Dự kiến chính sách của Thái Lan về mô hình ngân hàng ảo

Cũng như tại các quốc gia khác, hoạt động tài chính ngân hàng Thái Lan đang trải qua quá trình chuyển đổi số. Trong thời gian gần đây, nhiều tổ chức tài chính, ngân hàng và tổ chức tài chính phi ngân hàng tại quốc gia này đã tiến hành chuyển đổi mô hình kinh doanh sang hướng áp dụng công nghệ và số hóa. Những người chơi này biết sử dụng công nghệ để phát triển các sản phẩm dịch vụ tài chính ngân hàng nhằm phục vụ khách hàng tốt hơn. Nhờ đó, trải nghiệm của phân khúc khách hàng, những người đã tiếp cận các dịch vụ tài chính thông qua kênh kỹ thuật số, đã có nhiều cải thiện khi được cung cấp các dịch vụ tài chính ngân hàng thuận tiện và liền mạch hơn. Tuy nhiên, trên thị trường Thái Lan vẫn còn một bộ phận doanh nghiệp bán lẻ và doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) hay nhóm khách hàng cá nhân có thu nhập thấp vẫn chưa thể hoặc ít được tiếp cận các dịch vụ tài chính ngân hàng phù hợp.

Với mục tiêu tái định vị khu vực tài chính ngân hàng Thái Lan phù hợp với môi trường kinh tế đang thay đổi nhanh chóng và tạo điều kiện thuận lợi cho ngành ngân hàng nước này tiến hành chuyển đổi số bền vững hơn, mới đây, Ngân hàng Trung ương Thái Lan (Bank of Thailand - BOT) đã công bố “Tài liệu tham vấn về ngân hàng ảo” (Consultation Paper on Virtual Bank), trong đó dự kiến chính sách cấp phép cho mô hình ngân hàng ảo với tư cách là người chơi mới trên thị trường ngân hàng của quốc gia này.

Bối cảnh ra đời chính sách

Mục tiêu quan trọng trong bối cảnh chuyển đổi số ở Thái Lan là lĩnh vực ngân hàng cần tận dụng hiệu quả các công nghệ và dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau để đánh giá rủi ro và phân tích hành vi khách hàng. Làm tốt việc này sẽ tạo điều kiện cho sự phát triển các dịch vụ ngân hàng theo hướng phục vụ tốt hơn cho nhu cầu của từng phân khúc khách hàng; đồng thời giảm thiểu những trở ngại trong tiếp cận dịch vụ đối với khách hàng cá nhân và DNNVV. Những trở ngại như vậy chủ yếu xuất phát từ sự thiếu hụt dữ liệu và hồ sơ tài chính của các đối tượng khách hàng này khi đánh giá rủi ro, bởi chi phí hoạt động cao vì phải sử dụng nhiều nhân sự khi phục vụ các đối tượng này.

Theo xu hướng, các ngân hàng và các tổ chức tín dụng phi ngân hàng đã và đang thực hiện điều chỉnh mô hình hoạt động theo hướng số hóa, ngày càng sử dụng nhiều công nghệ và dữ liệu để phát triển các sản phẩm dịch vụ mới phục vụ khách hàng. Tuy nhiên, một số phân khúc khách hàng như cá nhân có thu nhập thấp, DNNVV hoặc doanh nghiệp siêu nhỏ vẫn chưa được tiếp cận dịch vụ ngân hàng phù hợp. Những khách hàng đã được tiếp cận dịch vụ ngân hàng dịch vụ thông qua kênh số vẫn mong muốn có những trải nghiệm tốt hơn nếu được cung cấp các sản phẩm dịch vụ thuận tiện hơn.

Để cân bằng được giữa thúc đẩy đổi mới sáng tạo và quản lý rủi ro, BOT chủ trương ba chính sách then chốt:

(i) Dữ liệu Mở: cho phép sử dụng dữ liệu tốt hơn như thúc đẩy cơ chế cho phép khách hàng có thể chuyển dữ liệu của chính họ từ một nhà cung cấp dịch vụ này sang nhà cung cấp khác thuận tiện hơn.

(ii) Cơ sở hạ tầng mở: đảm bảo cho các nhà cung cấp dịch vụ được tiếp cận một cách công bằng đối với các cơ sở hạ tầng tài chính quốc gia quan trọng, chẳng hạn như cơ sở hạ tầng thanh toán.

(iii) Cạnh tranh mở: tạo sự cạnh tranh lành mạnh trong hoạt động ngân hàng, theo đó những người chơi trên thị trường có thể mở rộng phạm vi hoạt động hoặc tăng sự linh hoạt và những người chơi mới được giới thiệu ra thị trường.

Một trong những thành phần chính của nội dung “Cạnh tranh mở” là giới thiệu mô hình ngân hàng ảo là những ngân hàng có khả năng về công nghệ, chuyên môn về kỹ thuật số và lợi thế về sử dụng dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau. Với những thế mạnh này, các ngân hàng ảo được mong đợi sẽ cung cấp các dịch vụ tài chính có nhiều giá trị mới để đáp ứng nhu cầu từng phân khúc khách hàng một cách hiệu quả với giá cả hợp lý. Đồng thời, mô hình ngân hàng ảo kỳ vọng sẽ cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ đối với bộ phận khách hàng chưa hoặc ít được tiếp cận dịch vụ tài chính ngân hàng, đồng thời nâng cao trải nghiệm đối với những người đã được tiếp cận các dịch vụ ngân hàng số.

Kinh nghiệm của một số nước mà mô hình ngân hàng ảo đã hoạt động thành công cũng có các yếu tố tương tự như trên: (i) Có cơ sở khách hàng lớn và phải có chuyên môn trong việc phục vụ khách hàng qua kênh kỹ thuật số; (ii) Có khả năng trong việc sử dụng công nghệ và dữ liệu để đánh giá rủi ro và phân tích hành vi khách hàng, đồng thời các thế mạnh này cũng giúp họ giảm chi phí về nhân sự và cơ sở vật chất. Ví dụ, một ngân hàng ảo ở Trung Quốc đã sử dụng dữ liệu thay thế để quyết định, cung cấp các khoản vay không có bảo đảm cho DNNVV, doanh nghiệp siêu nhỏ, giúp nhiều khách hàng được tiếp cận với kênh tín dụng chính thức; một ngân hàng ảo khác ở Hàn Quốc đã phát triển quy trình gửi tiết kiệm liền mạch trên kênh số cho phép khách hàng gửi tiền hàng tuần và được hưởng lãi suất cao hơn nếu gửi tiền lâu hơn. Các ngân hàng ảo đã khuyến khích sự thay đổi, đáp ứng của người chơi trên thị trường và cũng kuyến khích sự cạnh tranh lành mạnh. Ví dụ, một số ngân hàng thương mại truyền thống ở Hồng Kông đã bỏ phí duy trì tài khoản để cạnh tranh với ngân hàng ảo.

Mục tiêu chính sách

Những gì BOT mong đợi nhìn thấy từ các ngân hàng ảo – Mục tiêu xanh (Green lines) - là tận dụng chuyên môn về công nghệ, dữ liệu và dịch vụ kỹ thuật số để cung cấp dịch vụ tài chính với nhiều giá trị mới cho khách hàng của từng phân khúc. Ngân hàng ảo nên: • Cung cấp các dịch vụ ngân hàng phù hợp với từng phân khúc khách hàng, đặc biệt là những người không hoặc ít được tiếp cận dịch vụ, các DNNVV để thúc đẩy tài chính toàn diện. Ví dụ: Sản phẩm tiền gửi mà khách hàng có thể thiết lập số tiền gửi và tần suất gửi tiền phù hợp với dòng tiền và hành vi của họ; Sản phẩm cho vay mà hạn mức tín dụng, thời hạn và lãi suất được xác định bởi hành vi và hồ sơ rủi ro của mỗi khách hàng, không khuyến khích vay nợ quá mức. • Mang đến khách hàng những trải nghiệm dịch vụ ngân hàng tốt hơn. Giao diện, quy trình và thủ tục liền mạch, nhanh chóng, an toàn và phù hợp với phong cách của từng đối tượng khách hàng. • Khuyến khích cạnh tranh lành mạnh. Tất cả người chơi trên thị trường được khuyến khích đổi mới và cải thiện dịch vụ, cung cấp các sản phẩm có chất lượng, tiết kiệm, tiện lợi và dễ sử dụng.

Điều mà BOT mong đợi không nhìn thấy từ các ngân hàng ảo – Lằn ranh Đỏ (Red Lines) - là hành vi kinh doanh gây rủi ro cho sự ổn định tài chính, cho người gửi tiền và người tiêu dùng nói chung. BOT hy vọng rằng các ngân hàng ảo sẽ không: • Tham gia vào các mô hình kinh doanh không bền vững, tạo ra rủi ro cho hoạt động của chính ngân hàng và người gửi tiền, bao gồm các chiến lược tăng trưởng không tính toán đầy đủ rủi ro và ảnh hưởng đến khả năng thanh khoản của chính ngân hàng. • Cạnh tranh không lành mạnh dẫn đến rủi ro ổn định tài chính. Cụ thể là các ngân hàng ảo không được sử dụng các chiến lược giá rẻ để lôi kéo khách hàng hay vay nợ vô trách nhiệm. • Dành ưu đãi hoặc lạm dụng vị trí thống lĩnh trên thị trường để cạnh tranh không lành mạnh và ảnh hưởng đến người tiêu dùng, ví dụ cấp tín dụng ưu đãi cho bên liên quan hoặc buộc đối tác sử dụng dịch vụ do mình cung cấp.

BOT dự kiến quy định về yêu cầu cấp phép, quy định và giám sát đối với mô hình ngân hàng ảo sau đây:

(1) Ngân hàng ảo được phép cung cấp đầy đủ các hoạt động dịch vụ ngân hàng để linh hoạt trong việc đáp ứng nhu cầu thay đổi của khách hàng.

(2) Người đăng ký thành lập ngân hàng ảo phải đáp ứng các tiêu chuẩn để đảm bảo họ có thể đạt được Green Lines một cách bền vững.

(3) Các ngân hàng ảo sẽ phải trải qua một giai đoạn hạn chế hoạt động trong thời gian đầu hoạt động (dự kiến từ 3 – 5 năm). Họ phải có đủ vốn hoạt động (dự kiến có từ 5 tỷ bạt trong ngày đầu hoạt động và đạt 10 tỷ bạt trước khi kết thúc giai đoạn hạn chế) và chuẩn bị kế hoạch trong trường hợp ngừng hoạt động để đảm bảo hoạt động một cách thận trọng trong những năm đầu tiên mà không gây ra rủi ro hệ thống.

(4) Người đăng ký thành lập ngân hàng ảo có thể yêu cầu chưa áp dụng giới hạn sở hữu cổ phần theo từng trường hợp. BOT sẽ xem xét năng lực và hành vi của người nộp đơn thành lập ngân hàng ảo và có thể áp đặt bổ sung các điều kiện trước khi chấp nhận yêu cầu.

(5) Các ngân hàng ảo sẽ phải tuân thủ các quy định và giám sát tương tự như các ngân hàng thương mại truyền thống. BOT sẽ giám sát ngân hàng ảo trên cơ sở rủi ro, tập trung vào quản trị doanh nghiệp và quản lý rủi ro.

Tại dự thảo, BOT dự kiến: • Các ngân hàng ảo phải được thành lập trên lãnh thổ Thái Lan và được cung cấp đầy đủ dịch vụ ngân hàng, mặc dù không có chi nhánh vật lý để đảm bảo rằng họ có thể tham gia cung cấp đầy đủ các dịch vụ và đáp ứng nhu cầu thay đổi nhanh chóng của khách hàng trong thời đại kỹ thuật số. • Ngân hàng ảo cần hoạt động và phục vụ khách hàng thông qua kênh kỹ thuật số. Họ không được thiết lập chi nhánh vật lý và thiết bị điện tử, bao gồm máy rút tiền tự động (ATM) và máy nộp tiền mặt (CDM), giúp giảm chi phí hoạt động và tạo thuận lợi cho quá trình chuyển đổi sang hoạt động kỹ thuật số. • Các ngân hàng ảo có thể cung cấp dịch vụ rút tiền và gửi tiền bằng cách sử dụng dịch vụ đại lý ngân hàng hoặc hợp tác sử dụng máy ATM của nhà cung cấp khác. Họ có thể phục vụ phân khúc khách hàng vẫn phụ thuộc vào tiền mặt song không được phụ thuộc quá mức vào các kênh như vậy. • Các ngân hàng ảo phải thành lập một trụ sở hoạt động tại Thái Lan cho mục đích giám sát và kiểm tra, cũng như để khách hàng liên hệ và khiếu nại khi cần thiết. Trụ sở này không được sử dụng để tránh yêu cầu phục vụ trên kênh số.

Đồng thời, dự thảo cũng nêu các quy định cụ thể về điều kiện cấp phép, quy định về hoạt động trong thời gian hạn chế, các quy định về kiểm tra và giám sát … để đảm bảo ngân hàng ảo hoạt động theo đúng Mục tiêu mà không vượt qua các Lằn ranh Đỏ được đề cập ở trên.

Lộ trình dự kiến

BOT và Bộ Tài chính Thái Lan sẽ giám sát và đánh giá hoạt động của các ngân hàng ảo một cách liên tục và chặt chẽ. Nếu bối cảnh trong tương lai cho phép nên có nhiều ngân hàng ảo hơn thì BOT và Bộ Tài chính có thể xem xét cấp nhiều giấy phép hoạt động ngân hàng ảo hơn. Tại thời điểm hiện nay, BOT và Bộ Tài chính dự kiến cho phép tất cả những người đăng ký quan tâm đến giấy phép ngân hàng ảo đều được nộp hồ sơ trong thời hạn 6 tháng kể từ ngày quy định có hiệu lực. Một ủy ban bao gồm các chuyên gia ngân hàng và công nghệ thông tin từ BOT sẽ có 6 tháng để sàng lọc hồ sơ kể từ ngày kết thúc thời gian nhận hồ sơ, sau đó BOT sẽ đề xuất một danh sách dự kiến ​​không quá 3 ứng viên để Bộ trưởng Bộ Tài chính phê duyệt. Điều này sẽ cho phép BOT chọn nhiều nhất các ứng viên phù hợp, đồng thời khuyến khích sự cạnh tranh lành mạnh. Bộ Tài chính sẽ có thời gian 03 tháng để lựa chọn, cấp phép. Các ứng viên được cấp phép phải bắt đầu hoạt động trong vòng 01 năm nhận được giấy phép (trường hợp cần thiết có thể sau 01 năm nếu được sự chấp thuận của Bộ Tài chính).

Dự thảo chính sách ngân hàng ảo tại Thái Lan hiện đang trong giai đoạn hoàn thiện, chỉnh sửa trước khi cấp có thẩm quyền ban hành, dự kiến trong Quý I/2023. Sự ra đời của mô hình ngân hàng ảo với tư cách là tổ chức tài chính mới tại Thái Lan cũng tương tự như chính sách đang áp dụng tại nhiều quốc gia khác trên toàn cầu như Hàn Quốc, Hồng Kông, Đài Loan, Singapore, Malaysia, Vương quốc Anh, Úc mặc dù thuật ngữ sử dụng có thể là khác nhau, có thể là ngân hàng ảo - virtual bank, ngân hàng số - digital bank, ngân hàng trên kênh internet – internet only bank, ngân hàng thế hệ mới – neobank, với mục tiêu hướng tới thúc đẩy đổi mới sáng tạo thông qua việc thúc đẩy phát triển các dịch vụ ngân hàng mới phục vụ tốt hơn nhu cầu của khách hàng, khuyến khích cạnh tranh trên thị trường và thúc đẩy tài chính toàn diện. Tại Việt Nam, Quyết định số 810/QĐ-NHNN ngày 11/5/2021 phê duyệt “Kế hoạch chuyển đổi số ngành Ngân hàng đến năm 2025, định hướng đến năm 2030” cũng đã nêu giải pháp “nghiên cứu, rà soát và đề xuất sửa đổi, bổ sung các vấn đề cần được Luật hóa để phù hợp với thực tiễn và xu hướng ứng dụng công nghệ số trong hoạt động ngân hàng, từng bước tạo lập nền tảng pháp lý vững chắc cho việc hình thành và phát triển các mô hình ngân hàng số”. Những kinh nghiệm từ Thái Lan và các quốc gia đã triển khai thành công mô hình ngân hàng ảo sẽ giúp ngành ngân hàng Việt Nam có những lựa chọn phù hợp trong bối cảnh mới.

BVA (Nguồn: NHTW Thái Lan và CTTĐT NHNN)