Những thay đổi khả quan về chỉ số tiếp cận tín dụng của Việt Nam trong đánh giá về môi trường kinh doanh năm 2016 của World Bank (Số 23/2015)

Những thay đổi khả quan về chỉ số tiếp cận tín dụng của Việt Nam trong đánh giá về môi trường kinh doanh năm 2016 của World Bank

Lê Anh Tuấn, Nguyễn Thị Minh Ngọc1

 

Ngày 28/10/2015, Ngân hàng Thế giới (World Bank) đã chính thức công bố Báo cáo môi trường kinh doanh năm 2016, theo đó, Việt Nam được đánh giá tăng 03 bậc so với năm 2015, đứng thứ 90 trên tổng số 189 nền kinh tế trên thế giới về mức độ thuận lợi trong môi trường kinh doanh. Đặc biệt, chỉ số tiếp cận tín dụng đã góp phần tích cực vào việc cải thiện môi trường kinh doanh tại Việt Nam, tăng 08 bậc so với năm 2015.

1. Báo cáo môi trường kinh doanh

Báo cáo môi trường kinh doanh (Doing Business) là sản phẩm thường niên của World Bank để đánh giá về mức độ thuận lợi đối với hoạt động kinh doanh (môi trường kinh doanh), trên cơ sở nghiên cứu môi trường kinh doanh có tác động trực tiếp tới các doanh nghiệp nhỏ và vừa, cũng như khuôn khổ pháp lý áp dụng đối với hoạt động của các doanh nghiệp này. Nằm trong khuôn khổ một dự án được tiến hành kể từ năm 2002, mục đích của Ngân hàng thế giới là thông qua Báo cáo môi trường kinh doanh đưa ra những đánh giá khách quan nhất về môi trường pháp luật và quá trình thực thi các quy định pháp luật trong kinh doanh tại các quốc gia. Báo cáo môi trường kinh doanh cũng đưa ra thứ hạng tổng thể về chỉ số thuận lợi kinh doanh dựa trên các bộ chỉ số được đưa ra để đo lường và đánh giá áp dụng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nước trong suốt vòng đời hoạt động của chúng.

Trải qua quá trình liên tục bổ sung hoàn thiện, từ 133 nền kinh tế, với 05 nhóm chỉ tiêu cấu thành năm 2003, Báo cáo môi trường kinh doanh năm 2016 với tiêu đề: Xa hơn hiệu quả đã bao gồm 189 nền kinh tế với 10 nhóm chỉ tiêu cấu thành, cụ thể là: Khởi sự kinh doanh, Cấp phép xây dựng, Tiếp cận điện năng, Đăng ký quyền sở hữu tài sản, Tiếp cận tín dụng, Bảo vệ nhà đầu tư, Nộp thuế và bảo hiểm bắt buộc, Giao dịch thương mại qua biên giới, Thực thi hợp đồng, và Giải quyết thủ tục phá sản doanh nghiệp.

Theo World Bank, các nền kinh tế thuộc tất cả các nhóm thu nhập đều thực hiện cải cách, trong đó các nước dẫn đầu gồm Việt Nam (5 cải cách), Hồng Công, Trung Quốc (4), và Indonesia (3). Ví dụ, Indonesia đang triển khai một hệ thống chi trả an sinh xã hội và nộp thuế online, Việt Nam đang thực hiện cải cách nhằm đảm bảo cho người vay có thể kiểm tra được thông tin tín dụng (TTTD) của mình lưu trữ tại kho dữ liệu của Trung tâm TTTD Quốc gia Việt Nam (CIC). Nhờ đó, diện đối tượng vay vốn đã được mở rộng tương đương một số nước thu nhập cao, và các doanh nghiệp nhỏ tại Việt Nam có quá trình trả nợ tốt sẽ dễ vay vốn hơn do các tổ chức tín dụng dễ xác minh lịch sử dư nợ và độ tin cậy của khách hàng hơn.

Theo Báo cáo môi trường kinh doanh năm 2016, môi trường kinh doanh của Việt Nam tăng 03 bậc so với năm 2015, xếp hạng 90 trên tổng số 189 nền kinh tế được xếp hạng, khoảng cách giữa mức độ thuận lợi của môi trường kinh doanh tại Việt Nam so với nền kinh tế đứng đầu trong danh sách là 37,9% điểm, tăng 1,75% điểm so với năm 2015. Chỉ số tiếp cận điện năng là chỉ số có sự thay đổi đáng kể nhất trong 10 chỉ số cấu thành để đánh giá môi trường kinh doanh, với mức tăng là 22 bậc. Ngoài ra, có bốn chỉ số góp phần cải thiện báo cáo môi trường kinh doanh của Việt Nam năm 2016 bao gồm: Chỉ số Khởi sự doanh nghiệp; Chỉ số Tiếp cận tín dụng; Chỉ số Nộp thuế và bảo hiểm bắt buộc; Chỉ số Giải quyết thủ tục phá sản doanh nghiệp với mức tăng lần lượt là 06 bậc, 08 bậc, 04 bậc và 02 bậc. Một số chỉ số năm 2016 giảm so với xếp hạng công bố năm ngoái, như: Thương mại qua biên giới (giảm 01 bậc, từ 98 xuống 99); Bảo vệ nhà đầu tư (giảm 01 bậc, từ 121 xuống 122). Bên cạnh đó, Việt Nam còn có nhiều chỉ số khác không thay đổi, như chỉ số giấy phép xây dựng, bảo vệ quyền tài sản, thực hiện hợp đồng…

Năm 2016 là năm thứ 10 liên tiếp Singapore được xếp hạng thứ nhất trong bảng xếp hạng về môi trường kinh doanh hàng năm của Nhóm Ngân hàng Thế giới. Việt Nam được đánh giá xếp thứ tư trong khu vực Đông Nam Á, cao hơn Philippines (103), Indonesia (109), Campuchia (127), Lào (134).

 

2. Chỉ số tiếp cận tín dụng

Chỉ số tiếp cận tín dụng bao gồm hai chỉ số thành phần là chỉ số quyền lợi pháp lý và chỉ số chiều sâu TTTD. Chỉ số quyền lợi pháp lý được đánh giá theo thang điểm từ 0-12, điểm càng cao phản ánh mức độ thuận lợi pháp lý để bảo vệ cho quyền của người vay và người cho vay có bảo đảm. Chỉ số chiều sâu TTTD được đánh giá theo thang điểm từ 0-8, phản ánh phạm vi và mức độ dễ dàng trong việc tiếp cận tín dụng của cá nhân và doanh nghiệp.

Ngoài ra, chỉ có những cơ quan đăng ký tín dụng hoặc TTTD bao quát ít nhất 5% số dân ở độ tuổi trưởng thành mới được tính điểm. Nếu quốc gia nào có chỉ số quyền lợi pháp lý được 12 điểm và chỉ số chiều sâu TTTD được 08 điểm, tổng của 2 chỉ số này là 20, tương ứng với Chỉ số tiếp cận tín dụng là 100, thì quốc gia đó có môi trường pháp lý và thông tin tín dụng hoàn hảo (Chỉ số tiếp cận tín dụng hoàn hảo). Ngược lại, Chỉ số tiếp cận tín dụng càng thấp càng cho thấy việc tiếp cận tín dụng càng khó khăn. (Bảng 1, 2)

 

Bảng 1: Bảng so sánh xếp hạng của chỉ số tiếp cận tín dụng năm 2016

Xếp hạng năm 2016	28	Xếp hạng năm 2015	36	Thay đổi về thứ hạng	�8
Khoảng cách biên năm 2016 (% điểm)	70,00	Khoảng cách biên năm 2015 (% điểm)	65,00	Thay đổi về khoảng cách biên	�5,00

 

 

Bảng 2: So sánh về chỉ số tiếp cận tín dụng của ViệtNam với các nước trong khu vực và thuộc tổ chức OECD

Chỉ số	Việt Nam	Khu vực Đông Á và Thái Bình Dương	Các nước có thu nhập cao thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế OECD
Chỉ số Quyền lợi pháp lý	7,0	6,2	6,0
Chỉ số Chiều sâu thông tin tín dụng	7,0	3,9	6,5
Mức độ bao phủ thông tin của Trung tâm Thông tin tín dụng công (% người trưởng thành)	41,5	14,0	11,9
Mức độ bao phủ thông tin của Công ty Thông tin tín dụng tư (% người trưởng thành)	6,9	21,9	66,7

 

2.1. Chỉ số chiều sâu TTTD

Trong hai thành phần của chỉ số tiếp cận tín dụng, chỉ số chiều sâu TTTD có liên quan trực tiếp đến hoạt động TTTD của Việt Nam (bao gồm cả hoạt động TTTD của NHNN và khối tư nhân). Chỉ số này được đánh giá dựa vào 08 tiêu chí chính (mỗi tiêu chí 01 điểm), tại Việt Nam, các chuyên gia Ngân hàng thế giới đã tiến hành nghiên cứu với CIC - Cơ quan TTTD của NHNN và Công ty Cổ phần TTTD Việt Nam (PCB) (Cơ quan TTTD tư nhân), các tiêu chí đo lường được mô tả trong bảng 3.

Bảng 3: Bảng tổng hợp Chỉ số chiều sâu thông tin tín dụng của Việt Nam

Chỉ số chiều sâu thông tin tín dụng (0-8)	PCB	CIC	Điểm số
Có thông tin về cả hai đối tượng khách hàng doanh nghiệp và khách hàng cá nhân không	Có	Có	1
Có cả hai loại thông tin tốt và xấu không	Có	Có	1
Ngoài các thông tin thu thập từ các tổ chức tài chính, có thu thập thông tin từ các nhà bán lẻ hoặc các công ty cung ứng dịch vụ điện/nước/vệ sinh không	Không	Không	0
Có dữ liệu lịch sử trong thời gian tối thiểu 2 năm không?	Không	Có	1
Có thông tin về các khoản tín dụng giá trị dưới 1% thu nhập bình quân đầu người không?	Có	Có	1
Theo quy định của pháp luật, khách hàng vay vốn có quyền truy cập thông tin của chính mình lưu tại cục thông tin tín dụng hoặc trung tâm thông tin tín dụng tư nhân lớn nhất trong nước không?	Có	Không	0
Các tổ chức tài chính có thể truy cập thông tin trực tuyến, ví dụ qua mạng internet, qua kết nối giữa các hệ thống, hoặc cả hai hình thức trên không?	Có	Có	1
Trung tâm thông tin tín dụng/Cơ quan thông tin tín dụng tư nhân có cung cấp thông tin về điểm tín dụng để giúp các ngân hàng và tổ chức tài chính đánh giá mức độ tín nhiệm của khách hàng vay vốn không (1 loại dịch vụ gia tăng giá trị)?	Không	Có	1
Tỷ lệ bao phủ (% dân số trưởng thành)	6.9%	41,5%	-
Điểm số	-	-	7

 

2.2. Chỉ số quyền lợi pháp lý

Chỉ số quyền lợi pháp lý chưa có cải cách tích cực nào tính đến thời điểm đánh giá của Báo cáo môi trường kinh doanh năm 2016, do đó, điểm của chỉ số này vẫn là 7/12 điểm. Như vậy, việc tăng bậc xếp hạng của chỉ số tiếp cận tín dụng trong báo cáo môi trường kinh doanh năm 2016 của Việt Nam bắt nguồn từ sự thay đổi tích cực của chỉ số chiều sâu TTTD. (Bảng 4)

Bảng 4: Bảng tổng hợp Chỉ số Quyền lợi pháp lý

1	Có khuôn khổ pháp lý thống nhất và tích hợp về giao dịch đảm bảo tạo sự cân đối giữa các chức năng xây dựng, phổ cập và tuân thủ pháp luật về đảm bảo lợi ích của động sản tồn tại trong nền kinh tế hay không?	Có
2	Luật có cho phép các doanh nghiệp có quyền bảo đảm phi sở hữu đối với một danh mục riêng của các loại động sản mà không cần phải mô tả cụ thể tài sản thế chấp hay không?	Có
3	Về căn bản, luật có cho phép các doanh nghiệp có quyền bảo đảm phi sở hữu đối với tất cả các tài sản của doanh nghiệp mà không cần phải miêu tả chi tiết tài sản thế chấp hay không?	Có
4	Quyền bảo đảm pháp lý có thể hướng đến các loại tài sản trong tương lai hoặc tài sản sau sáp nhập và có thể tự động áp dụng với các sản phẩm, quy trình hoặc thay thế các tài sản ban đầu hay không?	Không
5	Có một mô tả chung nào về các khoản nợ và nghĩa vụ được cho phép trong hợp đồng thế chấp; khả năng tất cả các loại nợ, nghĩa vụ được bảo đảm giữa các bên hoặc các hợp đồng thế chấp ứng với một khoản tiền lớn cho các tài sản thế chấp hay không?	Có
6	Cơ quan đăng ký thế chấp có hỗ trợ cho cả các thực thể sáp nhập và phi sáp nhập trong đó thống nhất về mặt địa lý và theo từng loại tài sản với dữ liệu điện tử được thiết lập theo danh tính của người đi vay hay không?	Có
7	Có tồn tại cơ quan đăng ký tài sản thế chấp thông báo, theo đó, tất cả các điều khoản có thể được đăng ký tương tự nhau hay không?	Không
8	Có tồn tại cơ quan đăng ký thế chấp hiện đại, trong đó việc đăng ký, sửa đổi, hủy bỏ và tìm kiếm có thể được thực hiện trực tuyến bởi bất kỳ bên thứ ba liên quan hay không?	Không
9	Người cho vay có bảo đảm được thanh toán đầu tiên (ví dụ ưu tiên thanh toán trước cả cơ quan thuế và người lao động) khi người đi vay bị phá sản ngoài thủ tục vỡ nợ hay không?	Không
10	Người cho vay có bảo đảm được thanh toán đầu tiên (ví dụ ưu tiên thanh toán trước cả cơ quan thuế và người lao động) khi một doanh nghiệp bị đóng cửa?	Có
11	Người cho vay có bảo đảm có tự động chịu sự ràng buộc khi người đi vay làm thủ tục tái cấu trúc theo khuyến nghị của tòa án hay không? Pháp luật có bảo vệ quyền của người cho vay có bảo đảm bằng cách cung cấp căn cứ rõ ràng cho việc đền bù thiệt hại bằng việc sắp đặt và/hoặc thiết lập một khoảng thời gian giới hạn?	Không
12	Pháp luật có cho phép các bên tham gia không chịu sự cưỡng chế của tòa án trong khoảng thời gian mà lợi ích bảo đảm được khởi tạo? Luật có cho phép người vay có bảo đảm bán tài sản thế chấp thông qua đấu giá công khai và đấu thầu tư nhân cũng như cho người vay có bảo đảm giữ tài sản như là một phần của việc thu nợ hay không?	Có

 

3. Sự thay đổi tích cực về chỉ số chiều sâu TTTD

Trong Báo cáo môi trường kinh doanh năm 2015, Việt Nam được chấm 6/8 điểm về chỉ số chiều sâu TTTD do tại thời điểm đánh giá báo cáo, thông tin về việc khách hàng vay có quyền được truy cập TTTD của chính bản thân mình chưa được cập nhật kịp thời. Tuy nhiên, trong Báo cáo môi trường kinh doanh năm 2016 mới được công bố, Ngân hàng thế giới vẫn thiếu sót trong việc tính điểm tiêu chí này cho CIC - là đơn vị Trung tâm TTTD công thuộc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Việc tính điểm được ghi nhận cho PCB - Công ty TTTD tư, do tại thời điểm đánh giá của Báo cáo môi trường kinh doanh năm 2016, PCB đã có tỷ lệ bao phủ báo cáo TTTD lớn hơn 5% dân số trưởng thành, đáp ứng yêu cầu tính điểm các tiêu chí của World Bank.

Theo quy định tại Điều 16, Thông tư 03/2013/TT-NHNN do NHNN ban hành ngày 28/1/2013, từ đầu năm 2014, CIC bắt đầu triển khai việc cung cấp TTTD cho khách hàng vay cá nhân, tra cứu về TTTD của bản thân mình được lưu trữ tại kho dữ liệu của CIC. Theo đó, khách hàng vay có thể đến liên hệ trực tiếp tại trụ sở của CIC tại Hà Nội hoặc trụ sở chi nhánh của CIC tại TP. Hồ Chí Minh hoặc thông qua các điểm giao dịch của Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam (Vietinbank) để đăng ký thông tin khách hàng vay và tra cứu TTTD. Trong năm 2015, tính đến thời điểm hết quý III/2015, CIC đã cung cấp được 283 bản báo cáo TTTD cho khách hàng vay pháp nhân và 322 bản báo cáo TTTD cho khách hàng vay thể nhân, đồng thời, CIC cũng đã ban hành quy chế riêng để xử lý sai sót, khiếu nại kịp thời cho khách hàng vay; đảm bảo tính toàn vẹn, trung thực và chính xác của TTTD được lưu trữ tại kho dữ liệu của CIC. Thủ tục tra cứu thông tin đơn giản, tiện lợi và tuân thủ đúng theo các quy định của pháp luật. Việc đối chiếu thông tin, tra soát và chỉnh sửa thông tin nếu phát hiện sai sót được thực hiện theo đúng quy trình mà CIC đã ban hành.

Bên cạnh đó, ngoài việc nắm bắt những thay đổi trong phương pháp đánh giá môi trường kinh doanh của những năm tới để có chiến lược trong ngắn hạn và dài hạn, đáp ứng yêu cầu theo khuyến nghị của World Bank, CIC đã chủ động tham gia, thảo luận về cơ chế trao đổi thông tin xuyên biên giới tại các hội nghị, diễn đàn TTTD trong và ngoài nước, ví dụ tại Lễ kỷ niệm 40 năm thành lập Cơ quan TTTD Đài Loan (JCIC); Hội thảo TTTD châu Á diễn ra vào tháng 03/2015; Hội thảo của BIIA diễn ra vào ngày 25/3/2015 tại Singapore, do Công ty TTTD Singapore chủ trì; Hội nghị Hội đồng các bộ trưởng trong khuôn khổ APEC tại Cebu, Phillipines tháng 9/2015 và Hội thảo chuyên đề về TTTD do IFC và Ngân hàng Trung ương Trung Quốc tài trợ, diễn ra vào tháng 10/2015.

Chính phủ Việt Nam đã ý thức được tầm quan trọng của việc cải thiện môi trường kinh doanh thông qua việc ban hành Nghị quyết 19/NQ-CP ngày 12/3/2015 về việc ban hành các kế hoạch hành động cụ thể cho từng bộ, ngành, địa phương. Đối với NHNN Việt Nam, mục tiêu quan trọng là cải thiện chỉ số tiếp cận tín dụng đặc biệt là cải thiện hệ số chiều sâu TTTD (một trong hai chỉ số cấu thành nên chỉ số tiếp cận tín dụng. NHNN Việt Nam đã ý thức được tầm quan trọng của hoạt động TTTD thông qua việc ban hành Quyết định số 1097/QĐ-NHNN ngày 1/6/2015 về việc ban hành kế hoạch hành động của NHNN nhằm thực hiện Nghị quyết 19/NQ-CP của Chính phủ. Trong đó, giao nhiệm vụ cụ thể cho CIC nghiên cứu cơ chế về hợp tác trao đổi thông tin quốc tế, phù hợp với nhu cầu và xu thế toàn cầu. Tuy nhiên, mặc dù về hệ thống cơ sở hạ tầng dữ liệu và công nghệ thông tin của CIC hoàn toàn đáp ứng được yêu cầu trao đổi thông tin xuyên biên giới, nhưng tại Việt Nam chưa có một khuôn khổ pháp lý cụ thể nào quy định về vấn đề này. Do đó, cần phải có một lộ trình cụ thể trong trung hạn để giải quyết vấn đề trên.