Trong năm 2012, nền kinh tế thế giới vẫn đang “vật lộn” để phục hồi. Tăng trưởng kinh tế toàn cầu đã suy yếu thêm với tốc độ tăng trưởng GDP toàn cầu ước tính 2,2% - mức tăng trưởng thấp nhất trong vòng một thập kỷ trở lại đây trừ 2 năm khủng hoảng 2008-2009, dự báo đạt 2,4% trong năm 2013 và 3,2% trong năm 2014. Hoạt động sản xuất mạnh lên trong quý 1, yếu đi trong quý 2 và hồi phục chậm chạp trong quý 3 đã cho thấy tính chất bấp bênh của quá trình hồi phục. Ngày càng có thêm nhiều các nền kinh tế phát triển rơi vào suy thoái kép. Tăng trưởng tại các nước đang phát triển và các nền kinh tế chuyển đổi cũng giảm sút do những bất ổn từ môi trường bên ngoài cộng thêm những yếu kém về cấu trúc bên trong nền kinh tế cản trở tăng trưởng. Ủy ban Liên hợp quốc (UN) cho rằng nền kinh tế đang hoạt động dưới mức tiềm năng.
Trong bối cảnh đó, khu vực tài chính - ngân hàng mặc dù đã có những bước cải thiện rõ rệt so với năm 2011, song vẫn tồn tại không ít khó khăn. Các thị trường vốn đã khởi sắc trở lại khi chỉ số chứng khoán tăng điểm ở hầu hết các quốc gia, FDI và M&A gia tăng đáng kể. Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động kinh doanh từ hệ thống ngân hàng tiếp tục giảm sút, rủi ro gia tăng đặc biệt là rủi ro pháp lý và các vấn đề đạo đức nghề nghiệp.
1. Thị trường chứng khoán
Nếu như năm 2011, thị trường chứng khoán tại các nước trên thế giới đồng loạt đi xuống thì đến năm 2012, thị trường chứng khoán toàn cầu có một năm tăng điểm mạnh nhất trong 3 năm qua. Kết thúc năm, chỉ số MSCI All-Country World Index đo lường diễn biến của thị trường chứng khoán ở 45 quốc gia đã tăng tổng cộng 16,9%. Chứng khoán Mỹ khép lại phiên giao dịch cuối cùng của năm 2012 với đà tăng ấn tượng trên 10% cho cả năm. Chứng khoán châu Âu tăng mạnh nhất do mức giá rất thấp của các công ty ở Hy Lạp, Đức, Đan Mạch đã lôi kéo được các nhà đầu tư. Chỉ số Nekkei 225 của thị trường chứng khoán Nhật Bản tăng 86% - cao nhất kể từ khi chạm mức thấp nhất trong 3 năm hồi tháng 9/2011. Sau diễn biến giao dịch ảm đạm trong phần lớn thời gian của năm, chỉ số Shanghai Composite của Trung Quốc tăng 3.2% nhờ bứt phá mạnh 8.8% trong quý 4. Tại các quốc gia Châu Á khác, ngoại trừ CSX Index của thị trường chứng khoán Campuchia lao dốc, tính chung cả năm đa số các thị trường chứng khoán của các nước trong khu vực đều tăng điểm, dẫn đầu là chỉ số SET Index của Thái Lan với mức nhảy vọt 36%.
Diễn biến các thị trường chứng khoán Châu Á trong phiên cuối năm và cả năm 20121[1]:
(Nguồn: Bloomberg)
Có thể nói, thị trường chứng khoán toàn cầu phục hồi sau khi trải qua năm 2011 tồi tệ nhờ vào nỗ lực kích thích kinh tế của các ngân hàng trung ương trên khắp thế giới. Bên cạnh đó, giá cổ phiếu của các công ty tại Châu Âu rẻ đi đã kích thích các nhà đầu tư tìm đến những sản phẩm chứa nhiều rủi ro hơn. Tăng trưởng lợi nhuận của các công ty trong chỉ số MSCI All-Country (theo ước tính đã tăng 11%, lên mức 25,13 USD/cổ phiếu – gần cao bằng mức kỷ lục 25,30 USD/cổ phiếu được lập trong năm 2007) đã lấn át tình trạng u ám của cuộc khủng hoảng nợ châu Âu vốn đã bước vào năm thứ 3. Thị trường chứng khoán thế giới cũng đã vượt qua những điểm yếu của các nền kinh tế như: Trung Quốc tăng trưởng yếu nhất trong 13 năm hay chính phủ Mỹ loay hoay với vách đá tài khóa.
3. Hoạt động M&A và sự dịch chuyển các dòng vốn FDI
Năm 2012 chứng kiến sự gia tăng khá mạnh mẽ trong các hoạt động M&A quốc tế và sự dịch chuyển đáng kể của các dòng vốn FDI.
Về hoạt động M&A, trong khi triển vọng kinh tế ảm đạm tại Mỹ và châu Âu khiến hoạt động mua bán và sáp nhập kém sôi động thì tình hình tại riêng Đông Á lại hoàn toàn ngược lại. Tổng giá trị các thương vụ M&A quốc tế trong nửa đầu năm 2012 tại ASEAN đạt 26.2 tỷ USD, cao nhất từ trước tới nay và lớn hơn mức 23.3 tỷ USD của cả năm 2011. Các doanh nghiệp Đông Á với nền tảng tài chính mạnh đã tích cực thâu tóm các công ty tài chính, năng lượng và bán lẻ không chỉ trong phạm vi khu vực mà trên toàn thế giới. Trên thực tế, xu hướng này đã có từ 5 năm trước, nay thực sự bùng nổ khi cuộc khủng hoảng khiến giá cả tài sản tại Mỹ và Châu Âu giảm đi rất nhiều. Hai thương vụ M&A nổi bật nhất trong năm nay là ngân hàng SoftBank Nhật Bản chi 20.1 tỷ USD mua 70% cổ phiếu Sprint Nextel (Mỹ) và Tập đoàn Dầu khí hải dương quốc gia Trung Quốc mua 18 tỷ USD cổ phiếu Nexen của Canada.
Xu hướng nổi bật dễ nhận thấy về chiều dịch chuyển của dòng vốn FDI trên thế giới là làn sóng doanh nghiệp tháo chạy khỏi Trung Quốc năm 2012 do triển vọng giảm sút tăng trưởng kinh tế của quốc gia mới nổi này, mức lương công nhân đang tăng lên và những mâu thuẫn về quân sự của Trung Quốc với các quốc gia khác xoay quanh vấn đề biển Đông, đặc biệt là Nhật Bản. Năm 2011, Trung Quốc vẫn là nước dẫn đầu thế giới về thu hút vốn FDI với tổng số vốn lên tới 108 tỷ USD. Các quốc gia xếp sau Trung Quốc là Brazil, Ấn Độ và Mỹ cũng chỉ thu hút được xấp xỉ 60 tỷ USD cho mỗi nước.
Tuy nhiên, Trung Quốc đang dần mất đi vị trí thống lĩnh trong sự lựa chọn của các nhà đầu tư quốc tế và phải chuyển giao thị phần cho các nền kinh tế mới nổi khác ở Châu Á, Bắc Phi hay các nước ngoại vi của EU. Thậm chí, ngay cả một số công ty dệt may của Trung Quốc cũng đang tìm cách di chuyển cơ sở sản xuất sang các nước láng giềng của Trung Quốc, nơi chi phí nhân công thấp hơn nhiều (ví dụ như Bangladesh). Trong nửa đầu năm 2012, FDI vào Trung Quốc đã giảm 4% so với cùng kỳ năm 2011. Theo Ngân hàng trung ương Trung Quốc (PBOC), trong tháng 7 năm 2012, các ngân hàng nước này đã bán ra gần 600 triệu USD, một dấu hiệu cho thấy các nhà đầu tư nước ngoài đang rút vốn khỏi thị trường này. Điều này cũng khớp với Báo cáo của Chính phủ Trung Quốc về lợi nhuận của ngành công nghiệp nước này đang sụt giảm.
(Nguồn: The Economist)
Tuy nhiên, vẫn có những quan điểm cho rằng dòng vốn FDI vào Trung Quốc giảm đi là phù hợp với chủ trương của Chính phủ Trung Quốc nhằm hiện đại hóa nền công nghiệp nước này và nhường lại vị trí sản xuất hàng hóa cấp thấp cho các nước khác. Đầu tư vào Trung Quốc để sản xuất phục vụ nhu cầu nội địa vẫn đang là một xu thế lớn, trong khi đó đầu tư để xuất khẩu sang nước thứ ba là một vấn đề mà các công ty quốc tế cần cân nhắc.
Trong bối cảnh luồng vốn FDI đang chuyển hướng khỏi Trung Quốc, thì Mỹ lại đang đứng đầu trong cuộc bình chọn của 847 nhà đầu tư trên toàn thế giới do hãng tin Bloomberg tiến hành trong tháng 8/2012. Các nhà đầu tư, các chuyên gia kinh tế và các nhà giao dịch đang tin tưởng rằng các thị trường của Mỹ sẽ mang lại lợi nhuận nhiều nhất trong năm tới.
3. Thị trường tiền tệ
Cùng với diễn biến phức tạp của kinh tế toàn cầu, thị trường tiền tệ trong năm 2012 biến động không ngừng khi tỷ giá EUR/USD liên tục dao động theo chiều hướng đi xuống trong khoảng thời gian dài và đà suy giảm này chỉ chững lại sau khi ECB tuyên bố bằng mọi cách sẽ cứu đồng tiền chung và bảo vệ khu vực Eurozone. Trong khi đó, 6 tháng đầu năm 2012 chứng kiến sự phục hồi khả quan của nền kinh tế Mỹ khiến đồng USD dần lấy lại vị thế hàng đầu trong danh mục đầu tư. Tuy vậy, càng về cuối năm, đồng bạc xanh lại có xu hướng giảm giá nhẹ so với các đồng tiền mạnh khác trong rổ tiền tệ do những lo ngại về “vách đá tài khóa” đè nặng lên tâm lý của thị trường.
Một xu hướng khác dễ nhận thấy vào 3 tháng cuối cùng của năm 2012 là sự giảm giá của đồng JPY so với đồng USD. Ngân hàng trung ương Nhật Bản muốn kiểm soát sự tăng giá của đồng tiền này so với đồng USD để tránh tác động tiêu cực của tỷ giá đến xuất khẩu của nước này. Trong nhiều năm, sức mạnh của đồng JPY vốn đã khiến các nhà xuất khẩu của Nhật Bản lao đao khi phải cạnh tranh với các đối thủ ở các quốc gia khác. Mới đây nhất, quan hệ Trung Nhật căng thẳng trong vấn đề tranh chấp lãnh thổ ở quần đảo Senkaku/Điếu Ngư đã thôi thúc Thủ tướng mới đắc cử của Nhật gây sức ép buộc ngân hàng trung ương nước này hạ giá trị của đồng JPY. Tổng kết lại, trong năm 2012, ngân hàng trung ương Nhật Bản đã bơm vào thị trường 100 nghìn tỷ Yên, tương đương với 1200 tỷ USD ngoài mục đích giảm giá đồng Yên còn giúp Nhật Bản thoát khỏi tình trạng giảm phát, tiến tới mục tiêu lạm phát 2% như đã tuyên bố.
4. Khu vực Ngân hàng
Trên phạm vi toàn cầu, những khó khăn của nền kinh tế cộng thêm những biến động trong môi trường pháp lý làm cho triển vọng của ngành công nghiệp ngân hàng trở nên đặc biệt khó khăn ở hầu hết các quốc gia và hầu hết các hạng mục kinh doanh. Niềm tin của doanh nghiệp cũng như người tiêu dùng vẫn chưa được hồi phục, sự biến động và không chắc chắn của thị trường tiếp tục ngăn trở các quyết định đầu tư lớn. Kết quả là các ngân hàng có thể tiếp tục hoạt động kém hiệu quả. Sự xấu đi trên bảng cân đối tài sản của khu vực tư nhân, cùng với sự gia tăng các quy định quản lý về đòn bẩy vốn và các tiêu chuẩn cho vay siết chặt đã ảnh hưởng trực tiếp đến mức tăng trưởng lợi nhuận của các ngân hàng trên toàn cầu. Nhiều ngân hàng vẫn phải phụ thuộc vào hỗ trợ thanh khoản từ NHTƯ. Những cải cách về quản lý và giám sát cũng còn gặp khó khăn do còn quá nhiều những quy tắc bất thành văn và sự khác biệt giữa các khu vực pháp lý. Bên cạnh đó, sự không chắc chắn của nền kinh tế xung quanh những xu hướng cải cách và tái cấu trúc cũng khiến cho các ngân hàng khó lòng để xây dựng được một kế hoạch kinh doanh thích ứng, đặc biệt là các ngân hàng toàn cầu.
Chính sách tiền tệ nới lỏng được thực hiện ở hầu hết các nước phát triển và một số nước đang phát triển, các chương trình mua lại tài sản quy mô lớn của FED, ECB hay BOJ đã góp phần giảm bớt rủi ro trong hệ thống tài chính. Tuy nhiên, trong khi mức rủi ro đã được giảm bớt ở Mỹ thì Eurozone đang phải đối mặt với một dòng dịch chuyển tài sản về hệ thống ngân hàng Đức từ hệ thống ngân hàng các nước khác, bởi vì nếu Eurozone tan vỡ thì toàn bộ tài sản tại Đức sẽ được chuyển về đồng Mark và đây vẫn là đồng tiền mạnh nhất trong khu vực. Điều này đã khiến cho cán cân tài sản của Eurozone đang nghiêng về phía Đức và phần còn lại sẽ lại càng phụ thuộc nhiều hơn vào hỗ trợ thanh khoản từ ECB.
Khảo sát của Ernst & Young hồi tháng 12/2012 cho rằng niềm tin vào hệ thống ngân hàng tiếp tục giảm sút, với chỉ 60% khách hàng khảo sát cho rằng niềm tin của họ đối với hệ thống ngân hàng được duy trì hoặc tăng lên (chỉ có 22% cho rằng chỉ số này tăng lên). Trong đó thì niềm tin đối với hệ thống ngân hàng Mỹ gia tăng rõ rệt, và niềm tin vào hệ thống ngân hàng ở nhiều nước thuộc Eurozone suy giảm mạnh mẽ. Cùng với sự suy giảm về niềm tin thì mức độ trung thành của khách hàng đối với 1 ngân hàng cũng giảm sút rõ rệt, họ bắt đầu chuyển sang sử dụng 2, 3 ngân hàng cùng lúc thay vì một ngân hàng như trước đây.
Những rủi ro về pháp lý và đạo đức kinh doanh trong lĩnh vực ngân hàng một lần nữa gây ra sự sa sút niềm tin của công chúng đối với khu vực nhiều rủi ro này. Các ngân hàng đã phải trả những cái giá đắt cho những sai phạm trong vấn đề bất động sản, những vi phạm tai tiếng như thao túng lãi suất Libor, hoạt động rửa tiền…10 tỷ USD là tổng số tiền phạt mới cho 15 ngân hàng tại Mỹ vì đã lạm dụng quyền lực để trục xuất dân Mỹ ra khỏi nhà trong vụ khủng khoảng bất động sản. Trong vụ này, Bank of America phải trả 590 triệu USD, JPMorgan 276 triệu, Well Fargo 262 triệu. Trước đó các ngân hàng Châu Âu đã phải trả tổng cộng 6 tỷ USD tiền phạt vào năm ngoái. Bên cạnh đó, cái giá của vụ việc thao túng lãi suất Libor có thể sẽ lên đến 20 tỷ USD cho khoảng 15 ngân hàng, theo đánh giá của Morgan Stanley. UBS là ngân hàng đầu tiên lãnh án với số tiền phạt 1.5 tỷ USD vì đã thao túng LIBOR đẩy cao giá các loại sản phẩm tài chính, như lãi vay bất động sản và lãi vay sinh viên. Barclays trả 547 triệu USD, Royal Banks of Scotland trả 233 triệu USD. Tổng số tiền phạt cho các hoạt động rửa tiền cũng đã lên đến 3.2 tỷ USD trong năm 2012, trong đó riêng HSBC phải gánh 2 tỷ USD, Standard Chartered phải trả 667 triệu (Theo Financial Times, Bloomberg).
Trong khi các ngân hàng ở Châu Âu tiếp tục gặp khó khăn, Trung Quốc đã dẫn đầu các nền kinh tế đang phát triển để trở thành khu vực có hệ thống ngân hàng phát triển nhanh nhất trong năm vừa qua. Trung Quốc đã có 4 ngân hàng lọt vào top 10 ngân hàng lớn nhất thế giới theo bảng xếp hàng mới nhất của The Banker. Hệ thống ngân hàng nước này cũng chiếm tới gần 30% tổng lợi nhuận của 1000 ngân hàng đứng đầu thế giới. Tính riêng trong năm 2011, lợi nhuận trước thuế của các ngân hàng Trung Quốc gấp đôi so với các ngân hàng Mỹ và có quy mô tài sản tương đương với hệ thống ngân hàng Mỹ. Thống kê của The Banker 2012cũng cho thấy tỷ trọng tài sản nắm giữ cũng như lợi nhuận của các ngân hàng thuộc Tây Âu trong tổng số 1000 ngân hàng lớn nhất đã giảm mạnh kể từ năm 2007 đến 2012. Cùng với đó là sự gia tăng về tỷ trọng của các ngân hàng thuộc khu vực Châu Á – Thái Bình Dương.
Nguyễn Thùy Linh & Nguyễn Hà Phương
Phòng nghiên cứu tiền tệ ngân hàng quốc tế