Các nước châu Á trong cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung

Tuy nhiên, căng thẳng thương mại có dấu hiệu hạ nhiệt sau động thái nhượng bộ của EU trước những đòi hỏi khó lay chuyển của Tổng thống Mỹ - Donald Trump ngay tại thời điểm bắt đầu cuộc đàm phán thương mại giữa hai bên đối tác diễn ra vào ngày 25/7/2018. Thỏa thuận đạt được đã góp phần trấn an thị trường và các nhà đầu tư, hầu hết các cổ phiếu công nghiệp tại các thị trường chứng khoán Mỹ và châu Âu đều tăng điểm. Tại cuộc đàm phán, Chủ tịch Ủy ban châu Âu - Jean-Claude Juncker cũng thông báo, EU sẽ phối hợp với Mỹ trong việc điều chỉnh lại một số quy định về Tổ chức Thương mại thế giới, quan điểm này phù hợp với tuyên bố của Tổng thống Donald Trump. Ngoài ra, phía Mỹ cũng phát tín hiệu sẽ sớm thảo luận lại Hiệp định Thương mại tự do Bắc Mỹ (NAFTA) với Canada và Mêhicô.

Trả lời phỏng vấn của kênh truyền hình CNBC, Bộ trưởng Tài chính Mỹ - Steven Mnuchin cho biết, Mỹ sẵn sàng thương thuyết với Trung Quốc, nếu Bắc Kinh tiến hành những thay đổi về chính sách thương mại, như EU đã làm.

Trái với xu hướng hạ nhiệt tạm thời giữa hai bờ Đại Tây dương, cuộc chiến thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc có vẻ sẽ quyết liệt hơn. Đến nay, hai bên vẫn liên tục đưa ra các biện pháp trả đũa và chỉ trích lẫn nhau. Gần đây nhất vào ngày 26/7/2018, Trung Quốc tiếp đã chặn công ty công nghệ Qualcomm. Inc của Mỹ trong thương vụ (trị giá 44 tỷ USD) mua lại công ty sản xuất chip NXP Semiconcuctors của Hà Lan (nhưng có các cổ đông chủ chốt đến từ Trung Quốc và 8 quốc gia đối tác khác). Ngay lập tức, lãnh đạo Qualcomm tuyên bố từ bỏ hoàn toàn ý định mua lại này. Bộ trưởng Steven Mnuchin coi đây là cách hành xử không công bằng, trong khi phía Trung Quốc tuyên bố: “đây là vấn đề thuộc Qualcomm, đừng đổ lỗi cho chúng tôi”. Cũng trong ngày 26/7, Cơ quan Quản lý không gian mạng của Trung Quốc đã từ chối không cấp phép để mạng xã hội Facebook có thể hoạt động tại Trung Quốc đại lục, chỉ một ngày sau khi Facebook khai trương công ty con tại thành phố Hàng Châu theo giấy phép của Chính quyền địa phương, chấm dứt mọi nỗ lực mà Facebook đã theo đuổi từ năm 2009.

Theo nhận định của nhiều chuyên gia kinh tế, tác động trực tiếp từ thuế quan lên nền kinh tế có thể không lớn, nhưng hiệu ứng lên đầu tư kinh doanh, vốn là động lực chính thúc đẩy tăng trưởng toàn cầu, là điều đáng lo ngại, trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đã kết thúc thời kỳ tăng trưởng đồng đều sau nhiều năm phục hồi vững chắc. Sau khi tăng 4,1% trong quý II/2018 - mức tăng cao nhất kể từ quý III/2014, kinh tế Mỹ sẽ mất đà ngay trong những tháng cuối năm và cả năm 2019. Tương tự, GDP tại khu vực euro, VQ Anh, Nhật Bản, Ấn Độ và Trung Quốc cũng được dự đoán sẽ tăng chậm lại trong năm nay và năm tới.

Cùng với căng thẳng thương mại, xu hướng suy giảm GDP đang buộc các nhà chức trách tại Trung Quốc phải liên tục đưa ra các biện pháp hỗ trợ. Ngày 23/7, chính phủ nước này quyết định triển khai kế hoạch cung cấp một gói chính sách giảm thuế và tăng chi tiêu cơ sở hạ tầng dưới dạng trái phiếu đặc biệt trị giá 1,35 nghìn tỷ nhân dân tệ (gần 200 tỷ USD) cho chính quyền địa phương các cấp để giúp nền kinh tế đối phó với “một môi trường bên ngoài đầy bất ổn.” Cũng trong ngày 23/7, Ngân hàng Trung ương Trung Quốc (PBC) tiếp tục tung ra 502 tỷ nhân dân tệ (73,9 tỷ USD) để tăng cường thanh khoản cho các ngân hàng lớn, sau khi cắt giảm tỷ lệ dự trữ bắt buộc và hàng loạt biện pháp nới lỏng tiền tệ khác. Động thái này đã phát tín hiệu về xu hướng chuyển dịch chính sách từ ưu tiên cắt giảm nợ nần sang hỗ trợ trong cuộc chiến thương mại, trong khi gánh nặng nợ nần tại Trung Quốc đang tăng cao, cả nợ công và nợ doanh nghiệp. Điều này này cho thấy, Trung Quốc dường như đang áp dụng chính sách làm cho các doanh nghiệp nhà nước lớn hơn và mạnh mẽ hơn. Kỳ vọng về “phao cứu sinh” này, nhiều doanh nghiệp có mức xếp hạng tín dụng thấp đã từ bỏ kế hoạch để trả nợ.

Trong tuần lễ qua (23-27/7), đồng nhân dân tệ của Trung Quốc có lúc đã giảm xuống 6,8349 CNY/USD. Đây là ngưỡng tỷ giá sẽ buộc PBC phải sớm can thiệp để tránh CNY rơi xuống tỷ giá 7,00 CNY/USD.

Từ đầu năm nay, đồng nhân dân tệ mất giá và thị trường chứng khoán Trung Quốc sụt giảm đã khiến các nhà đầu tư phải thận trọng. Đáng chú ý, áp lực giảm trên thị trường bất động sản có nguy cơ sẽ tăng lên, khả năng tháo chạy các dòng vốn lớn ngày càng hiện hữu, mặc dù giá bất động sản vẫn ở mức cao. Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn tin rằng, với nguồn dự trữ ngoại tệ trên 3.000 tỷ USD hiện nay, các nhà chức trách vẫn có đủ khả năng can thiệp trong trường hợp cần thiết.

Mặc dù chính phủ Trung Quốc có thể can thiệp để kiềm chế tỷ giá ở mức an toàn, nhưng đà trượt giá của CNY đang gây rủi ro cho hầu hết các nước châu Á, do các mối quan hệ thương mại và đầu tư khá chặt chẽ với Trung Quốc. Từ đầu năm nay, USD phục hồi đã đẩy các đồng tiền châu Á mất giá cùng với hầu hết những đồng tiền mới nổi khác trên thế giới. Trong số này, nhiều đồng tiền châu Á trượt giá sâu hơn cả CNY. Điều này nghĩa là, những đồng tiền này tại châu Á đã tăng giá so với CNY, đẩy các nước vào vòng xoáy rủi ro do hàng hóa của Trung Quốc rẻ hơn sẽ tràn vào, có thể xói mòn cán cân vãng lai kể cả tại những nước đang thặng dư thương mại bền vững. Chưa hết, để né tránh cuộc chiến thương mại, nhiều doanh nghiệp Trung Quốc đang tăng cường chuyển dịch các cơ sở sản xuất sang nước khác. Điều này cho thấy, các đối tác thương mại trong khu vực của Trung Quốc chịu nhiều nhiều tổn thất do căng thẳng thương mại leo thang, nhiều đồng tiền châu Á đang phụ thuộc vào PBC cho sự  ổn định tiền tệ của họ.

Financial Times báo dẫn nhận định của các chuyên gia kinh tế cho thấy, những biến động tiền tệ gần đây cho thấy đồng won của Hàn Quốc và các đồng bản tệ của Đài Loan và Singapore đang biến động theo CNY. Căng thẳng thương mại toàn cầu cũng ảnh hưởng tiêu cực đến yên Nhật, do Nhật Bản phụ thuộc vào thương mại toàn cầu hơn so với Mỹ. Thêm vào danh sách này bao gồm, dollar Australia, dollar New Zealand, ringgit Malaysia, rupiah Indonesia. Đây là những quốc gia và vùng lãnh thổ có cán cân thương mại và cán cân thanh toán thặng dư ở mức cao, thậm chí được coi là rất vững chắc.

Biến động cùng chiều của các đồng tiền mạnh trong khu vực so với CNY có thể phản ánh xu hướng suy giảm xuất nhập khẩu và dòng vốn đầu tư nước ngoài vào những quốc gia này. Trong đó, hàng hóa và nguồn vốn đầu tư từ Trung Quốc có thể đã giảm mạnh do năng lực cạnh tranh của những quốc gia này cao hơn nhiều.

Các chuyên gia cho rằng, hệ thống giao dịch ngoại hối của Trung Quốc (CEETS) đo lường tỷ giá CNY với một rổ tiền tệ, và các đồng tiền châu Á chiếm 41% trong số đó. Kể từ đầu tháng 6 đến nay, chỉ số CFETS đã giảm 3% và có nguy cơ tiếp tục giảm sâu. Các ngân hàng trung ương (NHTW) châu Á sẽ khó có thể trụ vững được, nếu CNY tiếp tục suy yếu tương đối so với các đồng tiền của họ. Vấn đề đặt ra cho các NHTW châu Á là làm thế nào để ứng phó với xu hướng trượt dốc khó tránh khỏi của CNY, nếu cuộc chiến thương mại kéo dài.

Tại Việt Nam, mặc dù VND chịu nhiều áp lực, nhưng vẫn được xem là đồng tiền ổn định nhất trong khu vực. Theo tỷ giá tính chéo do Ngân hàng Nhà nước, (NHNN) công bố, tỷ giá vào thời điểm cuối tháng 7/2018 là 3.388 VND/CNY, trong khi hồi đầu năm là 3.419 VND/CNY. Nghĩa là, VND đã tăng giá gần 2% so với CNY trong 7 tháng qua. VND tăng giá mạnh so với CNY là biến động khá nguy hiểm, trong bối cảnh thâm hụt thương mại của Việt Nam so với Trung Quốc ngày càng cao, mặc dù tốc độ tăng chậm lại.

Nếu CNY tiếp tục mất giá so với VND, hàng hóa của Trung Quốc sẽ tiếp tục tràn vào, cạnh tranh sẽ quyết liệt hơn, thậm chí các doanh nghiệp nhập khẩu nguyên vật liệu đầu vào từ Trung Quốc cũng có thể bị thua ngay trên sân nhà. VND tăng giá so với CNY cũng kích thích dòng vốn đầu tư từ Trung Quốc sang Việt Nam để tránh rủi ro tỷ giá và tận dụng các hiệp định thương mại tự do của Việt Nam đã ký kết gần đây, đặc biệt là để tránh các hàng rào thuế quan trong cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung. Trong trường hợp này, cái giá mà nền kinh tế Việt Nam phải trả sẽ lớn hơn rất nhiều.

Theo dữ liệu thống kê, trong 6 tháng đầu năm 2018, Việt Nam đã thu hút 1.366 dự án cấp phép mới với số vốn đăng ký đạt gần 11,8 tỷ USD. Trong đó, vốn đầu tư từ Trung Quốc đã vươn lên xếp thứ 6 trong số các quốc gia đầu tư FDI vào Việt Nam với 328 triệu USD. Nếu tính theo số dự án, Trung Quốc xếp thứ 3, chỉ sau Nhật Bản và Hàn Quốc. Ngoài ra, nếu cộng thêm dòng vốn từ đặc khu hành chính Hồng Kong, số dự án là 228 (xếp thứ hai, chỉ sau Hàn Quốc) và giá trị vốn là 722 triệu USD (xếp thứ 3, vượt qua Thái Lan và Singapore).

Do nhiều doanh nghiệp xuất khẩu của Việt Nam vẫn phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu với giá trị gia tăng thấp, nếu điều chỉnh giảm VND theo CNY sẽ chỉ gây tác động rất ít cho xuất khẩu của Việt Nam, thậm chí không có lợi trong việc thu hút dòng vốn đầu tư nước ngoài. Tuy nhiên, làn sóng đầu tư ồ ạt từ Trung Quốc là vấn đề cần được xem xét thận trọng.

Bối cảnh trên đây cho thấy, mặc dù PBC sẽ can thiệp để ổn định CNY dưới ngưỡng 7,00 CNY/USD, nhưng dấu hiệu CNY tiếp tục trượt giá so với VND ngày càng rõ nét, nỗ lực ổn định sức mua của VND trở nên khó khăn khăn hơn, trong khi năng lực ngoại hối của Việt Nam còn thấp so với nhiều nước trong khu vực. Điều này đòi hỏi các nhà hoạch định chính sách và NHNN phải tỉnh táo trong việc phòng ngừa, qua đó có thể kiềm chế những tác động tiêu cực bắt nguồn từ xu hướng mất giá của CNY và hàng loạt biến động khác từ nền kinh tế Trung Quốc.

Hoàng Thế Thỏa

Nguồn: Bloomberg, Financial Times, NHNN, Reuters, WS. Journal