Trong báo cáo cập nhật mới nhất về triển vọng kinh tế toàn cầu, Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) nhận định, cùng với xu hướng giảm tốc tại hầu hết các nền kinh tế trên thế giới, căng thẳng thương mại leo thang đang gây tác động tiêu cực đến diễn biến giá cả toàn cầu.
Từ đầu năm nay, các biện pháp áp thuế của Mỹ nhằm chống bán phá giá đối với hàng loạt mặt hàng nhập khẩu Trung Quốc và các biện pháp đáp trả đã cản trở các mối quan hệ thương mại toàn cầu. Mặc dù Mỹ và hầu hết các đối tác thương mại chủ chốt đã đạt được một số thỏa thuận ban đầu, phát tín hiệu lạc quan về triển vọng thương mại trong tương lai. Tuy nhiên, căng thẳng thương mại tiếp tục leo thang lên những cấp độ mới, khi các dữ liệu thương mại có dấu hiệu suy giảm ngay từ đầu năm nay. Từ Trung Quốc, khu vực đồng euro, đến Mỹ, Nhật Bản, số lượng đơn đặt hàng xuất khẩu đều giảm nhẹ, tác động tiêu cực đến hoạt động kinh tế nói chung.
Cùng với những bằng chứng về xu hướng suy giảm sản xuất - kinh doanh, hoạt động thương mại hàng hóa trên toàn cầu bắt đầu chững lại ngay từ những ngày đầu năm 2018, sau khi tăng mạnh trong năm 2017. Xu hướng tăng chậm dần của thương mại toàn cầu phản ánh tác động kết hợp của nhiều yếu tố như yêu cầu thanh toán hàng hóa đã nhập khẩu trong những tháng cuối năm 2017, chi tiêu mua sắm trang thiết bị yếu ớt trong bối cảnh môi trường kinh tế toàn cầu ngày càng bất ổn.
IMF nhận định, rủi ro kinh tế và căng thẳng thương mại đang tác động đến giá cả thị trường. Từ tháng 02 đến tháng 8/2018, chỉ số giá cả các mặt hàng chủ chốt tăng 3,3%, chủ yếu do giá dầu tăng 11,1%. Trong khi đó, giá thực phẩm giảm 6,4%; giá kim loại giảm tới 11,7%.
Trong lĩnh vực năng lượng, giá dầu thế giới trong tháng 6/2018 đã tăng trên mức 76 USD/thùng - mức giá cao nhất kể từ tháng 11/2014. Nguyên nhân cơ bản là do sản lượng dầu tại Venezuela sụt giảm mạnh, nguồn cung tại Canada và Lybia thiếu hụt bất ngờ, kỳ vọng về khả năng suy giảm xuất khẩu dầu của Iran sau các lệnh trừng phạt của Mỹ. Trong tháng 8/2018, giá dầu hạ nhiệt xuống khoảng 71 USD/thùng, sau khi các nước trong và ngoài Tổ chức Các nước xuất khẩu dầu (OPEC) nâng sản lượng dầu khai thác. Trong giai đoạn từ tháng 02 đến tháng 8/2018, giá than tăng 9,8%, do nguồn cung hạn chế. Cùng với xu hướng dầu tăng giá, nhu cầu về khí đốt tự nhiên tại Trung Quốc và Ấn Độ tăng cao đã đẩy giá khí đốt lên mức giá cao nhất trong ba năm qua.
Về mua bán dầu, các hợp đồng tương lai được ký kết ở mức giá 60 USD/thùng vào năm 2023. Trên cơ sở giá dầu tương lai và những đánh giá của IMF về giá dầu trung bình hàng ngày, giá dầu trung bình được dự báo ở mức 69,3 USD/thùng trong năm 2018, tăng 31% so với năm trước, sau đó giảm xuống mức giá trung bình 68,8 USD/thùng vào năm 2019. Liên quan đến dự báo này, kinh tế toàn cầu được kỳ vọng sẽ tăng tương đối cao, mặc dù có sự khác biệt giữa các khu vực, Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA) kỳ vọng, nhu cầu hàng ngày về dầu mỏ sẽ tăng thêm 1,4 triệu thùng vào năm 2018 và 1,5 triệu thùng vào năm 2019. Mặt khác, Cơ quan Thông tin năng lượng Mỹ (EIA) kỳ vọng, sản lượng dầu tại Mỹ sẽ đạt 10,7 triệu thùng/ngày trong năm nay và 11,7 triệu thùng/ngày vào năm 2019, gây áp lực giảm giá dầu trong giai đoạn trung hạn. Tương tự, sản lượng dầu tại Canada cũng được dự báo là sẽ tiếp tục tăng.
Mặc dù rủi ro sẽ được cân bằng, nhưng bất ổn vẫn chi phối triển vọng thị trường dầu do trữ lượng dầu của Arập Xê út đang giảm dần, và các đòn trừng phạt của Mỹ đối với Iran sẽ cản trở triển vọng cung ứng dầu từ quốc gia này trong giai đoạn trung hạn và xuất khẩu dầu của Iran sẽ giảm trong ngắn hạn, đòi hỏi phải nâng sản lượng dầu từ những nguồn cung ứng dư thừa hiện nay. Trong ngắn hạn, giá dầu có nguy cơ sẽ tăng cao, bao gồm xuất khẩu dầu của Iran có thể giảm sâu hơn kỳ vọng và sản lượng dầu của Venezuela suy giảm đột ngột. Giá dầu có thể giảm, nếu sản lượng dầu của OPEC tăng cao hơn kỳ vọng, và sản lượng dầu tại Mỹ cũng như Canada tăng cao, mặc dù chỉ mang tính ngắn hạn. Hiện tại, hoạt động sản xuất dầu tại Mỹ đang gặp khó khăn do thiếu lao động và hệ thống đường ống dẫn dầu.
Ngoài ra, căng thẳng thương mại và những rủi ro khác trên toàn cầu có thể sẽ gây tác động tiềm tàng đến thực tế và triển vọng kinh tế, qua đó sẽ ảnh hưởng đến nhu cầu về năng lượng thế giới. Trong đó, giá than được kỳ vọng sẽ giảm từ mức cao hiện nay do nguồn cung phục hồi theo xu hướng giảm giá dầu và khí đốt tự nhiên.
Cho đến nay, nhu cầu về năng lượng toàn cầu tiếp tục chi phối các hoạt động kinh tế. Trong tương lai, yêu cầu ngày càng tăng về hiệu quả sử dụng năng lượng và bảo vệ môi trường sẽ khiến nhu cầu bão hòa, ảnh hưởng đến những nước dư thừa năng lực và mở rộng sản xuất quá mức. Tuy nhiên, các nỗ lực giảm dần mức độ phụ thuộc vào nguồn năng lượng hóa thạch truyền thống theo hướng tăng cường phát triển các nguồn năng lượng tái tạo và thân thiện với môi trường sẽ tùy thuộc vào khả năng sử dụng năng lượng hỗn hợp và tiếp nhận công nghệ mới.
Căng thẳng thương mại cũng khiến giá các mặt hàng kim loại giảm sâu, do nhu cầu tại Trung Quốc ngày càng yếu ớt. Cụ thể là, nhu cầu về kim loại suy giảm tại Trung Quốc và căng thẳng thương mại đã gây áp lực giảm giá các mặt hàng kim loại. Đáng chú ý, giá quặng sắt giảm tới 12,4%, do Mỹ tăng thuế đối với thép nhập khẩu từ Trung Quốc và sản xuất thép tại Trung Quốc giảm do những nhà máy cán thép lớn cắt giảm sản lượng. Giá đồng giảm sau những lo ngại về làn sóng đình công tại Chilê - quốc gia sản xuất đồng lớn nhất thế giới, trong khi giá nhôm tăng cao sau các lệnh trừng phạt của Mỹ lên tập đoàn sản xuất nhôm của CHLB Nga và căng thẳng thương mại leo thang. Trong giai đoạn 02-08/2018, giá kẽm giảm 28,9% do sản lượng tăng cao và nhu cầu yếu ớt tại Trung Quốc.
IMF dự báo, giá kim loại sẽ tăng 5,3% vào cuối năm nay (tương đương mức giá trung bình trong năm 2017), sau đó giảm 3,7% vào năm 2019. Nguy cơ đẩy giá kim loại tăng cao bắt nguồn từ các đòn trừng phạt của Mỹ đối với các tập đoàn kim loại của Trung Quốc, mặc dù Trung Quốc có thể sẽ nới lỏng các quy định về bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, giá kim loại có thể sẽ giảm sâu do căng thẳng thương mại, sản lượng kim loại tại Trung Quốc tăng cao hơn so với kỳ vọng, trong khi kinh tế Trung Quốc tiếp tục giảm tốc (quốc gia đang tiêu thụ trên 50% lượng kim loại trên thế giới).
Trái lại, thị trường nông sản có nền tảng khá vững chắc và phần nào kiềm chế đà tăng giá của những mặt hàng nông sản chủ chốt bắt nguồn từ các động thái tăng thuế đối với một số mặt hàng nông sản chủ chốt. Nguyên nhân chủ yếu khiến giá cả các mặt hàng nông sản suy giảm trong giai đoạn tháng 02-08/2018 cũng không có gì khác ngoài căng thẳng thương mại và những lo ngại về tăng trưởng kinh tế toàn cầu.
IMF dự báo, giá thực phẩm sẽ tăng 2,3% trong năm 2018 và tăng 1,7% trong năm 2019, và có thể tăng cao do biến động thời tiết bất thường, sau dự báo về tác động tiêu cực bắt nguồn từ hiện tượng El Nino trong mùa đông 2018-2019 tới đây. Giá thực phẩm có thể giảm, chủ yếu là do xung đột leo thang giữa một bên là Mỹ với một bên gồm các nước xuất khẩu thực phẩm hàng đầu thế giới và các đối tác chủ chốt.
Hoàng Thế Thỏa
Nguồn: IMF tháng 10/2018