế sẽ làm tăng nhu cầu cung cấp linh kiện và phụ tùng xuyên biên giới, góp phần thúc đẩy thương mại giữa những quốc gia liên quan.
Trong năm 2017, nhập khẩu tư bản dường như có đóng góp đáng kể cho tăng trưởng thương mại tại các nước phát triển, nhất là tại Mỹ và Liên minh châu Âu (EU). Trong đó, nhập khẩu máy móc và linh kiện điện tử từ Trung Quốc và một số nước Đông Á khác đóng vai trò dẫn dắt tăng trưởng thương mại. Mặc dù nhập khẩu trang thiết bị máy móc và linh kiện điện tử từ Trung Quốc vào Mỹ và EU tăng cao, nhưng phần lớn giá trị gia tăng được tạo ra những quốc gia khác, chủ yếu là các nước công nghiệp hàng đầu.
Ngoài ra phải kể thêm hai yếu tố đóng góp mang tính chu kỳ cho tăng trưởng thương mại năm 2017, bao gồm:
- Giá cả hàng hóa tăng trở lại. Từ giữa năm 2014, giá cả hàng hóa bắt đầu giảm sâu, sau đó phục hồi dần từ đầu năm 2016. Mặc dù giá cả hàng hóa và giá trị thương mại toàn cầu vẫn ở mức thấp so với giai đoạn trước năm 2014, nhưng xu hướng phục hồi rõ rệt về hoạt động trao đổi thương mại và nhập khẩu hàng hóa vào các nước xuất khẩu dầu tại châu Âu, Trung Á, châu Phi và Trung Đông;
- Kinh tế toàn cầu tăng tốc đã hỗ trợ xuất khẩu và nhập khẩu của Trung Quốc. Cùng với các nước Đông Á khác, đây là yếu tố quan trọng thúc đẩy quá trình phục hồi thương mại toàn cầu.
Bên cạnh những yếu tố thuận lợi là cơ bản, các vấn đề về cơ cấu tiếp tục cản trở tăng trưởng thương mại toàn cầu, ảnh hưởng đến tính bền vững của quá trình phục hồi thương mại. Trong đó, hai yếu tố rất đáng lo ngại, bao gồm:
+ Thứ nhất, các chuỗi giá trị toàn cầu đã chín muồi. Trong những năm 90 của thế kỷ trước, thương mại thường tăng gấp hai lần so với tăng trưởng GDP, nhưng quá trình này dường như đã chín muồi trong những năm gần đây, dẫn đến xu hướng suy giảm tăng trưởng thương mại;
+ Thứ hai, bất định chính sách và khả năng gia tăng các biện pháp bảo hộ thương mại trong tương lai. Nhằm bù đắp thiếu hụt trong những năm trước (khi xuất nhập khẩu tăng thấp), nhập khẩu hàng hóa chiếm tỷ trọng lớn trong năm 2016, và vẫn tăng cao trong năm 2017, dẫn đến những nghi ngờ về xu hướng gia tăng các biện pháp bảo hộ thương mại trong tương lai.
Ngoài ra, tiến triển chậm chạp về đàm phán lại các hiệp định thương mại và rủi ro chính sách cũng là những yếu tố cản trở thương mại toàn cầu, mặc dù nhiều hiệp định thương mại mới và hợp đồng thương mại lớn bắt đầu có hiệu lực từ năm 2017. Nếu kết thúc thành công, những giải pháp thương mại này sẽ gây tác động đáng kể trong dài hạn.
Xuân Thanh
Nguồn: WB tháng 5/2018