Chi trả tiền gửi được bảo hiểm là nghiệp vụ sơ khai nhất của tổ chức bảo hiểm tiền gửi (BHTG). Trong trường hợp có tổ chức tham gia BHTG gặp sự cố thì công tác chi trả càng được thực hiện nhanh chóng và chính xác góp phần nâng cao hiệu quả chính sách BHTG, giúp duy trì niềm tin công chúng và ổn định tài chính.
Trước đây, công tác chi trả được khuyến nghị tại nguyên tắc số 17 trong tài liệu “Các nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống bảo hiểm tiền gửi hiệu quả” do Hiệp hội Bảo hiểm tiền gửi quốc tế (IADI) phối hợp cùng Ủy ban Basel về giám sát ngân hàng nghiên cứu và ấn hành. Ngoài ra, để đánh giá mức độ tuân thủ các nguyên tắc cơ bản, IADI cũng công bố Tài liệu hướng dẫn Phương pháp đánh giá mức độ tuân thủ các nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống bảo hiểm tiền gửi hiệu quả vào tháng 12/2010. Các nguyên tắc cơ bản và phương pháp đánh giá tuân thủ được xem là công cụ hữu ích đối với các quốc gia trong quá trình triển khai, đánh giá lại hoặc chủ động cải cách hệ thống BHTG. Tại Việt Nam, đây cũng là một trong những tài liệu được BHTGVN nghiên cứu, tham khảo khi xây dựng chiến lược phát triển.
Đến nay, do những thay đổi trong thực tiễn và những bài học kinh nghiệm trong thời kỳ khủng hoảng (2007 – 2009), tài liệu tham vấn “Các nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống bảo hiểm tiền gửi hiệu quả” đã được nghiên cứu và ban hành bản sửa đổi vào tháng 11/2014. Gần đây nhất, Cẩm nang đánh giá mức độ tuân thủ các nguyên tắc cơ bản phát triển hệ thống bảo hiểm tiền gửi hiệu quả cũng được hoàn thành và công bố vào tháng 3/2016. So với phiên bản cũ, nguyên tắc hoàn trả cho người gửi tiền được bảo hiểm được tích hợp thêm các hướng dẫn hoàn thiện của IADI với nhiều nội dung sửa đổi theo hướng chặt chẽ hơn và tăng cường quyền hạn cho tổ chức BHTG. Trong phiên bản mới này khuyến nghị liên quan tới hoàn trả cho người gửi tiền nằm ở nguyên tắc số 15. Nội dung cụ thể như sau: “Hệ thống bảo hiểm tiền gửi cần hoàn trả tiền gửi được bảo hiểm cho người gửi tiền một cách nhanh chóng nhằm đóng góp vào sự ổn định tài chính. Cần khởi động quá trình chi trả cho người gửi tiền thuộc đối tượng bảo hiểm một cách rõ ràng và minh bạch.”
Bộ tiêu chuẩn mới cũng chỉ rõ 10 tiêu chuẩn cơ bản của nguyên tắc này với 03 thành tố cốt lõi gồm:
Thứ nhất: “Tổ chức BHTG có khả năng hoàn trả cho hầu hết người gửi tiền được bảo hiểm trong vòng 7 ngày làm việc. Nếu hiện tại tổ chức BHTG chưa thể thực hiện mục tiêu này, tổ chức BHTG cần có một kế hoạch tại chỗ đáng tin cậy để thực hiện mục tiêu tương tự.” Có thể thấy, nguyên tắc cơ bản cũ cũng yêu cầu “Hệ thống bảo hiểm tiền gửi cần cho phép người gửi tiền tiếp cận ngay lập tức tài khoản được bảo hiểm của họ”, tuy nhiên theo tiêu chuẩn cũ, tổ chức BHTG chỉ cần thông báo cụ thể đến người gửi tiền được bảo hiểm các điều kiện và khung thời gian chi trả, trong khi đó, nguyên tắc mới khuyến nghị cụ thể thời gian chi trả là trong vòng 7 ngày làm việc. Việc thực hiện theo tiêu chuẩn mới giúp các tổ chức BHTG thực hiện tốt hơn vai trò ổn định tâm lý người gửi tiền tuy nhiên nó cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với các tổ chức BHTG về năng lực giám sát, kiểm tra, phối hợp với các cơ quan liên quan và tổ chức quản lý trước khi thực hiện chi trả BHTG.
Thứ hai: Bộ nguyên tắc mới khuyến nghị mở rộng thẩm quyền của tổ chức BHTG nhằm đáp ứng yêu cầu giúp người gửi tiền nhanh chóng tiếp cận với tiền gửi được bảo hiểm của họ. Theo đó, tổ chức BHTG có quyền truy cập hồ sơ thông tin người gửi tiền tại mọi thời điểm chứ không chỉ vào thời điểm trước khi tổ chức tham gia BHTG bị đóng cửa. Hơn nữa, tổ chức BHTG cũng có quyền thực hiện kiểm tra tổ chức tham gia BHTG (độc lập hoặc kết hợp với cơ quan giám sát) về độ tin cậy của các thông tin cũng như khả năng cung cấp các báo cáo theo yêu cầu của tổ chức BHTG. Thêm vào đó, tổ chức BHTG cũng có quyền được lựa chọn đa dạng các phương thức chi trả nhằm đảm bảo việc chi trả được thực hiện hiệu quả nhất và giảm thiểu chi phí chi trả.
Thứ ba: Nguyên tắc mới cũng khuyến nghị tổ chức BHTG cần nâng cao khả năng và năng lực để triển khai quá trình chi trả bao gồm tổng thể các mặt từ bồi dưỡng nhân lực, phát triển hệ thống thông tin, xây dựng kịch bản chi trả tới việc tăng cường phối hợp với các cơ quan giám sát và các cơ quan trong mạng an toàn tài chính quốc gia.
Như vậy, thông lệ quốc tế đối với công tác chi trả BHTG đã có những thay đổi đáng kể. Tại Việt Nam, Luật BHTG (2012) quy định trong thời hạn 60 ngày, kể từ thời điểm phát sinh nghĩa vụ trả tiền bảo hiểm, tổ chức BHTG có trách nhiệm trả tiền bảo hiểm cho người gửi tiền. Mặc dù hiện nay thời hạn này còn khá xa so với khuyến nghị trong bộ nguyên tắc cơ bản mới, tuy nhiên, BHTGVN cũng cần nghiên cứu và hoàn thiện hơn nữa quy trình chi trả BHTG nhằm đảm bảo thực hiện mục tiêu hoạt động hiệu quả và hướng tới hoạt động theo thông lệ quốc tế.
Một số khuyến nghị nhằm góp phần tăng cường hiệu quả công tác chi trả tại BHTGVN như sau: (i) Xây dựng cơ sở dữ liệu về người gửi tiền thuộc đối tượng bảo hiểm. Một điểm sửa đổi đáng lưu ý trong phiên bản mới chính là yếu tố liên quan tới tiếp cận sớm thông tin về người gửi tiền được bảo hiểm. Nếu được tiếp cận sớm thông tin, BHTGVN có thể xây dựng quy trình chi trả BHTG theo mô hình chi trả hiệu quả và chủ động phương án chi trả BHTG từ đó rút ngắn thời gian chi trả cũng như có các biện pháp kiểm soát và giảm thiểu rủi ro liên quan tới gian lận trong chi trả BHTG. Hơn nữa, theo Luật BHTG thì BHTGVN cũng được trao thẩm quyền yêu cầu tổ chức tham gia BHTG cung cấp các thông tin liên quan đến tiền gửi được bảo hiểm. Đây là cơ sở quan trọng để BHTGVN có thể rà soát, nghiên cứu và đề xuất ban hành quy chế thu nhận thông tin về người gửi tiền tại các TCTD phục vụ công tác chi trả BHTG; (ii) Hoàn thiện và phát triển hệ thống công nghệ phục vụ chi trả BHTG. Việc xây dựng hệ thống công nghệ phù hợp sẽ giúp sử dụng hiệu quả nguồn thông tin về người gửi tiền được bảo hiểm phục vụ công tác chi trả. Bên cạnh đó, ứng dụng công nghệ cũng góp phần giảm thời gian xử lý dữ liệu, hồ sơ người gửi tiền từ đó giúp tăng tính kịp thời của công tác chi trả BHTG; (iii) Nghiên cứu và xây dưng quy trình chi trả theo mô hình chi trả hiệu quả. Đây là mô hình được IADI khuyến nghị các quốc gia thực hiện nhằm đảm bảo tính chủ động khi xây dựng phương án chi trả cũng như giảm thiểu rủi ro liên quan đến chi trả BHTG. Đồng thời cũng cần xây dựng các kịch bản chi trả để đảm bảo cán bộ chi trả truyền tải đúng các thông điệp và chủ động khi phát sinh các tình huống nhạy cảm.
Liên Hương – Hải Yến (BHTGVN Chi nhánh Hà Nội)
Tài liệu tham khảo:
1. Luật Bảo hiểm tiền gửi (2012)
2. Core Principles for Effective Deposit Insurance Systems, (6/2009), IADI.
3. Core Principles for Effective Deposit Insurance Systems – A methodology for compliance assessment, (12/2010), IADI.
4. IADI Core Principles for Effective Deposit Insurance Systems, (11/2014), IADI.
5. A Hanbook for the assessment of compliance with the core principles for effective deposit insurance systems, (3/2016), IADI.