Xu hướng và động lực phát triển kinh tế tư nhân (số 16)

Xu hướng và động lực phát triển kinh tế tư nhân

TS. Nguyễn Minh Phong1

 

Khu vực kinh tế tư nhân (KTTN) Việt Nam (theo nghĩa rộng, bao gồm cả các hộ cá thể) đang ngày càng phát triển cả về lượng và chất, hiện có gần 600.000
doanh nghiệp (DN) được tổ chức dưới nhiều dạng (như doanh nghiệp tư nhân, công ty cổ phần và công ty trách nhiệm hữu hạn), trong đó 96% DN có quy mô nhỏ và siêu nhỏ, 2% DN quy mô vừa và 2% DN lớn, sử dụng chưa đến 30% diện tích đất kinh doanh, và đội ngũ hàng chục triệu hộ kinh doanh… hiện thu hút 85% lực lượng lao động xã hội, tạo ra khoảng 40% GDP và đóng góp 30% ngân sách Nhà nước
cả nước…

Nghị quyết Hội nghị TW 5 khóa XII ngày 3/6/2017 đã đặt mục tiêu phấn đấu đến năm 2020 khu vực KTTN cả nước có ít nhất một triệu doanh nghiệp; đến năm 2025, có hơn 1,5 triệu DN và đến năm 2030, có ít nhất hai triệu DN; chiếm tỷ trọng 50% GDP vào năm 2020, tăng lên 55% vào năm 2025 và khoảng 60 - 65% vào năm 2030. Bình quân giai đoạn 2016 - 2025, năng suất lao động tăng khoảng 4 -
5%/năm. Thu hẹp khoảng cách về trình độ công nghệ, chất lượng nhân lực và năng lực cạnh tranh của DN tư nhân so với nhóm dẫn đầu ASEAN-4; nhiều doanh nghiệp tư nhân tham gia mạng sản xuất, chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu…

Những xu hướng…

Xu hướng nổi bật của KTTN Việt Nam là vị thế ngày càng được cải thiện và trở thành nguồn động lực phát triển kinh tế chính của đất nước.

Hình thức tổ chức kinh doanh phổ biến trong thời gian tới là các công ty cổ phần (kể cả loại có sự tham gia cổ phần của nhà nước và của nước ngoài); công ty TNHH có hai thành viên trở lên và công ty mẹ - con hay tập đoàn doanh nghiệp...; sẽ xuất hiện một số kiểu tổ chức kinh doanh quá độ, trung gian hoặc mang tính tổng hợp giữa các loại hình tổ chức kinh doanh truyền thống và được định danh trong Luật Doanh nghiệp.

Các hoạt động sản xuất - kinh doanh của khu vực này sẽ ngày càng đa dạng, mở rộng phạm vi, gia tăng quy mô và tăng cường liên kết chuỗi cả về thương mại - dịch vụ, cả về sản xuất trong và ngoài nước. Một số DN đầu đàn sẽ đi sâu vào lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ và có hàm lượng công nghệ cao, đặc biệt là công nghệ điện tử thông tin; xuất hiện nhiều lĩnh vực ngành nghề kinh doanh mới và gia tăng xu hướng hoạt động sản xuất - kinh doanh đa ngành, tổng hợp, thậm chí đầu tư vào những lĩnh vực, sản phẩm rất khác nhau. Các loại hình trang trại và liên hiệp trang trại với quy mô lớn, kinh doanh tổng hợp kết hợp công - nông - lâm nghiệp và sinh thái sẽ trở thành mô hình có hiệu quả ở ngoại thành và các tỉnh lân cận.

Bên cạnh đó, sẽ có sự phát triển nhanh của các hình thức tổ chức kinh doanh đan xen, hỗn hợp nhiều hình thức sở hữu, giữa các thành phần kinh tế với nhau, giữa trong nước và ngoài nước; sẽ có sự xuất hiện nhiều mô hình mới về sự hợp tác, liên kết công nghiệp và nông nghiệp, DNNN và kinh tế hộ nông thôn nhằm tiếp nhận, chuyển giao, tạo sự lan tỏa rộng rãi về công nghệ tiên tiến và quản trị hiện đại, nâng cao giá trị gia tăng và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Bộ phận kinh tế cá thể, tiểu chủ cả ở nông thôn và thành thị ngày càng được hiện đại hóa và tham gia vào các mạng kinh doanh và chuỗi liên kết. Tốc độ phát triển và tỷ trọng trong nền kinh tế sẽ có xu hướng giảm nhiều so với các thành phần khác và cho thấy dấu hiệu của sự «tới hạn» trong tiềm lực phát triển của nhóm kinh tế cá thể, hộ gia đình (nhất là trong vấn đề huy động vốn để hiện đại hóa, đổi mới trang thiết bị, công nghệ, mở rộng sản xuất đáp ứng yêu cầu cạnh tranh thị trường đang ngày càng gay gắt trong nông nghiệp).

Quyền tự do kinh doanh và quyền tài sản, năng lực tiếp cận các cơ hội kinh doanh và nguồn lực xã hội, mô hình tổ chức, cũng như tính chất và cơ chế hoạt động, trách nhiệm và nghĩa vụ với xã hội, bảo vệ môi trường sẽ ngày càng giảm dần sự khác biệt giữa DN tư nhân với DNNN hay doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.

Các DN ngày càng đòi hỏi lực lượng lao động có trình độ, chất lượng cao. Lao động trong các doanh nghiệp và trên thị trường lao động nói chung cũng sẽ có tính linh hoạt nhiều hơn và dần phù hợp với các chuẩn mực quốc tế. Nhu cầu thành lập hiệp hội những người chủ sử dụng lao động tư nhân sẽ ngày càng đậm nét.

Cùng với sự lớn mạnh và thành công của các DN biết nắm bắt thời cơ, đổi mới tổ chức, công nghệ và áp dụng cơ chế quản trị DN hiện đại, cũng sẽ xuất hiện ngày càng phổ biến các hiện tượng phá sản, giải thể, chia tách và sáp nhập, mua- bán, chuyển nhượng các doanh nghiệp, các cổ phần, cổ phiếu doanh nghiệp; sẽ xuất hiện hiện tượng độc quyền kinh tế tư nhân của các doanh nghiệp, biểu hiện dưới nhiều hình thức và có khả năng chi phối ngày càng rõ nét đến đời sống kinh tế - xã hội của địa phương và đất nước. Các tranh chấp kinh tế, thương mại, lao động và các dạng tội phạm khác trực tiếp phát sinh từ quá trình sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp cũng sẽ gia tăng với mức độ phức tạp và gây hậu quả nặng nề hơn... đòi hỏi những giải pháp phòng ngừa và xử lý nhanh, hiệu lực, hiệu quả cao của nền hành chính Nhà nước.

Phát triển kinh tế tư nhân lành mạnh theo cơ chế thị trường là một yêu cầu khách quan, vừa cấp thiết, vừa lâu dài để huy động, phân bổ và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực phát triển xã hội theo yêu cầu phát triển bền vững, không ngừng nâng cao đời sống của nhân dân, thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và sớm đưa nước ta trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại.

Kinh tế Việt Nam muốn phát triển vững mạnh không thể thiếu khu vực KTTN trong nước tăng trưởng hiệu quả và lớn mạnh. Thúc đẩy sự phát triển của DN trong nước mà chủ yếu là DN tư nhân cả về số lượng và chất lượng phải là nhiệm vụ của bộ máy nhà nước các cấp. Sức khỏe của DN trong nước chính là sức khỏe của nền kinh tế.

… Và những động lực

Động lực mới cho phát triển KTTN đang và sẽ ngày càng hội tụ và cộng hưởng từ gia tăng các chuỗi liên kết và coi trọng DN phải là lực lượng chủ lực trong việc xây dựng nền sản xuất kiểu mới, kiến tạo lại nền tảng thị trường hàng hóa phù hợp với nhu cầu, tiêu chuẩn tiêu dùng tiên tiến của thế giới, dựa trên tư duy sản xuất sản phẩm độc đáo, thể hiện bản sắc, thế mạnh đặc trưng của tài nguyên và tài trí Việt Nam; trách nhiệm bảo vệ môi trường, trách nhiệm với xã hội và cộng đồng, xây dựng môi trường lao động an toàn, thân thiện, hài hòa, vượt qua mọi rào cản kỹ thuật quốc gia và quốc tế, đáp ứng các yêu cầu phát triển bền vững.

Xóa bỏ những định kiến về thành phần kinh tế nói chung, về KTTN nói riêng phải trở thành khâu đột phá trong nhận thức và cơ sở pháp lý cho sự phát triển KTTN tương lai. Theo đó, cần tuân thủ các quy luật và quy trình kinh tế thị trường, các nguyên tắc, thông lệ quốc tế và các cam kết hội nhập kinh tế quốc tế; đảm bảo sự tự do hóa ngày càng cao, đầy đủ và rộng rãi các lĩnh vực hoạt động kinh doanh cho phép khu vực KTTN tham gia; thúc đẩy tính tự chủ, triển khai các công cụ quản lý và hỗ trợ mới đối với khu vực KTTN, chuyển từ mục đích “quản chặt” sang “hỗ trợ” DN bằng định hướng chính sách, thông tin thị trường và những khuyến khích tài chính, cũng như tinh thần theo ngành, sản phẩm, địa bàn..., chứ không theo từng DN, dự án cụ thể hoặc tính chất sở hữu. Tăng cường phân cấp quản lý kinh tế - xã hội cho các cấp chính quyền địa phương, đi đôi với thúc đẩy cải cách hành chính nhằm thống nhất, đơn giản hóa và hiện đại hóa các quy trình, thủ tục, công nghệ và tiêu chuẩn quản lý kinh tế - xã hội, trong đó có quản lý Nhà nước đối với khu vực KTTN; Cải cách, tăng cường năng lực và hiệu lực của các định chế và chế tài, kinh tế, hành chính, cũng như bộ máy tư pháp quốc gia và địa phương nhằm bảo vệ có hiệu quả lợi ích Nhà nước, lợi ích DN, doanh nhân và người lao động, phát triển hệ thống an sinh xã hội, hệ thống phòng ngừa rủi ro, cảnh báo sớm các nguy cơ và giải quyết kịp thời các chấn động kinh tế - xã hội do quá trình thúc đẩy phát triển KTTN và hội nhập kinh tế quốc tế gây ra; Phát triển đồng bộ các thị trường và tăng cường tính minh bạch và kiểm soát độc quyền kinh doanh, công tác phòng, chống gian lận thương mại, thao túng, chi phối thị trường, bóp méo giá cả, quan hệ cung - cầu hàng hóa, dịch vụ. Phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội đồng bộ, hiện đại, kết nối các hệ thống giao thông liên kết vùng và địa phương, kết nối hệ thống giao thông trong nước với quốc tế; phát triển dịch vụ hậu cần, lưu thông, phân phối hàng hóa, dịch vụ thuận tiện, đáp ứng nhu cầu thị trường trong nước và quốc tế.

Đặc biệt, xu hướng và động lực phát triển KTTN tùy thuộc quan trọng vào năng lực, hiệu lực, hiệu quả của các thiết chế kiểm soát và chống “lợi ích nhóm” dưới mọi hình thức, giải quyết tranh chấp kinh tế, dân sự; bảo đảm sự đồng bộ và chú ý tính hai mặt của các cơ chế, chính sách phát triển KTTN; tiếp tục thu hẹp những lĩnh vực kinh
doanh có điều kiện; Nới lỏng các quy định hạn điền và linh hoạt các cách thức thuê đất vừa tuân thủ đúng Luật Đất đai, bảo đảm lợi ích và quyền sở hữu ổn định của người dân, vừa thuận lợi cho DN an tâm đầu tư với thời hạn dài, cải thiện hiệu quả kinh doanh theo quy mô lớn, phát triển thị trường thứ cấp về đất kinh doanh; chú trọng hình thức Hợp tác công tư (PPP), khuyến khích tinh thần khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, nâng cao sức cạnh tranh các sản phẩm, bảo đảm phát triển bao trùm và bền vững; Coi trọng giáo dục lòng yêu nước tự hào dân tộc và bản lĩnh kinh doanh cho các doanh nhân và người lao động trong KTTN; Phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội và các hiệp hội, nghề nghiệp đối với khu vực KTTN, cũng như đối với từng DN.

Ngoài ra, cần coi trọng phát triển các dịch vụ tư vấn, thông tin và dự báo thị trường, hỗ trợ kinh doanh; Giảm thiểu cho khu vực DN các gánh nặng thể chế, tài chính và tín dụng trong đầu tư mở rộng thị trường trong nước và hỗ trợ các doanh nghiệp tư nhân đầu tư ra nước ngoài; xây dựng văn hóa DN, văn hóa kinh doanh và văn hóa quản lý, thúc đẩy tinh thần tự trọng, tự tôn và tự hào dân tộc, gắn kết và hợp tác công đồng, phát triển các tập đoàn kinh tế tư nhân, các “Công ty mẹ - con” và các hiệp hội DN ngành nghề phù hợp, hỗ trợ cho KTTN phát triển; đảm bảo cạnh tranh lành mạnh, kiểm soát độc quyền và hạn chế các hiện tượng tiêu cực trốn lậu thuế, làm hàng giả trong sản xuất, kinh doanh; Khen thưởng kịp thời và tôn vinh thích đáng các đơn vị và cá nhân có thành tích tiêu biểu trong quản lý và phát triển KTTN.

Cuộc cải cách đang đòi hỏi chúng ta phải đổi mới tư duy, khơi nguồn cho những đổi mới trong phát triển trên tinh thần kiến tạo, giải phóng sức sáng tạo và phát huy toàn diện vai trò của DN, khu vực tư nhân trong mọi công đoạn của chuỗi giá trị sản xuất; tạo cơ hội cho DN, nhà đầu tư có sự lựa chọn và phản ứng nhanh nhạy, đáp ứng hiệu quả hơn với các tín hiệu thị trường, chủ động đổi mới, thích ứng và tập trung vào sản xuất cái mà xã hội, kể cả trong nước và nước ngoài đang cần; tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị sản phẩm, chế biến sâu, trên cơ sở phát huy lợi thế tự nhiên sẵn có gắn với cuộc cách mạng công nghiệp 4.0; tạo ra những sản phẩm hàng hóa và dịch vụ có giá trị gia tăng lớn, có thương hiệu quốc gia đại diện tiêu biểu, góp phần hình thành nên một diện mạo mới cả về kinh tế và vị thế trên thị trường quốc tế của Việt Nam trong những thập niên tới