Hai thập kỷ qua chứng kiến sự dịch chuyển từ xu hướng khu vực hóa sang toàn cầu hóa. Đây là kết quả tất yếu của quá trình tự do hóa kinh tế và hội nhập quốc tế. Hiện nay, Việt Nam đang tham gia một cách tích cực vào tiến trình hội nhập quốc tế, trong đó phải nói đến Hiệp định Đối tác Kinh tế Chiến lược xuyên Thái Bình Dương (TPP). Có thể nói, nếu ký kết thành công TPP, Việt Nam sẽ càng tiến sâu hơn vào nền kinh tế thế giới nhờ sự tăng cường tự do hóa nhiều lĩnh vực kinh tế - xã hội qua các cam kết mở cửa cao. Quá trình này đem lại những cơ hội tốt cho ngành ngân hàng trong việc tiếp cận thị trường nước ngoài. Tuy nhiên, Hiệp định này cũng sẽ tạo sức ép đưa tới những thay đổi cần có trong chính sách quản lý của Chính phủ cũng như trong hoạt động của từng ngân hàng thương mại nói riêng.
Khái quát TPP
Hiệp định Đối tác Kinh tế Chiến lược xuyên Thái Bình Dương (tiếng Anh: Trans-Pacific Strategic Economic Partnership Agreement - viết tắt TPP) là một hiệp định thương mại tự do với mục tiêu thiết lập một khu vực thương mại tự do chung cho các nước đối tác trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Hiệp định này được ký kết ngày 3/6/2005, có hiệu lực từ 28/5/2006 giữa 4 nước sáng lập Singapore, Chile, New Zealand, Brunei (vì vậy Hiệp định này còn gọi là P4). Cho đến nay, đã có 12 nước tham gia vào đàm phán TPP, bao gồm New Zealand, Brunei, Chile, Singapore, Australia, Peru, Hoa Kỳ, Malaysia, Việt Nam, Canada, Mexico và Nhật Bản. Các nước tham gia đàm phán xem TPP là một Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) toàn diện và với tiêu chuẩn cao, gồm cả những cam kết cao hơn các mức cam kết đã được thiết lập trong khuôn khổ Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Các nền kinh tế tham gia vào TPP này đóng góp 40% GDP toàn cầu và 30% thương mại thế giới.
Đàm phán TPP hiện đang là một trong những đàm phán thương mại quan trọng nhất của Việt Nam, bao gồm không chỉ các vấn đề về mở cửa thị trường hàng hóa và dịch vụ mà còn cả những vấn đề phi thương mại. Mục tiêu ban đầu của Hiệp định là giảm 90% các loại thuế xuất nhập khẩu giữa các nước thành viên trước ngày 01 tháng 01 năm 2006 và cắt giảm bằng không tới năm 2015. Đây là một thỏa thuận toàn diện bao quát tất cả các khía cạnh chính của một hiệp định thương mại tự do, bao gồm trao đổi hàng hóa, dịch vụ truyền thống và các dịch vụ mới xuất hiện, các quy định về xuất xứ, rào cản kỹ thuật, vấn đề sở hữu trí tuệ, các chính sách của chính quyền… Đến những cuộc đàm phám về sau, nội dung thỏa thuận đã mở rộng, bổ sung thêm các vấn đề như các giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp cỡ nhỏ và cỡ trung hội nhập tốt hơn vào nền thương mại toàn cầu; việc kiểm soát đầu tư công, công khai minh bạch ngân sách quốc gia, việc mua sắm của chính quyền; quyền tự do lao động, bảo vệ giới thợ; thông tin tự do trên Internet và cân bằng giữa bảo vệ bản quyền và quyền sử dụng thông tin một cách công bằng để tường thuật tin tức, nghiên cứu và học hỏi; bảo tồn môi sinh, và tìm cách giải quyết vấn đề liên quan tới các hoạt động buôn bán trái phép động vật hoang dã, khai thác gỗ và thủy sản. Hiện tại, phạm vi đàm phán của TPP đã nới rộng, bao gồm 22 lĩnh vực với các lĩnh vực đàm phán ưu tiên hiện nay như môi trường, công đoàn, lao động, đầu tư và sở hữu trí tệ…
Đặc biệt, dịch vụ tài chính là lĩnh vực đàm phán được các nước TPP chú trọng quan tâm. Với kỳ vọng đưa TPP trở thành hiệp định tự do hóa của thế kỷ 21, các nước thành viên đã cùng đưa ra những cam kết sâu rộng về tăng cường tiếp cận thị trường tài chính, đặc biệt là mở cửa các loại hình dịch vụ tài chính - ngân hàng. Tính đến nay, sau 19 phiên đàm phán chính thức và nhiều phiên đàm phán nhóm, các nước tham gia TPP đã đạt được sự thống nhất về 16/21 điều khoản trong dự thảo Chương dịch vụ tài chính liên quan đến nguyên tắc về chính sách quản lý, tự do hóa và mở cửa thị trường. Một số nghĩa vụ cam kết chính bao gồm không phân biệt đối xử giữa nhà cung cấp dịch vụ tài chính trong nước và nước ngoài, cho phép các tổ chức tài chính nước ngoài cung cấp dịch vụ tài chính qua biên giới trên một số lĩnh vực, sản phẩm tài chính, bảo hộ nhà đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực tài chính, nghĩa vụ về minh bạch hóa… Tuy nhiên, với số lượng thành viên lớn, ở nhiều trình độ phát triển khác nhau, mối quan tâm khác nhau, đàm phán dịch vụ tài chính – ngân hàng vẫn còn một số vấn đề nhạy cảm cơ bản chưa đạt được sự thống nhất như : đưa mua sắm chính phủ và trợ cấp chính phủ vào chương dịch vụ tài chính; cơ chế ràng buộc các nước thành viên khi tiến hành sửa đổi các biện pháp bảo lưu thì việc sửa đổi và mức độ sửa đổi sẽ tự động trở thành nghĩa vụ ràng buộc mức độ tự do hóa thị trường của nước đó, nghĩa vụ cấp phép dịch vụ tài chính mới cho bất kỳ nước thành viên TPP nào không gắn với việc sửa đổi luật trong nước, cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước sở tại.
Nhìn lại, với những nỗ lực thu hẹp bất đồng trong những lần đàm phán mới nhất hiện tại, giới nghiên cứu kinh tế cho rằng khả năng hoàn thành hiệp định thương mại TPP sớm nhất là cuối năm 2014. Nếu hiệp định hoàn thành, TPP có thể được xem là mô hình tự do thương mại của thế kỷ 21 khi đã tạo ra một mô hình mới khác so với các quy định về hiệp định thương mại tự do trước đây do có tính “mở” và các thành viên không cần tham gia vào bất kỳ hiệp định thương mại tự do nào khác bởi vì TPP có phạm vi rộng hơn so với các Hiệp định BTA, AFTA và WTO, bao gồm hàng hoá, dịch vụ (riêng dịch vụ tài chính đang tiếp tục đàm phán), vệ sinh an toàn thực phẩm (SPS), rào cản kỹ thuật thương mại (TBT), chính sách cạnh tranh, sở hữu trí tuệ, mua sắm công và minh bạch hóa. Ngoài ra, còn có một chương về hợp tác và hai văn kiện đi kèm về Hợp tác Môi trường và Hợp tác Lao động.
Thách thức và cơ hội TPP đối với ngành ngân hàng Việt Nam
Dù thế nào, có một điều không thể phủ nhận là khi bước vào sân chơi rộng lớn này, ngành ngân hàng Việt Nam cũng phải đối mặt với những cơ hội và thách thức mà TPP mang lại.
Cơ hội cho hệ thống ngân hàng
Việc quan tâm đến tiến trình TPP của ngành tài chính – ngân hàng Việt Nam là cần thiết vì đây vẫn là cơ hội lớn để hệ thống ngân hàng Việt Nam thoát khỏi tình trạng yếu kém hiện nay và “cất cánh” – nếu mỗi ngân hàng có sự chuẩn bị chiến lược kinh doanh phù hợp và Ngân hàng Nhà nước xây dựng được một chiến lược phát triển ngành ngân hàng thật sự bền vững trong thời kỳ tiếp theo – giai đoạn 2015 đến 2030. Cụ thể:
(1) Các luồng vốn đầu tư quốc tế vào Việt nam sẽ tăng trưởng mạnh trong thời gian tới tạo thuận lợi cho hệ thống ngân hàng tăng cường thanh khoản và gia tăng cơ hội kinh doanh. Ngoài ra, hệ thống ngân hàng có điều kiện tiếp cận với các nguồn vốn ủy thác trên thế giới với chi phí thấp hơn do vị thế của Việt Nam sẽ cải thiện nhiều sau khi gia nhập TPP. Theo đó, ngành Ngân hàng “có dịp” lặp lại giai đoạn phát triển thần kỳ như năm 2006 khi Việt Nam gia nhập WTO, nhưng cường độ có thể thấp hơn;
(2) Hiệp định TPP sẽ tạo triển vọng cho ngành thương mại Việt Nam đạt mức tăng trưởng mạnh mẽ, mở ra cơ hội cho các NHTM Việt Nam đồng hành hỗ trợ vốn, dịch vụ cho các doanh nghiệp xuất khẩu trong tương lai;
(3) Lĩnh vực tài chính – ngân hàng sẽ được mở rộng hơn theo các cam kết chung. Theo đó, Việt Nam có cơ hội thu hút vốn đầu tư nước ngoài vào ngành ngân hàng – một ngành cần vốn, công nghệ và năng lực quản lý điều hành cao. Hơn nữa, các NHTM VN có nhiều khả năng nới “room” thêm nữa cho các đối tác chiến lược nước ngoài. Việc tham gia sâu rộng của nhà đầu tư nước ngoài cũng sẽ tạo điều kiện mở rộng hợp tác, nâng cao năng lực quản trị và tài chính cho các ngân hàng nội địa. Đây có thể là cơ sở để phát triển ngành ngân hàng Việt Nam trong tương lai.
Thách thức hệ thống ngân hàng
Dù vậy, có thể thấy, tham gia TPP cũng sẽ mang lại những thách thức lớn đối với lĩnh vực dịch vụ tài chính – ngân hàng của Việt Nam. Trước đây, dịch vụ tài chính – ngân hàng là mảng hoạt động thương mại mà mức độ mở cửa thị trường là hạn chế và dè dặt nhất. Lần đầu tiên Việt Nam biết đến khái niệm cam kết mở cửa dịch vụ tài chính ngân hàng là trong đàm phán Hiệp định thương mại song phương Việt Nam – Mỹ, trong đó dịch vụ tài chính – ngân hàng đã làm quá trình đàm phán kéo dài mất 4 năm mới được hoàn tất. Sau khi Hiệp định thương mại song phương Việt Nam – Mỹ được ký kết vào năm 2000, Việt Nam cũng chỉ mở một cánh cửa hẹp cho Mỹ tham gia vào cung ứng dịch vụ ngân hàng – tài chính cùng nhiều quy định hạn chế. Trong khi đó, tham gia TPP, Việt Nam phải cam kết mở rộng ngành dịch vụ tài chính – ngân hàng với mức độ sâu hơn, xóa bỏ dần các điều kiện tiếp cận thị trường tài chính – ngân hàng và không chỉ cam kết với riêng Mỹ mà với 12 nước có trình độ phát triển khác nhau nên tác động của việc mở cửa dịch vụ tài chính – ngân hàng cũng sẽ lớn hơn. Cụ thể, phần lớn các nước tham gia đàm phán TPP có thị trường tài chính – ngân hàng rất phát triển (Hoa Kỳ, Úc, Singapore) hoặc đã mở cửa cho sự tham gia của nhà đầu tư nước ngoài (New Zealand) hoặc lợi ích sẽ không bị ảnh hưởng quá nhiều bởi việc mở cửa thị trường tài chính ngân hàng (Brunei) sẽ tạo những khó khăn nghiêm trọng trong những thỏa thuận mở cửa thị trường trong khuôn khổ đàm phán TPP. Hơn nữa, các nước phát triển, đặc biệt là Hoa Kỳ và Úc sẽ có nhiều thuận lợi khi đưa ra những yêu cầu cao về mở cửa thị trường tài chính – ngân hàng, vô hình chung tạo sức ép cạnh tranh đối với các nước đang phát triển (Chi-lê, Mexico, Malaysia), trong đó có Việt Nam. Cụ thể như:
(1) Với sự tham gia ngày càng sâu rộng của ngân hàng nước ngoài, đặc biệt các định chế tài chính đến từ Mỹ, Nhật Bản và Úc thì áp lực cạnh tranh trong ngành sẽ ngày càng tăng lên. Các ngân hàng nước ngoài với tiềm lực tài chính và khả năng quản trị chuyên nghiệp sẽ gia tăng sức ép đối với khối ngân hàng trong nước;
(2) Chiến lược “bán lẻ” của các ngân hàng nước ngoài với những thế mạnh về sản phẩm dịch vụ, công nghệ, kỹ năng tiếp cận khách hàng chuyên sâu.. có thể khiến ngân hàng nội địa mất dần các phân khúc thị trường quan trọng, và là vấn đề mà các ngân hàng Việt Nam cần đặc biệt quan tâm; và
(3) Việc mở “room” tuy giúp các ngân hàng nội địa có thể tiếp nhận luồng vốn từ các nhà đầu tư nước ngoài nhiều hơn, nhưng sức ép bị thâu tóm và chi phối cũng tăng cao. Viễn cảnh các doanh nghiệm niêm yết trong lĩnh vực sản xuất – thương mại đã từng bị nhà đầu tư nước ngoài chi phối, thao túng có thể lặp lại đối với lĩnh vực Ngân hàng. Và điều này càng có thể xảy ra khi vẫn chưa đưa ra được bài toán giải quyết rõ ràng cho vấn đề sở hữu chéo giữa các ngân hàng Việt Nam.
Những thách thức trên sẽ càng được nhân đôi khi hệ thống ngân hàng Việt Nam vẫn còn nhiều bất cập. Thứ nhất, việc tiếp cận dịch vụ ngân hàng vẫn ở mức hạn chế. Nếu so sánh với một số nước trong khu vực và trên thế giới nói chung thì khả năng tiếp cận dịch vụ ngân hàng tại Viêt Nam còn chưa cao (theo IMF, tính đến năm 2012, tỷ lệ chi nhánh, phòng giao dịch trên 100.000 người dân Việt Nam chỉ đạt 3,17 thấp hơn nhiều so với Thái Lan – 11,7, Indonesia – 9,59 và các nước OECD - 27), mức độ phân bố các chi nhánh và phòng giao dịch chưa đồng đều, chủ yếu tập trung ở các vùng kinh tế trọng điểm như thành phố Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh. Điều này sẽ tăng cơ hội tiếp cận thị phần khách hàng trong nước cho các ngân hàng quốc tế của các nước, đe dọa thị trường tiềm năng của ngân hàng trong nước. Hơn nữa, hiệu quả hoạt động của hệ thống ngân hàng Việt Nam còn thấp, đặc biệt một số ngân hàng có năng lực quản lý yếu kém, vi phạm các nguyên tắc quản trị doanh nghiệp và quản trị rủi ro. Theo ước tính của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), hệ số an toàn vốn của toàn hệ thống ngân hàng tuy đã có sự cải thiện, đứng ở mức 13,6% (đầu năm 2014) nhưng vẫn thấp so với trung bình các nước trong khu vực như Thái Lan (15,7%), Philippines (15,2%), Malaysia (14,7%), Phillipines (18,5%).. Tương tự vậy, theo Ngân hàng thế giới (WB), tính đến năm 2011, cả hai chỉ số đo lường hiệu quả hoạt động của ngành ngân hàng như ROA và ROE cũng chỉ đạt tương ứng 15,34% và 1,35%, thấp hơn Indonesia (20,1%;3,1%), Malaysia (25,9%;2,28%) và Phillipines (14,9%;1,6%). Một điểm quan trọng khác là cơ cấu lợi nhuận kém bền vững, với 80% lợi nhuận của hệ thống NHTM Việt Nam là thu nhập từ lãi (cao hơn nhiều so với trung bình các nước trong khu vực Đông Nam Á) và tỷ lệ thu nhập phi lãi trên tổng thu nhập ở mức rất thấp, chỉ trên 15% vào cuối năm 2011 (đứng thứ 4 tính từ thấp đến cao trong 200 nước do WB tổng hợp). Thêm vào đó, khuôn khổ quản trị chưa được công khai, minh bạch với báo cáo công bố chủ yếu là báo cáo thường niên và báo cáo tài chính để kiểm toán, chứ không có báo cáo giao dịch nội bộ, giao dịch với các bên liên quan hoặc liên quan tới công ty con của ngân hàng. Những điểm yếu này của hệ thống ngân hàng có thể cản trở ngành ngân hàng Việt Nam trong bối cảnh gia nhập TPP.
Một số khuyến nghị
Nhìn chung, TPP có thể đem đến cơ hội lớn cho Việt Nam trong việc kết nối nền kinh tế của mình đến Hoa Kỳ và các nước thành viên TPP khác. Nhưng với mức độ cam kết sâu hơn nhiều so với WTO, tác động từ cả hai chiều chắc chắn sẽ rất lớn. Kinh nghiệm từ việc tham gia và thực thi cam kết WTO cho thấy sẽ không thể tận dụng được cơ hội, đối phó thành công với các thách thức nếu Chính phủ không quyết tâm, mạnh dạn đổi mới quan điểm quản lý, điều hành chính sách của mình, thúc đẩy sự phối hợp đồng bộ giữa các chính sách kinh tế vĩ mô, nhất là giữa chính sách tài khóa với chính sách tiền tệ để thiết lập môi trường vĩ mô ổn định cũng như chung tay hỗ trợ định hướng tầm nhìn phát triển chiến lược cho ngành ngân hàng. Đồng thời, với xu hướng quốc tế hóa lĩnh vực ngân hàng, khi tham gia hội nhập vào hệ thống ngân hàng thế giới cũng như vào thị trường tài chính – tiền tệ quốc tế, bản thân các ngân hàng Việt Nam nên chủ động cải tiến hoạt động, trở thành ngân hàng đủ mạnh, đủ sức cạnh tranh để có thể được xếp hạng cùng các ngân hàng khác trong khu vực và trên thế giới theo các tiêu chí về vốn, tổng tài sản, năng lực quản lý, lợi nhuận, khả năng thanh khoản, thông tin công khai, minh bạch và độ thích ứng với thị trường.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Ths Lê Phương Ninh và Ths. Vũ Thị Thu Hà, Những thách thức đối với lĩnh vực tài chính – ngân hàng khi tham gia TPP, Tạp chí Tài chính số 6 năm 2013;
2. IMF financial soundness indicators: fsi.imf.org
3. World Bank, Global financial development database: www.worldbank.org
4.Brock R. Williams, 2013. “Trans-Pacific Partnership (TPP) Countries: Comparative Trade and Economic Analysis”, CRS Report for Congress.
Nguyễn Thị Hương Thanh
Viện chiến lược ngân hàng –NHNN VN