Thúc đẩy thanh toán điện tử tại Việt Nam hướng tới xã hội phi tiền mặt

Trong bối cảnh đó, thanh toán điện tử tại Việt Nam cũng có những bước phát triển vượt bậc khi thanh toán qua các kênh Internet và điện thoại di động đạt tốc độ tăng trưởng ấn tượng cả về số lượng giao dịch và giá trị giao dịch, với tốc độ tăng trưởng của năm 2018 tăng tương ứng 19,5% và 169,5% so với năm 2017. Trong Quý I năm 2019, những con số tăng trưởng của thanh toán điện tử thậm chí còn khởi sắc hơn với số lượng và giá trị giao dịch tài chính qua kênh Internet tăng 68,8% và 13,4% so với cùng kỳ năm 2018; số lượng và giá trị giao dịch tài chính qua kênh điện thoại di động tăng 97,7% và 232,3% so với cùng kỳ năm 2018. Theo Khảo sát Tiêu dùng Toàn cầu (GCS) của PwC đối với 27 nước/vùng lãnh thổ, Việt Nam là thị trường tăng trưởng nhanh nhất về thanh toán di động trong năm 2018 khi tỷ lệ người tiêu dùng thanh toán bằng điện thoại di động ở Việt Nam đã tăng lên 61% từ mức 37% của năm 2017. Mức tăng 24% của Việt Nam là ấn tượng nhất trong số 6 quốc gia Đông Nam Á tham gia khảo sát, trong đó, Thái Lan tăng 19% lên 67%, Malaysia tăng 17% lên 40% và Philippines tăng 14% lên 45%, Singapore tăng 12% lên 46% còn Indonesia đạt mức tăng ít nhất trong khu vực với chỉ 9% lên mức 47%. Hoạt động thanh toán điện tử của Việt Nam cũng đã được Tạp chí Nikkei Asia ghi nhận vượt qua Singapore và Malaysia trong cuộc đua “không tiền mặt”. Bên cạnh các yếu tố quan trọng đóng góp cho sự phát triển ấn tượng này như tăng trưởng kinh tế, sự đáp ứng của cơ sở hạ tầng thanh toán, sự thuận tiện của thanh toán điện tử hay chi phí thanh toán điện tử rẻ hơn… thì không thể không nhắc đến sự đúng đắn, tính hiệu quả của những cơ chế chính sách, giải pháp mà Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã thực hiện trong thời gian qua để thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt.

Khi nền kinh tế phát triển, nhu cầu và thói quen của người tiêu dùng sẽ thay đổi. Tỷ lệ người có thu nhập trung bình tăng lên và tỷ lệ tiếp cận điện thoại di động cũng như Internet ở mức cao là những điều kiện thuận lợi để hướng tới phát triển nền kinh tế số (digital economy), điều đang trở thành một xu hướng phát triển mạnh mẽ trên toàn cầu. Việt Nam đang hội tụ được những yếu tố đó khi 54% dân số hiện đã tiếp cận được Internet và con số này dự báo sẽ tăng lên trong những năm tiếp theo.

Một trong những yếu tố quan trọng của nền kinh tế số là giao dịch trực tuyến không tiền mặt hay còn gọi là thanh toán điện tử (e-payments). Thông thường, một xã hội có tỷ lệ tiếp cận Internet cao và có kinh tế số phát triển thì sẽ giảm sự phụ thuộc vào tiền mặt bởi khi đó, người dân có nhiều lựa chọn thanh toán không dùng tiền mặt khác và thanh toán điện tử thường sẽ là phương thức ưu tiên bởi tốc độ giao dịch và sự thuận tiện. Tại Việt Nam, thanh toán điện tử đang trên đà nở rộ và bùng nổ mạnh mẽ. Theo thống kê của Statista năm 2017, giá trị giao dịch thanh toán điện tử tại thị trường Việt Nam được dự báo sẽ tăng lên 12,3 tỷ USD vào năm 2022.

Mặc dù sở hữu những con số tăng trưởng ấn tượng như đã đề cập, giá trị thanh toán điện tử ở Việt Nam dường như còn rất kiêm tốn so với các nước láng giềng trong khu vực. Theo số liệu khảo sát của Ngân hàng Thế giới (WB), năm 2012, Việt Nam có số lượng giao dịch phi tiền mặt tương đối thấp (chỉ ở mức 2.5%) trong khi con số này ở Malaysia là 89% và Thái Lan là 59.7%. Với tốc độ phát triển thanh toán giai đoạn 2012 – 2015 của 3 quốc gia này tương ứng là 39%, 45% và 46%, Việt Nam vẫn là nước có tỷ lệ người sử dụng các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt thấp so với các nước trong khu vực. Có thể thấy thói quen sử dụng tiền mặt trong một bộ phận người dân Việt Nam còn khá phổ biến.

Tốc độ người sử dụng điện thoại di động ở Việt Nam giai đoạn 2015-2022

Nguồn: Thống kê của The Asean Post.

Hiện tại, khi đề cập đến thanh toán điện tử tại Việt Nam, bên cạnh những tập đoàn quốc tế lớn như GrabPay, AliPay, các công ty công nghệ tài chính (Fintech) trong nước là một thành phần quan trọng để thúc đẩy lĩnh vực thanh toán điện tử phát triển. Một trong những công ty khởi nghiệp (startup) đầu tiên của Việt Nam trong lĩnh vực thanh toán điện tử là Công ty Cổ phần Dịch vụ Di động Trực tuyến (M-Service) với Ví điện tử MoMo), giúp khách hàng tại Việt Nam thực hiện chuyển tiền trên toàn quốc, thanh toán nhiều loại hóa đơn (điện thoại, nước, Internet…), nạp tiền vào tài khoản điện thoại di động hay hỗ trợ các khoản vay cá nhân và nhiều dịch vụ khác. Hệ thống thanh toán của Công ty cũng đã hợp tác với 24 ngân hàng trong nước và mạng lưới thanh toán ở nước ngoài, bao gồm một số tổ chức thẻ quốc tế như JCB, MasterCard và Visa. Ngoài ra, thị trường cung xxuaats hiện nhiều đối thủ cạnh tranh khác trong lĩnh vực này như ZaloPay, Ví Việt, BankPlus và một số Công ty Fintech khác, qua đó có thể thấy lĩnh vực thanh toán điện tử tại thị trường Việt Nam đang rất sôi động, thu hút sự quan tâm đặc biệt của các đối tác nước ngoài.

Nhận thấy sự đi sau của Việt Nam so với các nước láng giềng trong lĩnh vực thanh toán điện tử và tầm quan trọng của lĩnh vực này trong việc thúc đẩy kinh tế số và tăng trưởng kinh tế, trong những năm qua, Chính phủ đã có nhiều giải pháp kịp thời để khắc phục những điểm yếu này. Cụ thể, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 02/NQ-CP ngày 01/01/2019 về tiếp tục thực hiện những nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia năm 2019 và định hướng đến năm 2021, trong đó đưa ra các giải pháp nhằm đẩy mạnh thanh toán điện tử. Một trong các giải pháp tại Nghị quyết của Chính phủ là yêu cầu Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh yêu cầu tất cả các trường học, bệnh viện và nhà cung cấp điện, nước, vệ sinh, viễn thông và bưu chính ở khu vực thành thị phối hợp với các ngân hàng và tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán để thu phí và thanh toán cho các dịch vụ của họ bằng phương thức thanh toán không dùng tiền mặt, ưu tiên giải pháp thanh toán trên thiết bị di động, thanh toán qua thiết bị chấp nhận thẻ và hoàn thành trước tháng 12/2019. Trong lĩnh vực ngân hàng, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cũng được Chính phủ giao nhiệm vụ nghiên cứu các giải pháp và phương án cho phép nạp tiền mặt vào Ví điện tử không qua tài khoản thanh toán tại ngân hàng.

Trước đó, Việt Nam cũng đã đề nghị các tổ chức quốc tế hỗ trợ để hoàn thiện thể chế cho hoạt động khởi nghiệp sáng tạo. Năm 2016, Chính phủ đã thành lập Cục Phát triển thị trường và Doanh nghiệp Khoa học và Công nghệ (NATEC) thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ với chức năng cung cấp đào tạo, cố vấn, ươm tạo các doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo và hỗ trợ tài chính cho các công ty mới khởi nghiệp.

Tuy nhiên, nếu chỉ tập trung vào khởi nghiệp sáng tạo và nâng cấp hạ tầng thì chưa đủ, thay vào đó cần tập trung vào việc cải thiện khả năng tiếp cận của người dân sống ở các vùng nông thôn Việt Nam tới dịch vụ thanh toán điện tử như Ví điện tử hay các dịch vụ khác do các công ty Fintech cung ứng. Theo thống kê, hiện có khoảng 60% dân số ở khu vực nông thôn Việt Nam chưa được tiếp cận hoặc gặp khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ tài chính. Việc cho phép những đối tượng này tiếp cận với dịch vụ tài chính di động sẽ không chỉ làm gia tăng các giao dịch không dùng tiền mặt mà còn cho phép nâng cao khả năng tiếp cận với các dịch vụ tài chính vi mô, tiếp cận nguồn vốn tín dụng cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs)…, qua đó góp phần thúc đẩy tài chính toàn diện tại khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa.

Cũng cần nhấn mạnh rằng mục tiêu hướng tới một xã hội phi tiền mặt không chỉ đơn thuần là cho phép người dân được tiếp cận dịch vụ. Trên hết, sự hài lòng của người sử dụng dịch vụ và những tiện ích mà các dịch vụ thanh toán điện tử mang lại chính là những yếu tố then chốt để đánh giá sự thành công trong phát triển kinh tế số nói riêng và nền kinh tế không dùng tiền mặt nói chung của một quốc gia. Phát triển thanh toán điện tử chính là bước đi để tiến tới xã hội phi tiền mặt đúng nghĩa hơn bởi điều đó mang lại những lợi ích thiết thực cho người dân trong việc tiếp cận và sử dụng các dịch vụ thanh toán tiên tiến, hiện đại./.

TT1

Nguồn: Tổng hợp từ PwC, The Asean Post, The Nikkei Review và các số liệu thống kê của Tổng Cục Thống kê, Ngân hàng Thế giới.