Chủ nghĩa dân túy không thể đảo ngược được xu thế toàn cầu hóa

Trên thực tế, chủ nghĩa dân tộc bắt đầu trỗi dậy mạnh mẽ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, khi nhiều nước tung ra những khoản tài chính khổng lồ và nới lỏng tiền tệ nhằm khuyến khích sản xuất, tiêu dùng, qua đó hỗ trợ tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, tình trạng thiếu phối hợp giữa các quốc gia đã triệt tiêu hiệu quả của các biện pháp nới lỏng tài chính - tiền tệ, đẩy kinh tế thế giới vào thời kỳ suy thoái kéo dài, đời sống khó khăn, làm phát sinh nhiều mâu thuẫn và căng thẳng giữa các quốc gia. Điều này dẫn đến xu hướng đáng lo ngại, khi các chính phủ tập trung vào chính sách hướng nội nhằm mục tiêu bảo vệ lợi ích quốc gia, hình thành chủ nghĩa dân tộc kiểu mới, khơi lại hình ảnh và vị thế quốc gia trong quá khứ. Xu hướng này đã trở thành động cơ để dẫn dắt đất nước tại nhiều nước như Trung Quốc, CHLB Nga, Thổ Nhĩ Kỳ, Philippines.

Sự kiện Vương quốc Anh và Bắc Ireland rời khỏi Liên minh châu Âu (gọi tắt là Brexit) sau kết quả trưng cầu dân ý vào ngày 23/6/2016 đã dấy lên lo ngại về khả năng Liên minh châu Âu (EU) sẽ sụp đổ, khi châu Âu phải đối mặt với nhiều cuộc khủng hoảng nối tiếp nhau, từ khủng hoảng nợ công đến làn sóng nhập cư, người dân băn khoăn trong việc lựa chọn chính phủ mới trong tương lai. Trong đó, đời sống khó khăn có thể khiến cử tri tại một số nước thành viên EU mong muốn tách khỏi liên minh này với hy vọng sẽ có được cuộc sống phồn vinh hơn. Sự tồn vong của EU bị đe dọa sau sự kiện trưng cầu dân ý về sửa đổi Hiến pháp tại Italia vào tháng 12/2016, và kết quả bỏ phiếu lại để bầu Tổng thống tại Austria vào tháng 12/2016 với phần thắng thuộc về chính trị gia Norbert Hofer thuộc đảng cực hữu.

Kể từ khi nhậm chức đến nay, Tổng thống Donald Trump đã đưa ra nhiều chính sách bất ngờ với mục tiêu cao cả là mang lại lợi ích cho nước Mỹ. Tuy nhiên, nhiều chính sách đã tỏ ra bất khả thi ngay từ khi mới được ban hành, thậm chí trong quá trình thảo luận. Trong đó, quyết định rút khỏi Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) và chủ trương tăng thuế nhập khẩu hàng hóa từ những nước có thặng dư thương mại cao với Mỹ đã vấp phải trở ngại trong bối cảnh toàn cầu hóa đang phát triển mạnh mẽ, nhiều tập đoàn kinh tế lớn của Mỹ đã vươn ra nước ngoài và xuất khẩu hàng hóa trở lại thị trường Mỹ. Gần đây nhất, thất bại sau nỗ lực thông qua dự luật mới về bảo hiểm y tế, thay thế Obamacare đã dấy lên lo ngại là, chính quyền của Tổng thống Donald Trump không thể thực hiện những cam kết kinh tế để “đưa nước Mỹ vĩ đại trở lại,” đặc biệt là cải cách thuế.

Đối với các chính phủ và đa số người dân châu Âu (không kể VQ Anh), rời khỏi EU chỉ có thể làm gia tăng mâu thuẫn giữa các quốc gia, đời sống sẽ khó khăn hơn, và khó tránh khỏi tình trạng hỗn loạn. Ngay đến người dân Scotland cũng không đồng tình với kết quả trưng cầu dân ý, mà đang bày tỏ nguyện vọng tách khỏi VQ Anh để ở lại với ngôi nhà chung châu Âu. Trên thực tế, khó khăn về kinh tế của VQ Anh hiện nay và trong tương lai phản ánh kết quả bầu cử tại Hà Lan, và đa số người dân châu Âu có thể sẽ quyết định ở lại EU, trước mắt là cuộc tổng tuyển cử ở Pháp, Hà Lan và CHLB Đức trong năm nay. Trước những khó khăn và thách thức hiện nay, lãnh đạo EU đang bàn bạc tìm mô hình quản trị mới, để châu Âu phát triển bền vững và đoàn kết hơn trong thời kỳ hậu Brexit. Đến nay, kinh tế châu Âu về cơ bản đã vượt qua thời khắc khó khăn nhất sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 và đang phục hồi dần. Liên quan đến vấn đề kinh tế toàn cầu, đa số người dân châu Âu đều ủng hộ xu thế toàn cầu hóa, mặc dù hiện nay còn nhiều rào cản, đặc biệt là chênh lệch về trình độ phát triển giữa các quốc gia. Châu Âu cũng là nơi tập trung phần lớn lao động kỹ thuật cao trên thế giới, những lao động này có thể tận dụng lợi thế của việc đi lại tự do nhờ xu thế toàn cầu hóa, trong khi các doanh nghiệp trên thế giới rất cần lao động có trình độ cao, đặc biệt là lao động từ châu Âu.

Có nhiều lý do để minh chứng cho xu hướng toàn cầu hóa không thể đảo ngược, khi các mối quan hệ kinh tế đan xen giữa các nước, đặc biệt là sự hình thành các tập đoàn kinh tế lớn và sự phát triển của chuỗi giá trị toàn cầu. Về mặt kỹ thuật, tiến bộ công nghệ đã giúp thế giới thay đổi không ngừng. Hiện nay, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang hình thành, nhưng không phải động thái kéo dài ảnh hưởng của cuộc cách mạng công nghiệp thứ ba, mà là sự xuất hiện của một cuộc cách mạng mới, với nhiều điểm khác biệt. Đó là, tốc độ, phạm vi và các tác động. Cuộc cách mạng công nghiệp lần này được đánh giá sẽ vượt ra khỏi quy mô công xưởng, tất cả máy móc, thiết bị trong công xưởng được kết nối với nhau thông qua mạng internet, đồng thời nhiều cảm biến được lắp đặt để thu thập dữ liệu. Cách làm này giúp máy móc có thể “giao tiếp” với nhau mà không cần sự có mặt của con người, dây chuyền sản xuất sẽ được vận hành tự động một cách thích hợp, ứng với lượng hàng tồn kho. Ngoài ra, các doanh nghiệp sản xuất chi tiết cũng sẽ kết nối với doanh nghiệp lắp ráp, doanh nghiệp vận chuyển, đại lý phân phối và tiêu thụ để hình thành một thể thống nhất trên phạm vi toàn cầu. Cuộc cách mạng này cũng sẽ tác động sâu sắc đến các chính phủ, doanh nghiệp và người dân, báo trước sự chuyển đổi của toàn bộ hệ thống sản xuất, quản lý và quản trị của xã hội loài người. Hiện nay, thị trường đang có chung nhận định là, CHLB Đức đang dẫn đầu cuộc cách mạng công nghiệp lần này, điều này phản ánh kết quả thặng dư thương mại của CHLB Đức trong quan hệ thương mại với Mỹ, không như kết quả xuất siêu của hầu hết các nước đang phát triển vào Mỹ là chỉ dựa trên cạnh tranh về giá cả một cách đơn thuần.

Khủng hoảng tài chính toàn cầu vừa qua đã ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động của các doanh nghiệp, nhất là những tập đoàn đa quốc gia, chủ yếu là áp lực cắt giảm chi phí. Về điểm này, chi phí của các tập đoàn đa quốc gia thường khá cao, nên lợi nhuận thấp hơn nhiều so với nhiều doanh nghiệp hoạt động đơn thuần trên thị trường trong nước, kể cả doanh nghiệp nhỏ. Nguyên nhân cơ bản là do công nghệ thông tin hiện đại đã giúp các doanh nghiệp tiếp cận thông tin về thị trường một cách nhanh chóng và dễ dàng, qua đó phát triển sản phẩm với chi phí hợp lý và phù hợp với nhu cầu của khách hàng. Đây là xu hướng mới, và các doanh nghiệp sẽ mở rộng quy mô hoạt động tại thị trường trong nước, đồng thời cắt giảm quy mô hoạt động ở nước ngoài. Tuy nhiên, bên cạnh nhược điểm là chi phí quá cao, nhiều tập đoàn đa quốc gia vẫn phát triển và cạnh tranh bền vững do có nền tảng công nghệ vững chắc và biết tận dụng lợi ích từ toàn cầu hóa trong việc lựa chọn nơi đặt trụ sở điều hành, nơi sản xuất và nơi thực hiện các đơn vị phục vụ sản xuất. Các tập đoàn đa quốc gia cũng có nhiều kinh nghiệm trong việc nắm bắt thành tựu công nghệ mới, qua đó tổ chức lại sản xuất theo hướng mở rộng các chuỗi giá trị toàn cầu. Những chuỗi giá trị này hoạt động xuyên biên giới, nhập khẩu các bộ phận và tái xuất khẩu thành phẩm. Vì thế, tăng thuế đối với hàng nhập khẩu có thể sẽ dẫn đến thất bại và biện pháp này chỉ có thể được áp dụng trong phạm vi, đối tượng và thời gian rất hạn chế. Thay vì tăng thuế, các nước sẽ cạnh tranh gay gắt trong việc giảm thuế nhằm thu hút các doanh nghiệp đầu tư phát triển sản xuất, kinh doanh.

Tại buổi tiếp Thủ tướng Đức Angela Merkel vào ngày 17/3/2017, Tổng thống Donald Trump cho biết, Mỹ không muốn sa vào cuộc chiến thương mại, mà chỉ muốn điều chỉnh để có các mối quan hệ thương mại công bằng hơn. Điều này cho thấy, chính quyền của Tổng thống Donald Trump sẽ áp dụng một số biện pháp bảo hộ thương mại như đánh thuế đối với hàng nhập khẩu vào thị trường Mỹ, khuyến khích các doanh nghiệp Mỹ đang hoạt động ở nước ngoài trở về đầu tư tại thị trường trong nước, những doanh nghiệp nước ngoài đang hoạt động tại Mỹ hoặc mua lại công ty nào đó trên đất Mỹ phải đáp ứng việc làm cho công dân Mỹ và phải tuân thủ những quy định khắt khe khác.

Việc tăng thuế đối với hàng nhập khẩu từ những nước có thặng dư thương mại quá cao với Mỹ có thể vấp phải rào cản là sự trả đũa đối với hàng nhập khẩu từ thị trường Mỹ. Đối với Trung Quốc, Mêhicô và nhiều nước đang phát triển khác, biện pháp của Mỹ sẽ cản trở xuất khẩu vào thị trường Mỹ, nhưng vẫn phải nhập khẩu hàng hóa đầu vào từ thị trường Mỹ, do rất khó tìm được nhà cung cấp thay thế.

Việc đề ra quy định mới đối với doanh nghiệp nước ngoài sẽ ảnh hưởng đến sự hiện diện của nhiều doanh nghiệp từ các nước đang phát triển, do đa số doanh nghiệp đến từ các nước đang phát triển đều dựa vào nguồn lao động giá rẻ, chủ yếu là mang theo công dân của quốc gia mình. Với quy định này, rất ít doanh nghiệp từ các nước đang phát triển có thể tồn tại và hoạt động hiệu quả trên thị trường Mỹ. Tuy nhiên, một số doanh nghiệp công nghệ cao đến từ các nước đang phát triển vẫn có thể cạnh tranh và phát triển tại thị trường Mỹ do sử dụng rất ít lao động, trong khi nhiều khoản chi phí tại Mỹ thấp hơn nhiều so với chi phí tại quốc gia của họ.

Tóm lại, chủ nghĩa dân túy khó có thể đẩy lùi được xu thế toàn cầu hóa, mà chỉ cản trở nỗ lực toàn cầu hóa, góp phần nảy sinh những sáng kiến mới theo hướng định hình lại mô hình và phương thức phát triển mới với những điều chỉnh nhất định, mở ra kỷ nguyên mới để kinh tế toàn cầu phát triển cao và bền vững hơn.

Hoàng Thế Thỏa

Nguồn: Bloomberg, Reuters, WS.Journal