Trong báo cáo cập nhật về tình hình tài chính toàn cầu, Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) nhận định, điều kiện tài chính đang hỗ trợ tăng trưởng kinh tế trong ngắn hạn, nhưng cũng góp phần hình thành những tổn thương về tài chính, làm tăng rủi ro kinh tế - tài chính toàn cầu trong giai đoạn trung hạn, nhất là các nước mới nổi và các nước thu nhập thấp.
Báo cáo nêu rõ, kinh tế phục hồi vững chắc trong thời gian gần đây đã giúp các nước phát triển khởi động và đẩy nhanh tiến trình bình thường hóa chính sách tiền tệ. Trong khi đó, lạm phát tăng dần cũng tạo thuận lợi cho các nhà hoạch định chính sách trong việc khắc phục những tổn thương về tài chính, bao gồm việc triển khai và mở rộng các công cụ kinh tế thận trọng. Trên toàn cầu, tình hình tài chính vẫn tương đối thuận lợi, có tác dụng thúc đẩy kinh tế trong ngắn hạn, nhưng cũng dễ dẫn đến tình trạng mất cân đối về tài chính, hoạt động rủi ro, và lơ là trong việc đánh giá rủi ro.
Sau báo cáo ổn định tài chính trước đây, các nhà đầu tư tại các nước mới nổi vẫn gặp thuận lợi, triển vọng kinh tế lạc quan và các dòng vốn vào tăng cao. Trong năm 2018, GDP thực được dự báo tăng 4,9%, mức tăng cao nhất kể từ năm 2013. Trong năm 2017, dòng vốn đầu tư gián tiếp của người không cư trú vào các nước mới nổi tăng lên khoảng 240 tỷ USD, gấp trên hai lần so với 2 năm trước đó, bảng cân đối tài sản tăng cao, mặc dù các nước phát triển tăng lãi suất. Việc bình thường hóa chính sách tiền tệ tại các nước phát triển được tiến hành thận trọng theo lộ trình từng bước đã tạo cơ hội cho các nước mới nổi để tăng cường năng lực tài chính, thâm hụt tài khoản vãng lai nhìn chung đã thu hẹp đáng kể, mặc dù vẫn ở mức cao, nhất là tại những nước nhập khẩu hàng hóa.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, nhiều nước mới nổi đã tranh thủ điều kiện tài chính bên ngoài thuận lợi để khắc phục tình trạng mất cân đối và củng cố các nguồn tài chính dự trữ, trong khi tình hình tài chính tại một số nước ngày càng xấu đi. Việc bình thường hóa chính sách tiền tệ tại các nước phát triển có thể thu hẹp dần điều kiện tài chính toàn cầu và các dòng vốn vào các nước mới nổi, làm tăng rủi ro đảo nợ và tác động tiêu cực đến hiệu quả đầu tư. Trong những năm gần đây, nhiều doanh nghiệp yếu có khả năng tiếp cận các thị trường vốn và vai trò ngày càng tăng của các nhà đầu tư ngắn hạn đang phóng đại áp lực tài chính. Hơn nữa, sự tham gia của các nhà đầu tư yếu trong hoạt động phát hành trái phiếu tại một số lượng đáng kể các nước thu nhập thấp đang gây biến dạng tài chính và làm tăng gánh nặng nợ nần. Trong khi đó, cơ cấu ngân hàng tại các nước mới nổi ngày càng phức tạp, gây ra nhiều thách thức về chính sách tái cơ cấu nợ trong tương lai. Tại Trung Quốc, các cơ quan quản lý và điều chỉnh đã tiến hành nhiều biện pháp hạn chế rủi ro trong hệ thống tài chính, nhưng mức độ thiệt hại vẫn tăng cao, hiện tượng sử dụng đòn bẩy và chuyển đổi thanh khoản vào các sản phẩm đầu tư rủi ro vẫn tăng mạnh, che giấu rủi ro trong hệ thống tài chính.
Trong giai đoạn 2007-2014, nợ công và nợ nước ngoài tại nhiều nước giảm đáng kể, nhất là những nước được các tổ chức quốc tế xóa nợ. Trong những năm gần đây, gánh nặng nợ nần tại các nước thu nhập thấp và các nhà đầu tư nhỏ có xu hướng tăng trở lại và biến dạng đáng kể. Nguyên nhân là do nguồn thu suy giảm tại các nước xuất khẩu hàng hóa, đồng bản tệ mất giá, nỗ lực khắc phục nợ nần tại các doanh nghiệp nhà nước, và chi phí lãi suất vay vốn tăng cao. Theo kết quả đánh giá rủi ro, trên 45% số nước thu nhập thấp ghi nhận mức rủi ro tăng cao trong năm 2017. Hơn nữa, mức độ tổn thương gia tăng không chỉ dừng lại tại các nước thu nhập thấp, mà cả đối với trái phiếu do nhóm doanh nghiệp yếu phát hành.
Một khi USD tăng giá mạnh, một số nước sẽ vấp phải thách thức, mặc dù bảng cân đối ngoại bảng đã cải thiện và các nước đã hạn chế rủi ro tỷ giá hối đoái. Trong năm 2017, trái phiếu ngoại tệ do các doanh nghiệp và chính phủ phát hành tăng lên mức cao mới, thậm chí cho phép các nhà phát hành yếu tiếp cận thị trường. Trong 12 tháng qua, tỷ trọng trái phiếu do doanh nghiệp yếu phát hành tăng trên 40%, nổi bật là tại Ai Cập và một số doanh nghiệp nhỏ tại khu vực Cận Sahara.
Trong những năm tới đây, việc bình thường hóa chính sách tiền tệ tại Mỹ có thể sẽ làm suy giảm các dòng vốn đầu tư gián tiếp vào các nước mới nổi, gây tổn thương cho những nước có nền tảng tài chính yếu ớt. Theo báo cáo cập nhật tháng 4/2018 của IMF về triển vọng kinh tế thế giới, lãi suất cho vay chính sách của Fed sẽ tăng lên 3,6% vào năm 2020, và dòng vốn đầu tư gián tiếp vào các nước mới nổi sẽ giảm trung bình 40 tỷ USD/năm trong giai đoạn 2018-2019, giảm trung bình 60 tỷ USD/năm trong những năm sau đó. Một khi lãi suất tăng cao, những nước có tỷ giá cố định có thể đối mặt với nguy cơ bất ổn tài chính. Nếu giá cả giảm thấp, rủi ro tại các nước xuất khẩu hàng hóa cũng tăng cao.
Các chuyên gia khuyến nghị, các nhà tạo lập chính sách tại các nước mới nổi phải tranh thủ những điều kiện thuận lợi hiện nay để chuẩn bị đối phó với xu hướng đảo chiều dòng vốn, do việc bình thường hóa chính sách tiền tệ tại các nước phát triển có thể tăng thêm những khó khăn về tài chính trong nước. Các nước cũng cần duy trì nền tảng vững chắc về các chính sách vĩ mô, chính sách tài chính các cơ cấu kinh tế, cần tính đến vị thế chu kỳ, mức độ tổn thương trong bảng cân đối tài sản, và dư địa chính sách kinh tế vĩ mô. Nếu tình hình tài chính bên ngoài rối loạn bất ngờ, việc nhanh chóng có phản ứng thích hợp để đối phó với áp lực đảo chiều dòng vốn được coi là động thái ưu tiên hàng đầu và có tầm quan trọng đặc biệt.
Hoàng Thế Thỏa
Nguồn: IMF tháng 4/2018