Để tạo ra một khuôn khổ pháp lý nhằm quản lý các loại tiền ảo, tài sản ảo, tiền điện tử, mới đây (đầu tháng 12/2016) Chính phủ đã giao cho Bộ Tư pháp phối hợp với NHNN và các bộ ngành khác rà soát thực trạng pháp luật, thực tiễn về tiền ảo, tài sản ảo, tiền điện tử. Đồng thời, nghiên cứu lập 3 Nghị định về tài sản ảo, tiền điện tử, tiền ảo trình Chính phủ trong năm 2018. Từ đó đề xuất các biện pháp thu thuế, xử phạt hình sự với các vi phạm liên quan đến các giao dịch này.
Thận trọng với tiền điện tử khi chờ pháp lý
Khung pháp lý để quản lý và xử lý những vấn đề liên quan đến bitcoin và các loại tiền điện tử khác tại Việt Nam dự kiến sẽ hoàn tất vào quý I /2018
Thạch Bình
Để tạo ra một khuôn khổ pháp lý nhằm quản lý các loại tiền ảo, tài sản ảo, tiền điện tử, mới đây (đầu tháng 12/2016) Chính phủ đã giao cho Bộ Tư pháp phối hợp với NHNN và các bộ ngành khác rà soát thực trạng pháp luật, thực tiễn về tiền ảo, tài sản ảo, tiền điện tử. Đồng thời, nghiên cứu lập 3 Nghị định về tài sản ảo, tiền điện tử, tiền ảo trình Chính phủ trong năm 2018. Từ đó đề xuất các biện pháp thu thuế, xử phạt hình sự với các vi phạm liên quan đến các giao dịch này.
Thừa nhận tính “tài sản” của tiền điện tử
Việc Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành thành lập các quy định về quản lý tiền điện tử, đồng thời đề xuất các biện pháp thu thuế và xử phạt các vi phạm liên quan cho thấy, Chính phủ Việt Nam đang có xu hướng xác định sự tồn tại của các loại tiền điện tử như một dạng tài sản của người dân, từ đó sẽ đưa các giao dịch mua bán, đầu tư các loại tiền này vào đối tượng chịu thuế.
Từ chỉ đạo trên của Chính phủ có thể hiểu rằng, việc xây dựng khung pháp lý cho tiền điện tử chính là một trong những yêu cầu cấp thiết nhằm cụ thể hóa các quy định về quản lý tài sản trong Bộ luật Dân sự 2015. Trong đó có những quy định liên quan đến quyền sở hữu tài sản, quyền mua bán, trao đổi, đầu tư các loại tài sản điện tử và xem các giao dịch tiền điện tử như các giao dịch dân sự được pháp luật bảo vệ.
Với yêu cầu này, các bộ ngành liên quan trực tiếp đến việc quản lý tài sản, thu thuế hoạt động thương mại, đầu tư như Bộ Tài chính và Bộ Công Thương sẽ là những cơ quan đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành các dự thảo nghị định về tiền ảo, tài sản ảo và tiền điện tử.
Trong một chừng mực nhất định, NHNN với vai trò là đơn vị quản lý về CSTT có thể tham gia vào các dự thảo nghị định liên quan đến tài sản ảo và tiền ảo. Tuy nhiên, trước khi các quy định cụ thể về những loại tài sản này được xác lập, việc đầu tư, kinh doanh hoặc thanh toán trực tuyến bằng các loại tiền ảo nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của CSTT.
Hệ thống NH đang đứng ngoài
Trong một thông cáo báo chí phát đi vào tháng 2/2014, NHNN cho rằng: “theo các quy định của pháp luật hiện hành về tiền tệ và NH, bitcoin và các loại tiền ảo (tức tiền điện tử - PV) tương tự khác không phải là tiền tệ và không phải là phương tiện thanh toán hợp pháp tại Việt Nam. Do vậy, việc sử dụng bitcoin và các loại tiền ảo tương tự khác làm phương tiện thanh toán không được pháp luật thừa nhận và bảo vệ”.
Tại Thông cáo nêu trên, NHNN cũng không cho phép các TCTD được sử dụng bitcoin và các loại tiền ảo tương tự khác như một loại tiền tệ hoặc phương tiện thanh toán khi cung ứng dịch vụ cho khách hàng. Đồng thời khuyến cáo các tổ chức, cá nhân không nên đầu tư, nắm giữ, thực hiện các giao dịch liên quan đến các loại tiền này vì đây là “một loại tài sản tiềm ẩn rất nhiều rủi ro cho người dân và không được pháp luật bảo vệ”.
Như vậy, tính đến thời điểm hiện nay, dù chưa có văn bản pháp lý chính thức (như Thông tư hoặc Quyết định) quy định bắt buộc đối với việc sử dụng bitcoin và các loại tiền điện tử tương tự nhưng NHNN đã tạm thời “cấm” các TCTD sử dụng các loại tiền này như một phương tiện thanh toán. Điều này đồng nghĩa rằng, mặc dù các giao dịch liên quan đến tiền điện tử dù diễn ra khá sôi động trên thị trường nhưng vẫn đang nằm ngoài phạm vi CSTT và chưa có sự tham gia của các TCTD trong các loại hình giao dịch liên quan đến các loại tài sản này.
Sẽ phải cụ thể hóa nhiều luật
Theo tìm hiểu của Thời báo NH, hiện nay những quy định của Luật Giao dịch điện tử năm 2005, Luật Công nghệ thông tin năm 2006, và Nghị định 52/2013 của Chính phủ, thì tiền ảo không nằm trong danh mục hàng hóa, dịch vụ kinh doanh bị cấm theo hình thức thương mại điện tử.
Trong các văn bản pháp luật có liên quan đến tài sản ảo như Luật Phòng chống rửa tiền năm 2012, Nghị định số 72/2013 của Chính phủ, Thông tư 24/2014 của Bộ TT&TT,… thì các quy định về tài sản ảo cũng chưa được cụ thể hóa, đồng thời chưa có sự phân biệt giữa tiền ảo, tài sản ảo (thường tồn tại trong các game online) với tiền điện tử (vốn là các loại tiền được tạo ra từ mạng lưới kết nối các máy tính, được nhiều người chấp nhận như một loại phương tiện thanh toán, ví dụ như bitcoin, litecoin, onecoin...).
Trong khi đó, liên quan đến lĩnh vực tài chính – NH, các văn bản luật như Luật NHNN năm 2010, Luật Các TCTD năm 2010, Pháp lệnh Ngoại hối năm 2005 (đã được sửa đổi bổ sung năm 2013) cũng không có các quy định cấm đối với các giao dịch sử dụng tiền ảo, tiền điện tử.
Như vậy, nếu Chính phủ muốn xây dựng các Nghị định để quản lý và xử lý các vi phạm liên quan đến tiền ảo, tài sản ảo và tiền điện tử thì rõ ràng trong thời gian tới sẽ phải rà soát lại nhiều văn bản pháp lý từ cấp độ Luật đến các Thông tư, Quyết định của từng bộ, ngành liên quan.
Việc rà soát các văn bản này rõ ràng cần một khoảng thời gian khá dài, và cần sự phối hợp của nhiều bộ ngành chức năng. Chưa kể rằng, trong đề án xây dựng các nghị định về tiền ảo, tiền điện tử, Chính phủ cũng nhấn mạnh việc học tập kinh nghiệm quản lý tiền điện tử tại các nước có nền tài chính mạnh như Mỹ, Nhật Bản, EU.
Quá trình “học tập” này chắc chắn nảy sinh các quan điểm mới về tiền điện tử như quan điểm về tính ẩn danh của tiền điện tử so với tiền mặt, độ rủi ro và sự biến động giá trị tiền điện tử. Thậm chí cả những xem xét về tính hợp pháp của các loại tiền này cũng sẽ được đưa ra bàn thảo, bởi hiện nay cộng đồng EU đã công nhận tính pháp lý thanh toán của đồng bitcoin, trong khi đó Nhật Bản cũng đã kêu gọi hợp tác quốc tế về việc quản lý bitcoin để ngăn chặn rửa tiền và bảo vệ người dân sử dụng các loại tiền điện tử.
Như vậy, trong khi chờ đợi Chính phủ chính thức ban hành những Nghị định về tiền ảo, tiền điện tử. Người dân vẫn nên xem các cảnh báo thận trọng của NHNN về rủi ro khi sử dụng các loại tiền này là những cảnh báo hợp lý để cân nhắc khi nắm giữ hoặc đầu tư. Bởi rất có thể khung pháp lý cho các loại tiền điện tử sẽ phải mất nhiều năm nữa mới có thể hoàn thiện và đi vào thực tế.