Trong báo cáo cập nhật về ổn định tài chính toàn cầu, Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) nhận định, điều kiện tài chính toàn cầu vẫn thuận lợi và có tác dụng hỗ trợ tăng trưởng kinh tế, nhưng có sự khác biệt đáng kể giữa các nước phát triển và các nước mới nổi, trong bối cảnh các nước phát triển thu hẹp dần chính sách tiền tệ nới lỏng.
Tại các nước phát triển, sau thời kỳ chao đảo mạnh trong những tháng đầu năm, thị trường tài chính đã ổn định trở lại nhưng hoạt động rủi ro vẫn tăng cao. Cùng với những khác biệt về lập trường chính sách tiền tệ và lợi suất trái phiếu dài hạn, chênh lệch về tốc độ tăng trưởng GDP tăng dần giữa Mỹ và những nước phát triển khác đã góp phần hỗ trợ USD tăng giá, đặc biệt là từ tháng 4/2018 đến nay. Trái lại, áp lực tăng cao tại hầu hết các nước mới nổi, nhất là tại những nước có nền tảng kinh tế yếu kém và bất ổn chính trị, điển hình là trường hợp Argentina và Thổ Nhĩ Kỳ.
Tại Argentina, thị trường tài chính toàn cầu thắt chặt dần và tham nhũng hoành hành, thất bại của kế hoạch ổn định ổn định tình hình kinh tế đã làm trầm trọng thêm những chao đảo trên thị trường tài chính. Mặc dù đã tăng các mức lãi suất chính sách thêm 2000 điểm cơ bản lên 60% (mức lãi suất cao nhất trên thế giới) và nhiều lần nâng tỷ lệ dự trữ bắt buộc, đồng bản tệ peso đã mất giá tới 40% trong thời gian ngắn ngủi từ tháng 02/2018 đến giữa tháng 9/2018. Giá tài sản tiếp tục lao dốc, nợ quốc gia tăng cao.
Tại Thổ Nhĩ Kỳ, những lo ngại về nền tảng kinh tế yếu ớt và căng thẳng chính trị với Mỹ đã nhấn chìm đồng bản tệ, đồng lia giảm tới 27% trong thời gian từ tháng 02/2018 đến giữa tháng 9/2018, giá tài sản giảm sâu và lan truyền sang nhiều lĩnh vực khác nhau. Để đối phó, Ngân hàng Trung ương (NHTW) đã nới lỏng thanh khoản ngoại hối bằng cách giảm dự bắt buộc và giới hạn quy mô của các ngân hàng trong giao dịch chéo về chuyển đổi tiền tệ và hoán đổi ngoại hối. Đợt tăng lãi suất lần đầu được tiến hành thông qua biện pháp hỗ trợ thanh khoản cho các ngân hàng với mức lãi suất cho vay qua đêm cao hơn, và đợt tăng lãi suất lần thứ hai được tiến hành vào đầu tháng 8/2018 với mức lãi suất tăng thêm 625 điểm cơ bản lên 24%.
Do lạm phát cơ bản và áp lực tỷ giá tăng cao, các NHTW tại một số nước như Ấn Độ, Indonesia, Mêhicô, Philippines cũng phải nâng các mức lãi suất chính sách. Tại Trung Quốc, NHTW không điều chỉnh nâng lãi suất, nhưng giảm dần tỷ lệ dự trữ bắt buộc nhằm tăng lượng tiền cung ứng để các ngân hàng mở rộng cho vay.
Về cơ bản, lợi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn dài đã tăng cao và nợ quốc gia ngày càng mở rộng, phản ánh kết quả suy giảm các dòng trái phiếu vào các nước mới nổi trong những tháng gần đây. Tuy nhiên, giữa các quốc gia có sự khác biệt đáng kể, và xu hướng này mở rộng với quy mô lớn tại những quốc gia cần nhiều nguồn vốn vay nước ngoài. Nhìn chung, giá cổ phiếu tại các nước đang phát triển và mới nổi (EMDEs) giảm dần, phản ánh xu hướng leo thang căng thẳng thương mại và điều kiện tài chính quốc tế khắt khe hơn.
Tại những EMDEs khác, sự vận động của tiền tệ phản ánh những diễn biến về nền tảng kinh tế cơ bản và nhận thức về chiều hướng chính sách trong tương lai. Trong giai đoạn từ tháng 02/2018 đến giữa tháng 9/2018, đồng real của Brazil đã mất giá 14%, nguyên nhân là do hoạt động kinh tế trong nước giảm dần và điều kiện tài chính bên ngoài khắt khe hơn; đồng nhân dân tệ của Trung Quốc mất giá tới 3,5% do các động thái chuyển dịch chính sách vĩ mô sang xu hướng nới lỏng và căng thẳng thương mại gia tăng. Trong thời gian này, đồng rand của Cộng hòa Nam Phi giảm khoảng 14%, do hoạt động kinh tế trầm lắng và cải cách chậm chạp. Trái lại, đồng peso của Mêhicô tăng 3,5% sau khi những lo ngại về thay đổi và chiều hướng chính sách sau bầu cử phai nhạt dần, góp phần đẩy lùi áp lực tâm lý bắt nguồn từ căng thẳng thương mại với Mỹ và tương lai của Hiệp định Tự do thương mại Bắc Mỹ.
Các chỉ số và dữ liệu gần đây cho thấy, sau khi phục hồi trong những ngày đầu năm, các dòng vốn vào các nước mới nổi đã giảm đáng kể trong quý II/2018 và trong thời gian tới. Sau khi tăng cao trong năm 2017 và đầu năm 2018, danh mục các dòng vốn của người không cư trú đã chuyển sang trạng thái âm trong hai tháng 5-6/2018, phản ánh những áp lực trên thị trường ngoại hối tại một số nước mới nổi. Sau khi ổn định trong tháng 7/2018 cùng với giá trị đồng tiền, danh mục các dòng vốn đầu tư tiếp tục giảm do tâm lý bất an của các nhà đầu tư, khi đồng lia của Thổ Nhĩ Kỳ và peso của Argentina giảm sâu.
Dự báo năm 2019 và những năm sau đó cho thấy, cán cân vãng lai tại các nước xuất khẩu dầu mỏ sẽ giảm dần do giá dầu trung bình được dự báo sẽ giảm so với mức giá hiện nay, tài khoản vãng lai tại Mỹ bắt đầu thâm hụt ở mức cao do chính sách tài khóa mở rộng. Trong giai đoạn trung hạn, cán cân vãng lai có thể tiếp tục thu hẹp, thâm hụt vãng lai tại Mỹ sẽ ổn định khi chính sách tài khóa mở rộng không còn phát huy tác dụng.
Tại nhiều nước, cán cân vãng lai năm 2017 bị mất cân đối nghiêm trọng do việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc gia và giải pháp chính sách cần thiết, sau đó cải thiện dần trong năm 2018. Trong giai đoạn trung hạn, cán cân vãng lai tiếp tục cải thiện, nhưng thâm hụt tại Mỹ vẫn ở mức cao, trong khi thặng dư tại nhiều nước phát triển và tại châu Á vẫn ở mức cao.
Báo cáo nhận định, sau nhiều năm nới lỏng quá mức môi trường tài chính, kinh tế toàn cầu vẫn dễ bị tổn thương nếu điều kiện tài chính bị thắt chặt đột ngột. Tại nhiều nước, nợ chính phủ và nợ doanh nghiệp đã tăng cao hơn nhiều so với trước khủng hoảng tài chính toàn cầu. Tại một số nước mới nổi, lo ngại nổi lên về xu hướng gia tăng các khoản nợ ngẫu nhiên và những sai lệch trong bảng cân đối tài sản. Mức độ tổn thương sẽ tiếp tục tăng cao, nếu điều kiện tài chính toàn cầu bị thắt chặt đột ngột, ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng mở rộng kinh tế.
Như đã thảo luận tại những báo cáo trước đây về triển vọng kinh tế, có nhiều yếu tố có thể châm ngòi cho những thay đổi đột ngột về điều kiện tài chính toàn cầu. Trong đó, tín hiệu lạm phát tại Mỹ tăng cao hơn so với kỳ vọng có thể khiến các nhà đầu tư thay đổi kỳ vọng về dự báo lãi suất tại Mỹ. Một cú sốc tiêu cực cũng có thể châm ngòi cho những rối loạn bất ngờ về hoạt động rủi ro, gây rối loạn trong việc điều chỉnh danh mục tài sản, làm tăng xu hướng đảo thoát các dòng vốn khỏi các nước mới nổi, tiếp thêm động lực hỗ trợ USD tăng giá, gây áp lực cho những quốc gia có hệ số đòn bẩy tài chính ở mức cao, cơ chế tỷ giá cố định, hay sai lệch kỳ hạn trên bảng cân đối tài sản. Xu hướng leo thang những căng thẳng thương mại và bất định chính sách cũng có thể khiến các thành viên thị trường phải đánh giá lại các yếu tố nền tảng và rủi ro tài chính. Rối loạn gần đây tại Thổ Nhĩ Kỳ trở nên trầm trọng hơn do mâu thuẫn chính trị với Mỹ, gây biến dạng các nền tảng kinh tế - tài chính, bao gồm sự chậm trễ trong việc áp dụng các giải pháp chính sách tiền tệ để kiềm chế áp lực tăng lạm phát, phóng đại nguy cơ lan truyền rủi ro sang những nước mởi nổi dễ bị tổn thương khác. Trong môi trường mặt bằng lãi suất trên toàn cầu tăng dần và bất ổn có xu hướng tăng cao, nguy cơ lan truyền rủi ro giữa các quốc gia ngày càng hiện hữu. Trong đó, giá trái phiếu chính phủ Italia suy giảm sẽ làm tăng gánh nặng nợ quốc gia, gây thiệt hại cho các nhà đầu tư và bảng cân đối tài sản của các ngân hàng, có thể châm ngòi cho những lo ngại về bất ổn ngân hàng tại khu vực euro.
Ngoài ra, các biện pháp điều chỉnh cũng có thể làm trầm trọng thêm những căng thẳng tài về chính. Tại Trung Quốc, các biện pháp cắt giảm tín dụng là động thái tích cực, nhưng nếu thiếu phối hợp trong việc tiến hành các biện pháp điều chỉnh có thể dẫn đến hậu quả không mong muốn, gây rối loạn cho việc định giá lại các tài sản tài chính, làm tăng rủi ro đảo nợ, gây tác động tiêu cực đến các hoạt động kinh tế.
Ngoài ra, các vụ vi phạm an toàn thông tin và tấn công mạng nhằm vào hạ tầng tài chính đang bổ sung thêm những nguồn gốc bất ổn do nó có thể hủy hoại các hệ thống thanh toán qua biên giới và gây rối loạn các hoạt động xuất nhập khẩu. Liên quan đến vấn đề này, hệ thống tài chính quốc tế có thể phải hứng chịu thêm những tổn thương mới do các tài sản ảo có xu hướng tiếp tục leo thang.
Hoàng Thế Thỏa
Nguồn: IMF tháng 10/2018