Xung đột cản trở tiến trình phục hồi kinh tế toàn cầu

Xung đột tại Ukraina đã kích hoạt một cuộc khủng hoảng nhân đạo đầy tốn kém và kìm hãm tiến trình phục hồi kinh tế thế giới năm 2022. Thiệt hại do chiến tranh gây ra sẽ tiếp tục lan rộng sang nhiều lĩnh vực khác nhau thông qua thị trường hàng hóa, các mối liên kết thương mại và tài chính. Giá chất đốt và thực phẩm tăng cao, gây tác động tiêu cực trên phạm vi toàn cầu, nhất là đối với người dân dễ bị tổn thương tại các nước thu nhập thấp.

Một số chỉ số kinh tế cơ bản (% so với năm trước)

	Thực tế và dự báo			Thay đổi (1)		Thay đổi (2)
	2021	2022	2023	2022	2023	2022	2023
GDP toàn cầu	6,1	3,6	3,6	-0,8	-0,2	-1,3	0,0
Các nước phát triển (AEs)	5,2	3,3	2,4	-0,6	-0,2	-1,2	2,0
Mỹ	5,7	3,7	2,3	-0,3	-0,3	-1,5	0,1
Khu vực đồng euro	5,3	2,8	2,3	-1,1	-0,2	-1,5	0,3
CHLB Đức	2,8	2,1	2,7	-1,7	0,2	-2,5	1,1
CH Pháp	7,0	2,9	1,4	-0,6	-0,4	-1,0	-0,4
Italia	6,6	2,3	1,7	-1,5	-0,5	-1,9	0,1
Tây Ban Nha	5,1	4,8	3,3	-1,0	-0,5	-1,6	0,7
Nhật Bản	1,6	2,4	2,3	-0,9	0,5	-0,8	0,9
VQ Anh	7,4	3,7	1,2	-1,0	-1,1	-1,3	-0,7
Canada	4,6	3,9	2,8	-0,2	0,0	-1,0	0,2
Những AE khác(3)	5,0	3,1	3,0	-0,5	0,1	-0,6	0,1
Các EMDE	6,8	3,8	4,4	-1,0	-0,3	-1,3	-0,2
EMDEs châu Á	7,3	5,4	5,6	-0,5	-0,2	-0,9	-0,1
Trung Quốc	8,1	4,4	5,1	-0,4	-0,1	-1,2	-0,2
Ấn Độ	8,9	8,2	6,9	-0,8	-0,2	-0,3	0,3
ASEAN 5 (4)	3,4	5,3	5,9	-0,3	-0,1	-0,5	-0,1
Các EMDE châu Âu	6,7	-2,9	1,3	-6,4	-1,6	-6,5	-1,6
CHLB Nga	4,7	-8,5	-2,3	-11,3	-4,4	-11,4	-4,3
Mỹ Latinh và Caribê	6,8	2,5	2,5	0,1	-0,1	-0,5	0,0
Brazil	4,6	0,8	1,4	0,5	-0,2	-0,7	-0,6
Mêhicô	4,8	2,0	2,5	-0,8	-0,2	-2,0	0,3
Trung Đông và Trung Á	5,7	4,6	3,7	0,3	0,1	0,5	-0,1
Arập Xê út	3,2	7,6	3,6	2,8	0,8	2,8	0,8
Cận Sahara châu Phi	4,5	3,8	4,0	0,1	0,0	0,0	-0,1
Nigeria	3,6	3,4	3,1	0,7	0,4	0,7	0,5
CH Nam Phi	4,9	1,9	1,4	0,0	0,0	-0,3	0,0
Liên minh châu Âu (EU)	5,4	2,9	2,5	-1,1	-0,3	-1,5	0,2
Trung Đông và Bắc Phi	5,8	5,0	3,6	0,6	0,2	0,9	0,1
Các nước đang phát triển (5)	7,0	3,8	4,3	-1,0	-0,3	-1,3	-0,3
Các nước thu nhập thấp	4,0	4,6	5,4	-0,7	-0,1	-0,7	-0,1
Thương mại toàn cầu	10,1	5,0	4,4	-0,1	-0,5	-1,7	-0,1
Giá dầu(6)	67,3	54,7	-13,3	42,8	-5,5	56,5	-8,3
Giá cả hàng hóa khác (USD)	26,8	11,4	-2,5	8,3	-0,6	12,3	-1,0
Giá cả tại AEs	3,1	5,7	2,5	1,8	0,4	3,4	0,6
Giá cả tại EMDEs	5,9	8,7	6,5	2,8	1,8	3,8	2,2

(1) Tăng/giảm so với dự báo tháng 01/2022; (2) Tăng/giảm so với dự báo tháng 10/2021; (3) Không tính các nước G7 và khu vực euro; (4) Indonesia, Malaysia, Philippines, Thái Lan, Việt Nam; (5) Các nước mới nổi và thu nhập trung bình; (6) Tăng/giảm theo USD. Nguồn: IMF.

Do chiến tranh tàn phá nặng nề, kinh tế Ukraina năm 2022 sẽ giảm 35%. Mặc dù chiến tranh có thể sớm chấm dứt, song thiệt hại về người, tài sản sẽ gây tác động nghiêm trọng đến các hoạt động kinh tế trong nhiều năm tới đây. Kinh tế Nga sẽ giảm khoảng 8,5% trong năm 2022, và tiếp tục giảm 2,3% trong năm 2023, nguyên nhân chủ yếu là do các biện pháp trừng phạt kinh tế và các nước châu Âu quyết định giảm dần sự phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu từ quốc gia này. GDP năm 2022 tại các EMDE châu Âu (kể cả CHLB Nga và Ukraina) sẽ giảm gần 2,9%, sau đó phục hồi trở lại lên mức tăng trưởng 1,3% vào năm 2023.

Tại các nước phát triển châu Âu, GDP năm 2022 tại khu vực euro sẽ giảm xuống mức tăng trưởng 2,8% (thấp hơn 1% so với dự báo đưa ra hồi tháng 01/2022), giảm sâu nhất là GDP tại CHLB Đức và Italia do nhiều khu vực kinh tế phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu từ CHLB Nga. Tương tự, báo cáo cũng điều chỉnh giảm 1% dự báo tăng trưởng kinh tế Vương quốc Anh so với dự báo trước đó.

Đối với Mỹ và Canada, các mối liên kết kinh tế giữa hai quốc gia này với CHLB Nga bị thu hẹp. Ngoài ra, những yếu tố khác cũng tác động đáng kể đến triển vọng kinh tế. Tại báo cáo lần này, IMF đã điều chỉnh giảm 0,3% dự báo kinh tế Mỹ năm 2022, đây là lần thứ hai trong ba tháng qua (sau khi điều chỉnh giảm dự báo GDP đưa ra vào tháng 01 gần đây). Tương tự, dự báo GDP tại Canada giảm 0,2%, phản ánh xu hướng rút dần chính sách hỗ trợ và nhu cầu bên ngoài yếu ớt, trực tiếp là nhu cầu nhập khẩu của Mỹ.

Báo cáo cũng điều chỉnh giảm dự báo kinh tế EMDEs tại hầu hết các khu vực trên thế giới, ngoại trừ các nước Trung Đông và châu Phi, Mỹ Latinh và Caribê do nhiều quốc gia tại những khu vực này chỉ có các mối liên kết kinh tế hạn chế với châu Âu.

Báo cáo nhấn mạnh, chiến tranh đã đẩy mặt bằng giá cả tăng cao và trầm trọng thêm tình trạng tắc nghẽn nguồn cung, tiếp sức cho lạm phát. Thậm chí trước khi xung đột bùng nổ, áp lực tăng giá trên diện rộng đã buộc các ngân hàng trung ương (NHTW) phải thắt chặt chính sách tiền tệ. Kết quả là, mặt bằng lãi suất tăng nhanh, giá cả tài sản chao đảo mạnh, xói mòn thu nhập của các hộ gia đình và bảng cân đối kế toán của doanh nghiệp, tiêu dùng và đầu tư sụt giảm mạnh, chi phí vay vốn tăng cao. Những thay đổi này đang diễn ra nhanh hơn so với kỳ vọng trước đây, nhất là tại những quốc gia có độ bao phủ vắc xin thấp và đang chật vật đối phó với khủng hoảng y tế.

Xung đột cũng cản trở các nỗ lực phục hồi kinh tế toàn cầu, triển vọng tăng trưởng rất mong manh. Mặc dù nhiều nước đã kiềm chế được Covid-19, song các biến thể virus có thể sẽ gây ra những làn sóng lây nhiễm mới và nhiều rối loạn trong tương lai. Áp lực lạm phát có thể tăng cao hơn kỳ vọng, đòi hỏi đến chính sách đối phó quyết liệt hơn. Điều kiện tài chính gò bó sẽ đẩy chi phí vay vốn tăng cao, đe dọa khả năng của nhiều quốc gia và doanh nghiệp trong việc hoàn trả nợ vay. Ngoài ra, các động thái tiếp theo của Trung Quốc trong việc thắt chặt thị trường bất động sản và theo đuổi chiến lược zero-Covid, đà tăng GDP của quốc gia này sẽ chậm hơn so với dự báo gần đây, ảnh hưởng đến các nước châu Á và nhiều nước khác. Những yếu tố này sẽ cản trở triển vọng phục hồi kinh tế, nhất là tại EMDEs, với nhiều khả năng GDP sẽ thấp hơn 6% so với dự báo đưa ra trước đại dịch.

Trầm trọng hơn, căng thẳng địa chính trị đang đe dọa các khung khổ pháp lý điều chỉnh các mối quan hệ kinh tế quốc tế hình thành từ Thế chiến II đến nay. Các biện pháp trừng phạt áp đặt lên CHLB Nga với mục tiêu buộc chính quyền Moskva phải chấm dứt chiến tranh đã cắt đứt các mối quan hệ tài chính và thương mại giữa CHLB Nga với những nước khác, gây ảnh hưởng lan rộng trên toàn cầu. Xu hướng gia tăng phân cực toàn cầu cũng cản trở triển vọng phối hợp dài hạn, có thể làm chệch hướng các nỗ lực toàn cầu về chống biến đổi khí hậu và cải thiện khung khổ về xử lý nợ nước ngoài, khả năng hội nhập thương mại và các sáng kiến kiềm chế nguy cơ tái bùng phát đại dịch.

Báo cáo đề cập 5 yếu tố chi phối triển vọng kinh tế toàn cầu trong ngắn hạn, bao gồm: (i) Cuộc xung đột tại Ukraina sẽ gây tác động nghiêm trọng đến kinh tế toàn cầu, trực tiếp là Ukraina, CHLB nga, và Belarus, đồng thời gây tác động lan tỏa ra toàn cầu (nhất là châu Âu) thông qua thị trường giá cả, các mối liên kết thương mại và tài chính, cung ứng lao động, các biện pháp hỗ trợ nhân đạo; (ii) Chính sách tiền tệ thắt chặt và thị trường chứng khoán chao đảo mạnh: Thậm chí trước xung đột này, lạm phát đã tăng đáng kể, và nhiều NHTW phải thắt chặt tiền tệ, dẫn đến làn sóng tăng lãi suất tại nhiều nước phát triển. Tại EMDEs, một số NHTW cũng đã thắt chặt tiền tệ, riêng Trung Quốc vẫn quyết định giảm lãi suất để hỗ trợ kinh tế do lạm phát ở mức thấp. Xung đột quân sự và các biện pháp trừng phạt đã thắt chặt điều kiện tài chính toàn cầu, lạm phát tăng cao, dẫn đến làn sóng đào thoát dòng vốn khỏi EMDEs do nhiều đồng tiền mất giá; (iii) Các nước đang rút dần các biện pháp hỗ trợ tài khóa: Covid-19 đã xói mòn dư địa tài khóa do chi tiêu tăng cao trong khi nguồn thu sụt giảm sâu. Để đối phó với xu hướng gia tăng chi phí vay nợ, các chính phủ đã nỗ lực củng cố tài khóa. Trong năm 2022-2023, các gói hỗ trợ tài khóa nhìn chung sẽ giảm dần, nhất là tại các nước phát triển; (iv) Kinh tế Trung Quốc tăng chậm lại, ảnh hưởng sâu rộng đến châu Á và các nước xuất khẩu hàng hóa. Nguy cơ lan truyền các biến thể virus mới và chiến lược zero-Covid sẽ kéo giảm đà tăng trưởng kinh tế của Trung Quốc, tác động đáng kể đến tiêu dùng tư nhân tại quốc gia này. Ngoài ra, các biện pháp thắt chặt thị trường bất động sản sẽ khiến hoạt động đầu tư trầm lắng; (v) Đại dịch và khả năng tiếp cận vắc xin: Tình trạng thiếu hụt lao động và rối loạn nguồn cung diễn ra vào đầu năm 2022 đã cản trở các hoạt động kinh tế và hỗ trợ tăng lạm phát. Các nước bắt đầu nới lỏng dần các biện pháp dãn cách xã hội, do đại dịch có dấu hiệu suy giảm dần, tác động của đại dịch đến hệ thống y tế và tăng trưởng kinh tế sẽ giảm trong quý II/2022, số ca nhập viện và tử vong sẽ giảm vào cuối năm nay.

Về các giải pháp chính sách, báo cáo nhận định, cuộc xung đột tại Ukraina trầm trọng thêm những khó khăn trong việc cân đối chính sách: giữa chống lạm phát và bảo vệ tiến trình phục hồi kinh tế hậu Covid-19; giữa các giải pháp hỗ trợ để giảm chi phí sinh hoạt vốn đang tăng cao do tác động của đại dịch và thiết lập các gói tài khóa dự phòng. Trong khi đó, đại dịch vẫn kéo dài, và nhiều vấn đề chưa được giải quyết như, gánh nặng nợ công tăng cao, dư địa chính sách đối phó bị thu hẹp. Xung đột tại Ukraina cũng đặt ra nhiều thách thức mới về mặt chính sách, gây cấn nhất là khủng hoảng nhân đạo đang gia tăng tại châu Âu.

Trong bối cảnh hiện nay, các nước cần chủ động đối phó với áp lực tăng lạm phát; quan tâm hỗ trợ các đối tượng dễ bị tổn thương trong khi vẫn duy trì năng lực tài khóa bền vững; đẩy mạnh tiến độ bao phủ vắc xin và ngăn ngừa nguy cơ tái bùng phát đại dịch; tiếp tục các nỗ lực cải cách cơ cấu, chống biến đổi khí hậu, và tăng cường các mối quan hệ hợp tác đa phương.

Xuân Thanh (Nguồn: IMF tháng 4/2022)