Năm 2009, tiền ảo Bitcoin đã xuất hiện trên thế giới, mở đầu cho xu hướng phát triển tiền điện tử trong bối cảnh kinh tế toàn cầu vấp phải cuộc khủng hoảng tài chính 2008-2009, nhu cầu tiêu dùng yếu ớt, sản xuất và kinh doanh ngày càng khó khăn, năng suất lao động có xu hướng tăng chậm dần.
Tính đến nay, mạng internet đã ghi nhận sự xuất hiện của trên 900 loại tiền ảo khác nhau. Trong đó, bitcoin là đồng tiền ảo đầu tiên và phổ biến nhất, với mức vốn hóa thị trường hiện nay vào khoảng 45 tỉ USD. Tiếp theo là đồng Ethereum, được phát triển vào năm 2015. Tính đến tháng 7/2017, Ethereum có mức vốn hóa thị trường khoảng 18 tỉ USD, những tháng gần đây, giá trị của đồng tiền này đạt đến mức cao nhất là 400 USD. Đứng thứ ba là đồng Litecoin với một số ưu điểm nổi trội như thanh toán nhanh hơn và quy trình cho phép thực hiện nhiều giao dịch hơn, tổng giá trị của đồng tiền này vào khoảng 2,1 tỉ USD. Cho đến nay, tổng giá trị vốn hóa của các đồng tiền ảo đã lên tới 80 tỷ USD, nhưng chỉ chiếm 0,25% trong tổng số 200 tỷ của thị trường vàng, tiền mặt, chứng khoán và trái phiếu.
Về bản chất, tiền điện tử (cryptocurrency) hay còn gọi là tiền ảo. Tiền điện tử sử dụng công nghệ phân quyền, chạy trên một sổ cái công cộng gọi là blockchain - một bảng ghi của tất cả các giao dịch được cập nhật và lưu giữ bởi chủ sở hữu tiền tệ, cho phép người dùng thực hiện thanh toán an toàn và lưu trữ tiền mà không cần sử dụng tên của họ hoặc thông qua một ngân hàng.
Các đơn vị tiền điện tử được tạo ra thông qua một quá trình được gọi là “đào tiền” bằng cách sử dụng sức mạnh máy tính để giải quyết các vấn đề toán học phức tạp và tạo ra tiền. Người sử dụng cũng có thể mua các loại tiền tệ từ các công ty môi giới, sau đó lưu trữ và chi tiêu chúng bằng cách sử dụng ví điện tử.
Tiền điện tử được biết đến vì an toàn, được thiết kế cho mục đích bảo mật và ẩn danh cho giao dịch. Nhờ chi phí giao dịch và quản lý thấp, không thể giả mạo hoặc đảo ngược giao dịch, tiền điện tử trở nên hấp dẫn và được cho là tin cậy hơn so với tiền tệ thông thường.
Là một loại hình tiền mặt mới, các thị trường tiền điện tử có thể giúp người dùng “cất cánh” từ một khoản đầu tư nhỏ, và có thể thu về những khoản tiền lớn chỉ sau một đêm, đây là điều khó xảy ra với những loại hình kinh doanh tiền tệ thông thường. Tuy nhiên, điều này cũng đồng nghĩa với những rủi ro nhất định, trong đó mức độ ẩn danh là động lực khuyến khích các hành vi bất hợp pháp.
Nhờ phương thức kinh doanh hoàn toàn mới và đòi hỏi trình độ toán máy tính khá cao cũng như mức thu nhập khá ấn tượng từ lượng tiền ít ỏi ban đầu, tiền ảo đã thu hút sự tham gia ngày càng đông đảo của mọi thành phần xã hội, nhất là các chuyên gia công nghệ và các nhà đầu tư. Thậm chí, nhiều chuyên gia ngân hàng bắt đầu chuyển sang khai thác và kinh doanh tiền ảo.
Ngày 30/7/2017, chuyên gia phân tích chứng khoán độc lập Ronnie Moas và là người sáng lập của Standpoint Research đưa ra báo cáo cho rằng, một khi điều kỳ diệu xảy ra khi giá đồng tiền ảo tăng đột biến, chúng sẽ giành lại thị phần từ chứng khoán, các kim loại quý, trái phiếu và các đồng tiền. Các nhà đầu tư nên nắm giữ đồng tiền ảo trong vài năm, nếu có lỗ một chút thì cũng không sao, không nên đánh mất cơ hội chỉ vì không dám trải nghiệm. Ông đánh cược rằng, đồng Bitcoin có thể tăng lên tới 5.000 USD trong năm 2018, tương đương mức tăng gần 80% so với mức 2.800 USD hôm 24/7 vừa qua. Tương tự, đồng Ethereum sẽ tăng từ 200 USD lên mức 400 USD vào năm tới, đồng Litecoin tăng gấp đôi từ 40 USD lên 80 USD. Ronnie Moas dự báo, trong vòng 10 đến 15 năm tới, biểu đồ của một số trong tổng số 20 đồng tiền ảo sẽ giống như biểu đồ cổ phiếu của những ông lớn như Amazon, Apple, Tesla, Facebook, Netflix và Google hiện nay.
Giữa tháng 6/2017, đồng Bitcoin tăng lên ngưỡng kỷ lục 3.025 USD do thông tin nhiều sàn giao dịch Trung Quốc cho phép khách hàng rút tiền từ Bitcoin sau khi bị đóng băng trong một khoảng thời gian dài kể từ tháng 02/2017 do Ngân hàng Trung ương (NHTW) Trung Quốc tăng cường kiểm soát. Trước đó vào tháng 4/2017, Nhật Bản cũng đã hợp pháp hóa việc thanh toán bằng đồng bitcoin. Đây là hai trong số những nguyên nhân chính khiến đồng tiền ảo nói chung và đồng bitcoin nói riêng tăng giá mạnh, thu hút sự quan tâm của giới đầu tư và “thợ đào tiền ảo.” Theo dữ liệu từ CoinDesk, tính đến ngày 31/7/2017, đồng Bitcoin được giao dịch ở mức 2.800 USD.
Chuyên gia Ronnie Moas còn chỉ ra một số rủi ro tiềm ẩn trong thị trường tiền ảo như mức biến động khá cao, nguy cơ bị đánh cắp tiền bởi tin tặc và những quy định khắt khe có thể áp đặt lên đồng tiền đặc biệt này.
Theo thông báo đưa ra vào ngày 05/7/2017, hacker đã tấn công sàn giao dịch Bithumb tại Hàn Quốc (một trong 4 sàn giao dịch tiền ảo Bitcoin lớn nhất thế giới và là sàn giao dịch Ethereum lớn nhất thế giới) với khoảng 13.000 bitcoin giao dịch mỗi ngày, tương đương 10% khối lượng giao dịch Bitcoin trên toàn thế giới, hàng loạt tài khoản nhanh chóng bị đánh cắp và thiệt hại lên tới hàng tỷ won. Vụ đánh cắp xảy ra trong bối cảnh Chính phủ Hàn Quốc chuẩn bị ban hành dự luật hợp pháp hóa đồng tiền ảo, bao gồm đồng Bitcoin và Ethereum. Trước đó, Nhật Bản cũng đã chính thức hợp pháp hóa đồng tiền ảo Bitcoin như một hình thức thanh toán.
Báo cáo của Ronnie Moas được đưa ra trước khi thông tin đồng Bitcoin có thể bị phân tách, do blockchain hiện tại chỉ có thể thực hiện được các giao dịch với tổng dung lượng tối đa 1 megabyte, trong khi lượng giao dịch ngày càng tăng. Trong thời gian qua, các nhóm khai thác Bitcoin đã tranh luận gay gắt xung quanh khả năng mở rộng theo hướng tách một số dữ liệu ra bên ngoài mạng bitcoin chính nhằm tăng công suất hoạt động, qua đó có thể tăng dung lượng giao dịch lên 2 megabyte. Tuy nhiên, các thành viên của cộng đồng bitcoin không hài lòng với cách làm này và cho rằng, bitcoin thực tế là một tập hợp nhiều điểm nút (node), nên có thể thiết lập một node thay thế, được gọi là Bitcoin Cash (BCC). Bitcoin Cash có thể tự điều chỉnh kích thước blockchain, linh hoạt hơn chứ không cứng nhắc như bitcoin gốc, góp phần tăng giới hạn giao dịch lên 8 megabyte.
Ngày 01/8/2017, các nhóm khai thác tiền ảo Bitcoin đã hoàn thành việc phân chia Bitcoin, và bắt đầu khai thác Bitcoin Cash, đây là đồng tiền mới có giá trị nhỏ hơn giá trị bitcoin hiện hành. Theo đó, phần mềm Bitcoin hiện tại được phân tách và tạo ra một phiên bản mới gọi là “Bitcoin Cash,” có thể tạo ra thu nhập rất cao cho những người nắm giữ đồng tiền điện tử. Lập luận này được dẫn dắt bởi một nhóm khai thác bitcoin tại Trung Quốc, sau khi được phép nhận tiền do những đóng góp vào mạng bitcoin.
Sau khi phân tách, những người nắm giữ đồng Bitcoin sẽ sở hữu 2 phiên bản của đồng tiền ảo. Các node được yêu cầu gửi thông tin qua mạng bitcoin, nhưng Bitcoin Cash sẽ sử dụng một bộ quy tắc khác, khiến cho blockchain (sổ cái ghi lại mọi giao dịch bitcoin) bị phân chia và tạo ra hai tài sản kỹ thuật số riêng biệt: bitcoin gốc và Bitcoin Cash. Do Bitcoin Cash sẽ kế thừa tất cả lịch sử giao dịch từ blockchain cũ, bất kỳ nhà đầu tư nào với các token (lượng bitcoin) sẽ nhận được số token tương đương trong blockchain mới. Tuy nhiên, Bitcoin Cash sẽ chỉ có giá trị bằng một phần nhỏ của bitcoin. Hiện tại, Bitcoin đang giao dịch quanh ngưỡng 2.800 USD, nhưng giá trị tương lai của Bitcoin Cash trên trang web Coinmarketcap chỉ là 282,40 USD, tương đương 10,3% bitcoin cũ.
Hiện tại, các sàn giao dịch Bitcoin đang phân vân về khả năng hỗ trợ Bitcoin Cash. Một số sàn giao dịch như BitMEX, Bitstamp và Coinbase tuyên bố, không hỗ trợ hoặc cho phép giao dịch Bitcoin Cash trong hệ thống. Nghĩa là, các nhà đầu tư đang nắm giữ các bitcoin trên những trang web này sẽ không nhận được bất kỳ token mới nào. Trong thời gian chờ đợi, một số sàn giao dịch Bitcoin đã tạm ngừng các hoạt động giao dịch, rút và ký quỹ bitcoin. Theo chuyên gia nghiên cứu Garrick Hileman đến từ Trung tâm Tài chính thay thế Cambridge, Bitcoin Cash có thể nhận được sự hỗ trợ nhiều hơn khi nó được chính thức xuất hiện trên thị trường, nếu không nó sẽ biến mất.
Trước triển vọng phát triển bùng nổ và giá tiền ảo tăng mạnh, có thể ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động kinh tế thực và đe dọa kinh tế toàn cầu, Ủy ban Thị trường chứng khoán Mỹ (SEC) đã tiến hành xem xét khả năng áp dụng những quy định khắt khe về hoạt động của tiền điện tử, đặc biệt là mức giá đề xuất ban đầu (ICO). Cho tới nay, ICOs cho phép các doanh nghiệp khởi nghiệp tăng tới 1 tỷ USD trong năm nay, nhưng thị trường chưa rõ liệu SEC có xử lý những giao dịch này. Theo quy định do SEC đề xuất, những đồng tiền ảo phát hành qua ICOs có thể được coi là chứng khoán và phải tuân thủ các quy định luật pháp là phải công khai, minh bạch, chịu sự giám sát của cơ quan quản lý nhằm bảo vệ các nhà đầu tư.
Một số chuyên gia phân tích và nhà đầu tư cho rằng, quyết định của SEC sẽ hạn chế tác động của thị trường ICO. Không như việc chào bán chứng khoán thông thường, ICOs tiền ảo có mức độ minh bạch thông tin hạn chế và phần lớn người tham gia không được hưởng quyền lợi cổ phần.
Mặc dù một số ICO bị chỉ trích là thiếu minh bạch thông tin về những hoạt động kinh doanh tiền ảo và cách thức phân phối các đồng tiền ảo phát hành, sự sốt sắng xung quanh sự kiện liên quan đến quyết định của SEC có thể kìm hãm các nhà tư bản mạo hiểm và doanh nhân nổi tiếng.
Theo Tạp chí The economist, tiền ảo từ công nghệ blockchain chưa phù hợp để trở thành một loại tiền tệ thế hệ mới. Tiền ảo có chức năng trung gian thanh toán, nhưng giá trị không ổn định, đôi khi chao đảo tới mức không tưởng. Ngoài ra, số lượng bitcoin là hữu hạn, trong khi các NHTW đôi khi cần lạm phát.
Về nguyên lý, những đồng tiền ảo như bitcoin được tạo ra bởi công nghệ blockchain theo nguyên tắc phi tập trung, phân tán và ngang hàng. Nghĩa là, bất kỳ người nào cũng có thể tham gia tạo ra tiền. Tuy nhiên, tiền ảo dễ bị sử dụng theo kiểu ẩn danh, và điều này buộc NHTW phải tìm một mô hình khác.
The economist nhận định, nhiều NHTW trên thế giới đang bước vào cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 với công nghệ blockchain - công nghệ đứng sau đồng tiền ảo bitcoin. Trong cuộc đua đó, phần lớn NHTW từ chối biến tiền ảo thành tiền thật, do lo ngại rủi ro khi ứng dụng công nghệ mới để phục vụ thị trường trong và ngoài nước, cũng như khả năng chống lại sự tấn công mạng. Một đòi hỏi khác đặt ra là, giữa các NHTW phải có một cơ chế tiền ảo chung. Với những lý do này, việc biến tiền ảo thành thật có lẽ vẫn là câu chuyện xa vời.
Tuy nhiên, tương lai của blockchain thực tế không chỉ có bitcoin, mà còn có thể là những hoạt động khác như cho vay, gửi tiền ngang hàng, kinh doanh cổ phiếu, trái phiếu, thanh toán toàn cầu, ký quỹ, tài trợ, thư tín dụng, các hợp đồng thông minh. Tuy nhiên, hướng đi của các NHTW vẫn là tập trung vào việc phát triển hạ tầng thanh toán trung gian. Sự thay đổi về nhu cầu dịch vụ cơ bản trong lĩnh vực bán lẻ như Amazon, Alibaba, hay trong lĩnh vực giao thông như Uber đã gây tác động lan truyền sang nhiều loại hình dịch vụ tài chính, cả cá nhân và nhà nước. Điều này có thể thấy tại thị trường đông dân Trung Quốc, khi NHTW tập trung phát triển các trung gian thanh toán theo hướng tạo ra cạnh tranh trực tiếp với những người chơi như Alipay (thuộc Alibaba) hay WeChat, đây là những đơn vị trung gian thanh toán hỗ trợ đắc lực cho nền tảng thương mại điện tử ở Trung Quốc.
Cho tới nay, nhiều quốc gia trên thế giới cũng nghiên cứu công nghệ blockchain để tạo ra đồng tiền kỹ thuật số cho riêng mình. Bao gồm, Trung Quốc, Singapore, VQ Anh, CHLB Nga, Ấn Độ, Thụy Điển.
Tại Việt Nam, Ngân hàng Nhà nước đã có bước tiến mới khi gần đây đã bắt tay vào việc triển khai một số giải pháp công nghệ tài chính (fintech) nhằm khảo sát và hỗ trợ fintech đang hoạt động trên thị trường này.
Hoàng Thế Thỏa (Nguồn: Bloomberg, CNBC, Reuters, The Economist)