CẢNH BÁO SỚM – CHỨC NĂNG QUAN TRỌNG CỦA TỔ CHỨC BẢO HIỂM TIỀN GỬI
Vào những năm đầu của thập niên 90, cuộc Đại khủng hoảng (Great Depression) khởi đầu tại Mỹ (1929) và nhanh chóng lan sang các quốc gia khác trên thế giới. Chỉ trong vòng vài năm, nền kinh tế toàn cầu đã trở nên suy sụp một cách trầm trọng, thu nhập, giá cả các mặt hàng và thương mại giảm mạnh, tỷ lệ thất nghiệp tăng cao, có nơi lên đến 33%. Một trong những hệ lụy lớn nhất mà cuộc khủng hoảng để lại cho nền tài chính chính là sự đổ vỡ của các ngân hàng trên toàn cầu, kéo theo sự sụt giảm về lòng tin của những người gửi tiền. Đứng trước tình cảnh đó, để khắc phục hậu quả cũng như tránh những cuộc khủng hoảng tương tự xảy ra trong tương lai, tổ chức bảo hiểm tiền gửi (BHTG) tại các quốc gia đã ra đời. Các tổ chức này có vai trò giữ vững sự ổn định về tài chính và củng cố lòng tin của người gửi tiền. Một trong những hoạt động quan trọng, không thể thiếu của những tổ chức này là cảnh báo sớm các ngân hàng trước những nguy cơ tài chính tiềm tàng.
Cảnh báo sớm trong BHTG là hoạt động của tổ chức BHTG hoặc các cơ quan giám sát ngân hàng quốc gia nhằm mục đích phát hiện sớm những rủi ro có thể gây đổ vỡ ngân hàng thông qua các phương pháp đánh giá thông tin tài chính, đồng thời cố gắng giảm thiểu rủi ro một cách tối đa trong những trường hợp xấu nhất khi ngân hàng đổ vỡ. Thông thường, chức năng cảnh báo sớm sẽ do ngân hàng trung ương, tổ chức BHTG hay một tổ chức giám sát ngân hàng thực hiện. Yếu tố quan trọng nhất quyết định sự hiệu quả của một hệ thống cảnh báo sớm chính là khả năng phát hiện những ngân hàng yếu kém hay có nguy cơ đổ vỡ, từ đó các tổ chức BHTG có thể nhanh chóng huy động nguồn lực để đối phó với những hậu quả có thể xảy ra.
Tổng công ty BHTG liên bang Mỹ (FDIC), được coi là tổ chức BHTG đầu tiên thế giới, không chỉ đơn thuần cung cấp bảo hiểm cho những người gửi tiền, FDIC còn thường xuyên giám sát thông tin và hoạt động tài chính của các cơ quan tài chính trên thế giới nhằm phát hiện những rủi ro tiềm tàng, đồng thời đề ra các phương án đối phó trong những trường hợp xấu nhất khi một ngân hàng bị đổ vỡ. Hiệp hội BHTG Quốc tế (IADI), một tổ chức phi lợi nhuận được thành lập vào năm 2002 tại Thụy Sĩ, với phương châm hoạt động là hỗ trợ cho công tác BHTG, qua đó bảo vệ sự bền vững của hệ thống kinh tế - tài chính thông qua việc hướng dẫn cũng như thúc đẩy hợp tác quốc tế. Từ khi thành lập, IADI đã cung cấp nhiều thông tin cũng như những hướng dẫn có giá trị trong lĩnh vực BHTG. Đặc biệt, IADI đã cho ra nhiều bản hướng dẫn quan trọng về chức năng cảnh báo sớm của tổ chức BHTG, như bản Hướng dẫn chung về Phát hiện sớm và Can thiệp kịp thời cho các hệ thống BHTG (General Guidance on Early Detection and Timely Intervention for Deposit Insurance System). Có thể thấy, hoạt động cảnh báo sớm trong BHTG đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong việc gìn giữ sự bền vững của hệ thống kinh tế - tài chính và được đánh giá cao bởi các tổ chức tài chính, dù là ngân hàng, các cơ quan giám sát ngân hàng hay là các tổ chức BHTG.
Yếu tố quan trọng của công tác cảnh báo sớm là việc phát hiện sớm các ngân hàng yếu kém và có nguy cơ đổ vỡ bằng cách sử dụng những các hình thống kê khác nhau để ước lượng khả năng đổ vỡ hoặc mức độ khó khăn về tài chính trong một khoảng thời gian nhất định, hoặc để dự đoán về việc mất khả năng thanh toán trong tương lai bằng việc ước lượng đổ vỡ tiềm tàng. Để làm được điều này, các cơ quan giám sát cần những nguồn thông tin liên quan, chất lượng tốt và đáng tin cậy cũng như nhiều kênh liên lạc khác nhau, có thể để đến như kiểm tra tại chỗ, giám sát từ xa, thông tin thị trường, liên lạc với các ban quản lý ngân hàng hay các tổ chức kiểm toán ngân hàng… Ngoài ra, cần lập nên các hệ thống cảnh báo sớm dựa trên việc phân tích báo cáo tài chính và sử dụng những mô hình thống kê nhằm ước lượng khả năng đổ vỡ hay mức độ khó khăn về tài chính trong một khoảng thời gian nhất định. Việc thành lập một mạng an toàn tài chính cũng đóng một vai trò quan trọng trong việc cung cấp và chia sẻ thông tin, góp phần nâng cao khả năng dự đoán những rủi ro tài chính có thể xảy ra.
Tại Việt Nam, các cơ quan giám sát ngân hàng và tổ chức BHTG sử dụng hệ thống xếp hạng giám sát CAMELs, được đánh giá dựa trên 5 tiêu chí: vốn, chất lượng tài sản, quản lý, doanh thu và mức thanh khoản của tổ chức tài chính. Hệ thống này có thể dựa vào những kết quả xếp hạng kiểm tra tại chỗ và phân tích từ xa các thông tin quản lý và các thông tin sẵn có khác, bao gồm cả các báo cáo tại chỗ. Không chỉ ở Việt Nam, hệ thống xêp hạng giám sát này còn được sử dụng rộng rãi tại nhiều quốc gia trên thế giới, có thể kể đến như Mỹ, Morocco… FDIC cũng sử dụng hệ thống CAMELs để lập một danh sách các ngân hàng có nguy cơ rủi ro cao, trong đó những ngân hàng có chỉ số xếp hạng là 4 hoặc 5 sẽ bị liệt vào danh sách này.
Không thể phủ nhận rằng các hệ thống và phương pháp cảnh báo sớm đã và đang ngày càng phát triển, tuy nhiên vẫn còn những tồn tại những cần được khắc phục như việc các mô hình thống kê không có khả năng ghi nhận những nhân tố định tính như chất lượng quản lý, kiểm soát nội bộ hay các thông lệ về quản trị rủi ro, các tác động của các nhân tố môi trường và cạnh tranh. Mặc dù vậy, công tác cảnh báo sớm, đặc biệt là công tác phát hiện kịp thời những ngân hàng yếu kém hoặc gặp khó khăn vẫn đóng một vai trò vô cùng quan trọng cho sự hiệu quả và độ bền vững của hệ thống BHTG nói riêng và hệ thống kinh tế - tài chính nói chung.
Hồ Phan Anh – Chi nhánh BHTGVN tại TP Hà Nội
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO