Ngân hàng trung ương và hoạt động tài chính- ngân hàng các nước đang phải đối mặt với những thách thức mới trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp toàn cầu hóa. Ngày 25 tháng 11 năm 2021, Ông François Villeroy de Galhau, Thống đốc Ngân hàng Trung ương Pháp (và hiện là Chủ tịch Hội đồng Quản trị Ngân hàng Thanh toán Quốc tế - BIS) có bài phát biểu với những nhận định mới về cuộc cách mạng kỹ thuật số đang diễn ra mạnh mẽ trong lĩnh vực tài chính và thanh toán.
Phát biểu tại Hội nghị của Cơ quan giám sát an toàn Pháp (ACPR) ở thủ đô Pari, Pháp, ông Villeroy cho rằng xu hướng số hóa hoạt động tài chính – ngân hàng đã tăng tốc kể từ cuộc khủng hoảng COVID-19; bản thân từ “số hóa” đã phản ánh những xu hướng đặt ra đối với lĩnh vực này: thay đổi mang tính cách mạng, sự tham gia của nhiều chủ thể mới và hoạt động phi tập trung. Dưới đây là bản lược dịch các nội dung chính trong bài phát biểu của ông Villeroy được đăng tải trên Website của BIS.
Cuộc cách mạng mới trong hoạt động tài chính và thanh toán
Ngoài những xu hướng số hóa đang phát triển mạnh mẽ như sổ cái phân tán (DLT), công nghệ chuỗi khối (blockchain), trí tuệ nhân tạo (AI), thanh toán điện tử, công nghệ điện toán đám mây (cloud), dữ liệu lớn (big data), v.v thì trong cuộc cách mạng hiện nay, nổi lên một “tam giác” thách thức mới đối với hoạt động tài chính – ngân hàng. Đỉnh đầu tiên của tam giác là sự xuất hiện của những người chơi mới (new players) trong lĩnh vực tài chính và ngân hàng, đặc biệt trong lĩnh vực thanh toán, là các tổ chức phi ngân hàng, bao gồm các công ty công nghệ (Fintech và Bigtechs), song chưa có hoặc có rất ít quy định điều chỉnh. Đỉnh tam giác thứ hai là sự xuất hiện của các sản phẩm, loại hình tài sản tài chính mới như tài sản ảo, tiền ảo hay tiền mã hóa (loại tài sản hiện nay vẫn còn nhiều suy đoán trong việc có được sử dụng/chấp nhận rộng rãi hay không). Đỉnh tam giác thứ ba là sự phát triển của hạ tầng thị trường phi tập trung, theo đó khi có nhiều công nghệ mới được áp dụng thì vai trò của trung gian tài chính truyền thống như ngân hàng thương mại hoặc các hệ thống thanh toán tập trung (thường được phát triển bởi ngân hàng trung ương, chẳng hạn như TARGET2 - hệ thống thanh toán tổng tức thời (RTGS) cho các khoản thanh toán bằng đồng euro, hoặc TARGET2 – hệ thống thanh toán chứng khoán) sẽ bị giảm sút.
Ông Villeroy đưa ra ví dụ minh họa về tài chính phi tập trung (Decentralised finance-DeFi), loại hình dịch vụ xuất hiện từ sự kết hợp của ba đỉnh tam giác này. Nó cung cấp các sản phẩm tài chính truyền thống và dịch vụ tài chính – ngân hàng như tiền gửi, thanh toán, cho vay, hoán đổi tiền tệ, giao dịch chứng khoán mã hóa bỏ qua khâu trung gian. Các giao dịch được thực hiện trực tiếp giữa những người dùng cuối với nhau, thường là ẩn danh, bỏ qua các trung gian ngân hàng và hạ tầng thị trường tài chính. Trên thực tế, phạm vi của DeFi là chưa rõ ràng và không thống nhất mặc dù giá trị tài sản đang quản lý ước tính khoảng 115 tỷ USD và các giải pháp tài chính mà các tổ chức này cung ứng đang góp phần tăng hiệu quả thị trường tài chính, tiết kiệm chi phí và thời gian cho khách hàng. DeFi cũng ẩn chứa ít nhất ba rủi ro: có thể bị lợi dụng cho mục đích rửa tiền hay tài trợ cho các hoạt động tội phạm, thiếu quy định quản lý và tính chất phân tán của giao dịch khiến hoạt động này thiếu sự kết nối cũng như thiếu sự kiểm soát của cơ quan quản lý nhà nước.
Có thể thấy, cách mạng công nghệ giúp thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng song cũng có thể làm phân tán hoạt động trong lĩnh vực này, tạo ra sự phân quyền, phi tập trung trái ngược với mô hình truyền thống khi lĩnh vực tài chính, cụ thể là hoạt động ngân hàng được tập trung bởi các tổ chức đáng tin cậy, có trách nhiệm và được giám sát chặt chẽ như ngân hàng trung ương, các tổ chức tín dụng, hạ tầng thị trường tài chính. Và trong bối cảnh ấy, bộ ba thách thức trên sẽ là mối lo ngại đáng kể đối với cả tổ chức tín dụng và ngân hàng trung ương. Hai chủ thể này trong nhiều thập kỷ qua đã cung ứng dịch vụ thanh toán hiệu quả và dịch vụ tài chính an toàn, thông suốt.
Theo ông Villeroy, để đối phó với những thách thức này, có thể sẽ có những phản ứng cố gắng duy trì hoạt động truyền thống của ngành tài chính – ngân hàng và muốn ngăn cản sự đổi mới sáng tạo hoặc ngược lại, theo đuổi logic của việc phân quyền để cho phép vận hành cơ chế phi tập trung một cách tự do, tuy nhiên ông không ủng hộ những giải pháp này bởi xu hướng quá bảo thủ hoặc quá tự do, cần phải khuyến khích đổi mới sáng tạo và tiến bộ song vẫn duy trì sự ổn định và các quy tắc để hướng tới một mục tiêu then chốt: niềm tin của người dân đối với hệ thống tài chính tiền tệ. Vai trò của ngân hàng trung ương là bảo vệ sự tin tưởng này. Và vì lý do này, chúng ta cần thiết lập các nguyên tắc trước khi cố gắng thiết lập các quy tắc. Các nguyên tắc này về cơ bản là khá đơn giản: đối với tất cả các sản phẩm, dịch vụ làm phương tiện thanh toán trong tương lai phải đảm bảo (1) áp dụng các quy định về bảo mật như nhau - điều này liên quan đến sự ổn định của giá trị tài sản cũng như đảm bảo an toàn trong không gian mạng; (2) áp dụng các quy định về tuân thủ như nhau - cả về quy định phòng, chống rửa tiền và bảo vệ dữ liệu; (3) áp dụng các quy định về trách nhiệm như nhau - không thể phát hành hay sử dụng sản phẩm, dịch vụ nếu không định danh được người cung ứng hay người chơi; và cuối cùng (4) tạo khả năng tiếp cận bình đẳng và tránh sự tập trung vào một nhóm người chơi nhất định, không đảm bảo mục tiêu tài chính toàn diện.
Bốn trụ cột hành động của ngành ngân hàng – tài chính với mục tiêu lấy lợi ích công cộng làm nền tảng
Làm thế nào có thể chuyển những nguyên tắc này thành hành động cụ thể? Ông Villeroy đề xuất một số giải pháp trụ cột trên cơ sở lấy lợi ích công cộng làm nền tảng, cụ thể như sau:
Thứ nhất, hoàn thiện hạ tầng tài chính
Cần đẩy nhanh tiến độ các dự án đang triển khai. Tại Châu Âu, trước hết cần hoàn thành Sáng kiến Thanh toán Châu Âu (European Payments Initiative - EPI) do khoảng 30 ngân hàng Châu Âu đề xuất và được thiết kế để quản lý hoạt động thanh toán của khu vực. Dự án thứ hai là cải tiến các hoạt động thanh toán xuyên biên giới để giúp cho hoạt động này trở nên nhanh hơn, rẻ hơn và dễ tiếp cận hơn với tất cả mọi người, bao gồm cả những người lao động nhập cư tại các nền kinh tế phát triển.
Thứ hai, thúc đẩy hợp tác xuyên biên giới và xuyên lĩnh vực
Toàn cầu hóa cách tiếp cận đối với các vấn đề công nghệ số thông qua hợp tác xuyên biên giới và xuyên lĩnh vực. Một thách thức toàn cầu đòi hỏi một phản ứng trên quy mô toàn cầu. Cũng cần có sự đối thoại giữa các cơ quan chức năng trong các lĩnh vực khác nhau, không chỉ đơn thuần trong lĩnh vực tài chính mà còn cả các lĩnh vực khác như công nghệ thông tin/không gian mạng, phòng, chống rửa tiền, bảo vệ dữ liệu, quản lý giám sát ...
Thứ ba, tự đổi mới chính mình
Ngành tài chính - ngân hàng cần tự đổi mới với tư cách là những người tham gia chính vào lĩnh vực này và là thành viên của hệ thống thanh toán. Hiển nhiên là không phải tất cả tài sản - ngay cả những tài sản có thể được sử dụng để thanh toán - đều là tiền. Tiền cần có một số thuộc tính cơ bản: phương tiện trao đổi, đơn vị hạch toán và lưu trữ giá trị. Các hình thức phát hành tiền của ngân hàng trung ương có thể sẽ thay đổi và phát triển trong tương lai nhưng tiền ngân hàng trung ương luôn đóng vai trò đồng tiền pháp định và sẽ tiếp tục là như vậy.
Thứ tư, củng cố niềm tin của công chúng vào sự đổi mới sáng tạo
Hệ thống tài chính – ngân hàng cần điều chỉnh để củng cố niềm tin của công chúng vào sự đổi mới sáng tạo.
Trước hết, cần ban hành quy định đối với những người chơi mới, đối tượng khó áp dụng các quy định của ngân hàng truyền thống. Điều này có nghĩa là cần hướng tới một khuôn khổ pháp lý tập trung vào bản chất dịch vụ và phù hợp với nguyên tắc “cùng một hoạt động, cùng một nguyên tắc rủi ro và cùng một quy định”. Một giải pháp đơn giản nhất và có lẽ hợp lý nhất, sẽ là, đối với các nhóm thực hiện các hoạt động hỗn hợp, tài chính và phi tài chính - đặc biệt là Bigtechs – cần gom tất cả các hoạt động tài chính của tổ chức thành một thực thể, một tổ chức trung gian, để quản lý và điều chỉnh. Điều này giúp cơ quan quản lý và giám sát có cái nhìn tổng thể về các hoạt động của tổ chức cũng như giúp xác định các rủi ro hệ thống và đặt ra các yêu cầu về an toàn hoạt động.
Một nguyên tắc cốt lõi: tài sản càng rủi ro thì càng phải quản lý chặt chẽ. Hoạt động tài chính phi tập trung (DeFi), một hoạt động đã mở rộng nhanh chóng về phạm vi và quy mô hoạt động kể từ khi nó xuất hiện, vẫn là lĩnh vực cần tiếp tục được nghiên cứu để hoàn thiện các quy định pháp lý bởi đây là lĩnh vực khó xác định nhà cung cấp dịch vụ. Do đó, nếu không xác định được người chơi chính thức, cơ quan quản lý nên xem xét cách tiếp cận dựa trên rủi ro và đưa ra các biện pháp không khuyến khích phù hợp để hạn chế rủi ro phát sinh.
Để thích ứng với bối cảnh nền kinh tế thế giới nói chung và ngành ngân hàng – tài chính nói riêng đang có những thay đổi mạnh mẽ, mỗi ngân hàng trung ương không thể hành động một mình, cũng không thể không có phản ứng gì trước cuộc cách mạng đang diễn ra. Ông Villeroy nhấn mạnh tới hai trụ cột hành động: Đổi mới sáng tạo (Innovation) và Quản lý (Governance). Sự kết hợp giữa hai trụ cột này nếu là “hoặc” sẽ làm cho chúng loại trừ/triệt tiêu lẫn nhau. Vì vậy, các cơ quan quản lý tài chính – ngân hàng cần phải có giải pháp phù hợp để liên kết hai trụ cột này nhằm tạo ra khuôn khổ pháp lý đồng bộ giúp thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tăng cường vai trò của cơ quan quản lý nhà nước. Ngài Thống đốc NHTW Pháp kết luận: Các cuộc cách mạng luôn diễn ra nhanh chóng và chúng ta sẽ đối mặt với rủi ro - hoặc không đổi mới kịp thời hoặc không giám sát chặt chẽ. Trong trường hợp đó, chúng ta sẽ thất bại trong sứ mệnh lịch sử và gây nguy hiểm cho niềm tin của công chúng đã gây dựng trong hàng thế kỷ. Thời khắc đó đã đến, và chúng ta cần làm điều đó cùng nhau./.
BVA-NMĐ
Theo BIS
(Central banks and finance in the face of a triple revolution)