I/ Các giải pháp quan trọng về quản lý hoạt động cho vay tiêu dùng tại Séc và Anh.
Tín dụng tiêu dùng đóng một vai trò quan trọng trong sự phát triển của nền kinh tế tại Séc và Anh cũng như các nước châu Âu khác. Tổng dư nợ cho vay tiêu dùng ở Anh đến cuối 2013 là 159,8 tỷ bảng với số tiền trung bình một khách hàng vay được là 3184 bảng. Khoảng 48% số hộ gia đình ở nước này có khoản vay không thế chấp, 25% số hộ gia đình có dư nợ tín dụng qua thẻ thanh toán, 18% số hộ có khoản vay thông thường và 18% số hộ gia đình có các khoản vay qua hình thức thấu chi. Mặc dù quy mô thị trường cho vay tiêu dùng tại Séc nhỏ hơn, với tỷ lệ nợ/thu nhập của người dân thấp hơn nhiều nước châu Âu khác, song thị trường cho vay tiêu dùng cũng ngày càng phát triển tại nước này.
Với mọi hộ gia đình, tín dụng có vai trò rất quan trọng để đảm bảo được nhu cầu tiền mặt và hỗ trợ tài chính cho các khoản chi tiêu. Kết quả khảo sát tại Châu Âu cho thấy 60% hộ gia đình có thu nhập thấp không thể quản lý những khủng hoảng nhỏ liên quan đến tiền bạc nếu không thực hiện vay và hai phần ba số hộ gia đình không thể tiết kiệm tiền cho những khoản chi lớn. Khách hàng vay các khoản tín dụng giá trị nhỏ tự nhận thức rằng mặc dù chi phí tín dụng cao nhưng khoản vay giá trị nhỏ giúp cải thiện và ngăn ngừa tình trạng khó khăn về tài chính, và do vậy, loại bỏ những khoản vay này sẽ gây khó khăn cho họ trong việc quản lý tài chính và thực hiện những nghĩa vụ tài chính của mình. Chính phủ Anh cho rằng: “Một thị trường tài chính tiêu dùng hoạt động hiệu quả, cạnh tranh và phát triển là điều cần thiết cho nền kinh tế”.
Cùng với sự phát triển và tầm quan trọng của hoạt động cho vay tiêu dùng, chính phủ các nước cũng ngày càng quan tâm nhiều hơn đến hoạt động này. Đặc biệt là sau khi khủng hoảng tài chính toàn cầu và khủng hoảng nợ công châu Âu xảy ra, tỷ lệ nợ xấu cũng như số vụ phá sản cá nhân, mất khả năng trả nợ, giảm nợ và cưỡng chế thu hồi nợ tại các nước này tăng cao, Chính phủ các nước đã có những nỗ lực hơn nữa nhằm hoàn thiện hệ thống các quy định quản lý hoạt động cho vay tiêu dùng, cơ cấu tổ chức để tăng cường hiệu quả quản lý và thực thi các biện pháp để thúc đẩy thị trường cho vay tiêu dùng phát triển lành mành, an toàn và hiệu quả.
Một số kinh nghiệm từ hoạt động thực tiễn để quản lý và phát triển hoạt động cho vay tiêu dùng tại Séc và Anh cụ thể như sau:
1/ Các quy định về bảo vệ người tiêu dùng
Người tiêu dùng được xác định là bên yếu thế hơn trong các giao dịch tài chính. Họ thường không có hiểu biết đầy đủ về các sản phẩm tài chính mà họ tham gia cũng như không hiểu hết các điều khoản trong hợp đồng tài chính mà họ ký kết. Bởi vậy, ngày càng có nhiều hơn các quy định liên quan đến bảo vệ người tiêu dùng trong hoạt động cho vay tiêu dùng tại các nước.
Tiếp sau Chỉ thị hướng dẫn cho vay tiêu dùng, gần đây Ủy ban Liên minh châu Âu tiếp tục ban hành chỉ thị về các hành động cho vay không công bằng. Dựa trên chỉ thị này, cơ quan quản lý các nước tiếp tục ứng dụng các điều khoản phù hợp và đưa vào Luật bảo vệ người tiêu dùng.
Các quy định về bảo vệ người tiêu dùng hiện nay chủ yếu tập trung vào các nội dung:
- Người tiêu dùng phải được cung cấp đầy đủ thông tin trước khi tham gia hợp đồng mua bất kỳ sản phẩm tài chính nào – nguyên tắc minh bạch thông tin.
- Tổ chức tài chính phải có sự chuyên tâm, cẩn trọng và chuyên nghiệp đối với người tiêu dùng, phải giải thích đầy đủ cho người đi vay để họ có đủ cơ sở xem xét khoản vay đó có phù hợp hay không.
- Hợp đồng cho vay tiêu dùng phải rõ ràng, ngắn gọn (không dài quá 2 trang theo quy định của Séc).
- Các quy định về giá phải rõ ràng
- Không có sự phân biệt đối xử (về giới tính, độ tuổi…) đối với khách hàng
- Tổ chức cho vay phải tiến hành đánh giá tín nhiệm tín dụng khách hàng trước khi ký kết hợp đồng tín dụng từ nhiều nguồn thông tin khác nhau
- Không được áp dụng phí phạt trả trước hạn
- Trong vòng một số ngày (14 ngày theo quy định của Séc) người tiêu dùng được phép hủy hợp đồng đã ký kết (hiện các quy định tương tự đã được áp dụng ở hầu hết các nước Châu Âu).
2. Định hướng tổ chức tài chính cho vay có trách nhiệm và nâng cao kiến thức tài chính cho người tiêu dùng (Giới thiệu Dự án về định hướng cho vay có trách nhiệm – Dự án do trường Đại học Charles chủ trì thực hiện, phối hợp cùng Công ty tư vấn tài chính EEIP, với sự hỗ trợ của Phòng thương mại quốc tế ICC và sự hỗ trợ của các nhà đầu tư.)
Mục tiêu: i) định hình và mô tả thị trường cho vay tiêu dùng tại Séc; ii) đánh giá chất lượng của các nhà cung tín dụng tiêu dùng; iii) cung cấp công cụ so sánh đơn giản giữa các tổ chức tài chính. Dự án được thực hiện với ý tưởng sẽ đưa ra các chuẩn mực, quy tắc để định hướng cho công chúng thế nào là khoản vay an toàn và tổ chức cho vay tốt. Kết quả là khách hàng có đủ kiến thức tài chính cơ bản (để quyết định sử dụng các sản phẩm và dịch vụ do các tổ chức tài chính đủ điều kiện cung cấp chứ không sử dụng dịch vụ của những tổ chức cho vay “chợ đen”, nặng lãi) và kiến thức tài chính nâng cao (để có thể so sánh giữa các sản phẩm dịch vụ của các tổ chức cung cấp, sản phẩm dịch vụ nào tốt hơn hoặc rẻ hơn).
Dự án được tiến hành với các công việc cụ thể như sau:
1. Nghiên cứu, xác định các đặc điểm cơ bản của người tiêu dùng tại thị trường Séc:
Hầu hết những người tiêu dùng thiếu hiểu biết về khoản vay, không thể so sánh giữa các nhà cung cấp khác nhau và chịu ảnh hưởng nhiều từ những người xung quanh như bạn bè, người thân. Phần nhiều người đi vay tìm hiểu thông tin qua Internet, kênh từ bạn bè, và rất ít người đến ngân hàng cũng như gặp trực tiếp các tư vấn viên để tìm hiểu.
2. Nghiên cứu xác định các chuẩn mực đối với một khoản vay an toàn và một tổ chức cho vay an toàn
Xác định các nội hàm cơ bản đối với một khoản vay an toàn, tuyên truyền đến người tiêu dùng.
Xây dựng công thức tính đối với chỉ số cho vay có trách nhiệm NRL, tính toán và công bố ra công chúng.
3. Tiếp cận người tiêu dùng
- Tuyên truyền, nhấn mạnh khuyến cáo người tiêu dùng đọc kỹ các điều khoản hợp đồng, hướng dẫn người tiêu dùng ra quyết định lựa chọn khoản vay (dựa trên việc xác định thế nào là khoản vay tốt, gắn với các thông tin đánh giá các tổ chức cho vay tốt/xấu nhằm cung cấp đầy đủ thông tin hỗ trợ người tiêu dùng ra quyết định đúng).
- Tìm kiếm những khu vực người tiêu dùng đang tiếp cận các khu vực phi chính thức và có các biện pháp phù hợp.
- Tiếp cận truyền thông, giáo dục các nhà báo, hướng dẫn truyền thông để đưa thông tin chính xác đến người tiêu dùng.
II/ Một số kiến nghị của đoàn khảo sát
- Thứ nhất, kinh nghiệm của các nước đã cho thấy cần phải bảo vệ khách hàng vay trong các hoạt động cho vay tiêu dùng, bởi vì người đi vay thường là đối tượng thiếu kiến thức tài chính và dễ bị tổn thương hơn. Họ dễ dàng chấp nhận mức lãi suất cao để được sử dụng các khoản vay có quy mô nhỏ mà không hiểu hết các rủi ro tiềm ẩn như khả năng chi trả, nghĩa vụ pháp lý nếu không thực hiện được các nghĩa vụ trả nợ. Đến nay, Việt Nam cũng đã có Luật bảo vệ người tiêu dùng, song các quy định của Luật bảo vệ người tiêu dùng hầu như chưa đề cập đến các hoạt động tài chính. Quyền lợi của khách hàng trong các giao dịch với Tổ chức tín dụng (TCTD) mới chỉ được đề cập đến tại điều 10 Luật các TCTD 2010 tập trung chủ yếu vào các quy định nhằm bảo vệ người gửi tiền, công khai thông tin và duy trì hoạt động của TCTD mà chưa đề đến các vấn đề như tư vấn, hỗ trợ khách hàng, đảm bảo để khách hàng có thể hiểu đầy đủ quyền lợi và nghĩa vụ trong giao dịch, quyền khiếu nại và giải quyết khiếu nại...
- Thứ hai, giáo dục tài chính là một giải pháp quan trọng để có thể thúc đẩy hệ thống tài chính nói chung và hệ thống ngân hàng nói riêng phát triển lành mạnh và ổn định. Không chỉ ở các nước phát triển như Anh, Mỹ, Nhật Bản, Úc…mà cả các nước đang phát triển như Trung Quốc, Malaysia, Ấn Độ… cũng đang nỗ lực thực hiện các chương trình quốc gia về giáo dục tài chính, nâng cao hiểu biết về tài chính cho người dân như một cấu phần của chiến lược phát triển hệ thống tài chính bền vững. Trong đó, có nhiều nước đã đưa nội dung giáo dục tài chính vào chương trình giảng dạy bắt buộc tại phổ thông.
Qua quá trình nghiên cứu bước đầu tại Việt Nam cũng đã cho thấy hiểu biết của người dân về các dịch vụ tài chính nói chung và các dịch vụ ngân hàng nói riêng còn rất hạn chế. Đây là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến hạn chế trong tiếp cận dịch vụ ngân hàng. Vì vậy, nâng cao kiến thức tài chính cho người dân sẽ vừa là một yêu cầu bức thiết vừa là giải pháp quan trọng để mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ ngân hàng cho người dân, đồng thời tạo điều kiện để người dân có thể bảo vệ mình trước những rủi ro tài chính, góp phần phát triển hệ thống tài chính bền vững.
NHÓM KHẢO SÁT
(Thành lập theo Quyết định 673/QĐ-NHNN ngày 17/4/2014 của Thống đốc NHNN)