Các khu vực trên toàn cầu đang phải đối mặt với một cú sốc kép khi đại dịch COVID-19 đã kích hoạt cú sốc về nhu cầu và gián đoạn nguồn cung trong khi các nền kinh tế đang phục hồi.
Kể từ khi đại dịch xảy ra hai năm trước, nhiều biện pháp chưa từng có tiền lệ đã được triển khai trên phạm vi toàn cầu để giải quyết các tác động ban đầu. Trong khi một số nền kinh tế phục hồi khá nhanh, khả năng phục hồi, chống chịu với các thiệt hại kinh tế và kiểm soát dịch bệnh của các quốc gia là rất khác nhau. Trong bối cảnh đó, gián đoạn chuỗi cung ứng và giá năng lượng tăng cao đã gây ra một cú sốc về nguồn cung toàn cầu và cuộc chiến tại Ukraine đã làm cho mức độ khủng hoảng ngày càng trầm trọng hơn. Giá năng lượng và lương thực đã trở thành những động lực chính làm gia tăng lạm phát, gây áp lực khiến nhiều ngân hàng trung ương buộc phải thu hồi các biện pháp kích thích tiền tệ trong khi sự phục hồi vẫn còn sơ khai ở nhiều nền kinh tế. Lạm phát tác động đến những người nghèo khổ nhất - những người gặp khó khăn trong việc trang trải các nhu cầu cuộc sống hàng ngày của họ ở khắp mọi nơi.
Tác động của cú sốc trên khắp các khu vực cũng đặt ra những thách thức và rủi ro mà các nhà hoạch định chính sách phải đối mặt khi đối phó với cú sốc kép này.
Hình 1: Khoảng cách GDP năm 2021 so với xu hướng trước đại dịch
Nguồn: Tính toán dựa trên dữ liệu Triển vọng Kinh tế thế giới của IMF (Châu Á đề cập đến các nước thành viên AMRO, khu vực đồng euro đề cập đến các nước Thành viên ESM và Châu Mỹ Latinh đề cập đến các nước thành viên FLAR cùng với Argentina, Brazil và Mexico).
Khu vực châu Á (ASEAN + 3): quá trình phục hồi không đồng đều
Hai năm sau khi dịch COVID-19 diễn ra, các nền kinh tế châu Á hiện đang phục hồi mạnh mẽ hơn. Tuy nhiên, sự phục hồi là không đồng đều và với tốc độ khác nhau. Trong khi một số nền kinh tế đã vượt qua mức sản lượng trước đại dịch vào năm 2021 (ví dụ: Hàn Quốc và Singapore), những nền kinh tế khác có thể chỉ đạt được mức phục hồi như vậy vào năm 2023. Sự khác biệt này, ở một mức độ nào đó, phản ánh những hậu quả để lại từ đại dịch, do một số nền kinh tế phụ thuộc nhiều hơn vào các ngành có tính tiếp xúc xã hội cao như lĩnh vực du lịch.
Làn sóng lây nhiễm COVID-19 mới ở Trung Quốc và các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt để ngăn chặn sự lây lan đã tạo thêm những bất ổn mới cho khu vực. Các đợt phong tỏa kéo dài trên khắp các thành phố lớn của Trung Quốc có nguy cơ phá vỡ dây chuyền sản xuất và chuỗi cung ứng trong khu vực, kéo theo tác động nghiêm trọng đến các ngành công nghiệp từ ô tô đến hàng tiêu dùng. Điều này xảy ra vào thời điểm khu vực đang phải đối mặt với hậu quả do cuộc chiến Nga – Ukraine - đã làm cho giá năng lượng và các mặt hàng nông sản chính tăng lên mức cao kỷ lục, gây ra rủi ro lạm phát cao.
Bất chấp phải đối mặt với nhiều nguy cơ, lạm phát toàn phần trong khu vực mặc dù có tăng lên nhưng vẫn được kiểm soát ở mức tương đối thấp. Điều này phần nào phản ánh cơ chế bình ổn giá giúp giữ ổn định giá các mặt hàng thiết yếu. Không giống như các thị trường mới nổi khác, nơi lạm phát cao liên tục đã khiến các ngân hàng trung ương tăng lãi suất khá mạnh, chính sách tiền tệ ở châu Á vẫn hỗ trợ tích cực cho tăng trưởng. Đối với các nền kinh tế đã thu hẹp được khoảng cách tăng trưởng so với trước đại dịch và áp lực giá cơ bản đang tăng lên, các cơ quan quản lý đã bắt đầu thu hồi dần các biện pháp nới lỏng tiền tệ được triển khai trong thời kỳ đại dịch.
Trong lĩnh vực tài khóa, hầu hết các nền kinh tế trong khu vực bước vào đại dịch với dư địa chính sách và dự trữ từ mức vừa phải đến rộng rãi, nhờ vào nguồn tài chính công hợp lý và thận trọng. Các chương trình kích thích chủ động với quy mô đặc biệt lớn được đưa ra nhằm chống lại sự suy giảm kinh tế do đại dịch đã được triển khai theo một cách tiếp cận có mục tiêu hơn kể từ năm ngoái. Nhận thức được nhu cầu tái xây dựng không gian tài khóa, hầu hết các nền kinh tế trong khu vực hiện đã chuyển sang củng cố vị thế tài khóa của mình, đồng thời tiếp tục cung cấp hỗ trợ có mục tiêu cho các nhóm dễ bị tổn thương. Trong khi tỷ lệ nợ trên GDP đã tăng trong khu vực, phần lớn nợ gia tăng là trong nước và gánh nặng dịch vụ nợ có thể kiểm soát được.
Hệ thống tài chính của khu vực vẫn có khả năng chống chịu và phục hồi. Các giải pháp nới lỏng tiền tệ và các biện pháp hoãn, giãn nợ đã giúp hỗ trợ tính thanh khoản trên thị trường tín dụng và cho phép các ngân hàng thực hiện các chức năng trung gian của họ. Trong tương lai, rủi ro về ổn định tài chính bắt nguồn từ việc Cục Dự trữ Liên bang Hoa Kỳ (FED) và Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB) thắt chặt hơn nữa để kiềm chế áp lực lạm phát, có thể gây ra suy thoái toàn cầu rõ rệt hơn, định giá lại các tài sản rủi ro một cách đột ngột và hoạt động không ổn định của thị trường. Những nguy cơ này cũng có thể xung đột với việc các lệnh trừng phạt leo thang hơn nữa, góp phần gây căng thẳng tài chính và làm xói mòn sự phục hồi của khu vực.
Hình 2: Nợ chính phủ năm 2021 (% GDP)
Nguồn: Tính toán dựa trên dữ liệu Triển vọng Kinh tế Thế giới của IMF
Khu vực đồng euro: các chính sách phục hồi bị gián đoạn
Khu vực đồng euro đã phục hồi mạnh mẽ sau đại dịch, một số quốc gia đã đạt được mức sản lượng trước khủng hoảng và thậm chí nó còn được thiết lập để bắt kịp xu hướng tăng trưởng được dự đoán trước đó vào năm 2023. Tuy nhiên, cú sốc thương mại nghiêm trọng liên quan đến giá năng lượng và cuộc chiến tranh Nga - Ukraine đã giáng một đòn nghiêm trọng lên quá trình phục hồi mạnh mẽ, khiến khu vực này phải đối mặt với nguy cơ một cuộc lạm phát đình trệ.
Kỳ vọng tăng trưởng đã bị hạ thấp một cách đáng kể và lạm phát vẫn duy trì trên 7%, vượt xa định nghĩa của ECB về sự ổn định giá cả, mặc dù các tác động vòng hai cho đến nay vẫn được kiềm chế. Sự tổn thất về thu nhập do tăng giá năng lượng có mức độ ảnh hưởng tương tự như cuộc khủng hoảng giá dầu đầu tiên vào những năm 1970. Điều may mắn là cấu trúc của thị trường lao động, mức độ phụ thuộc và cường độ tiêu thụ năng lượng đã thấp hơn so với trước kia, đồng thời tiết kiệm được tích lũy trong thời kỳ đại dịch đã làm cho các tác động trở nên ít nghiêm trọng và bớt dai dẳng hơn trước đây. Ngoài ra, một quỹ phục hồi Châu Âu (NGEU) trị giá 750 tỷ euro đã được đưa ra trong thời kỳ đại dịch, được kỳ vọng sẽ cải thiện tính bền vững và số hóa kinh tế.
ECB đã bắt tay vào quá trình bình thường hóa chính sách tiền tệ và hiện đang loại bỏ dần các chương trình mua tài sản của mình, với các bước lãi suất phù hợp với các rủi ro lạm phát. Do đó, các điều kiện thị trường trái phiếu đang bình thường hóa một cách đồng đều, trong khi chênh lệch vẫn được kiểm soát ở mức vừa phải khi các thị trường tin rằng ngân hàng trung ương cam kết không chia nhỏ các điều kiện tài chính ở từng khu vực.
Thách thức nổi lên sau đại dịch mà các chính phủ phải đối mặt đó là vừa phải hỗ trợ nền kinh tế trong khi xây dựng bộ đệm tài khóa. Yêu cầu đối với sự hỗ trợ của chính phủ đang tăng lên trong môi trường hiện tại. Các chính phủ đã thực hiện các biện pháp có mục tiêu và tạm thời để giảm thiểu tác động của giá cả cao hơn đối với một số lĩnh vực và nhóm dễ bị tổn thương nhất, cùng với các biện pháp cứu trợ trên diện rộng hơn. Hơn nữa, dòng người tị nạn và nhu cầu tăng cường quốc phòng cũng đã làm tăng thêm áp lực chi tiêu này.
Cuộc chiến ở Ukraine và các lệnh trừng phạt liên quan không gây ra bất ổn tài chính ở châu Âu. Tuy nhiên, rủi ro mạng gia tăng và hoạt động của thị trường hàng hóa tập trung cao thường được xác định là những điểm cần quan tâm. Đối với hệ thống tài chính ngân hàng và phi ngân hàng, vấn đề nổi bật là sự tiến triển hơn nữa của chính sách tiền tệ và liệu điều này có dẫn đến việc định giá lại bất ngờ tài sản, bao gồm cả thị trường bất động sản trong nước hay không. Lãi suất cao hơn và tăng trưởng thấp hơn cũng làm trầm trọng thêm các ngân hàng tín dụng thực hiện trên bảng cân đối kế toán của họ.
Hình 3: Lạm phát (% thay đổi)
Nguồn: Tính toán dựa trên dữ liệu Triển vọng Kinh tế Thế giới của IMF
Mỹ Latinh: phục hồi không đồng đều
Châu Mỹ Latinh đang cho thấy sự phục hồi không đồng đều sau khi trải qua một cuộc suy thoái kinh tế trầm trọng trong năm đầu tiên của đại dịch. Sự phục hồi là không đồng nhất và phụ thuộc vào điều kiện xuất phát, đặc điểm và khả năng thích ứng của từng nền kinh tế. Một số quốc gia trong khu vực đã đạt đến mức hoạt động kinh tế trước đại dịch (ví dụ: Brazil, Chile, Colombia và Peru). Đặc biệt, các nước xuất khẩu hàng hóa ròng, nhất là ở khu vực Nam Mỹ, đã được hưởng lợi từ các điều kiện thương mại tốt hơn do giá hàng xuất khẩu của họ tăng lên, vốn là điểm nhấn của cuộc chiến ở Ukraine. Việc phục hồi việc làm chính thức diễn ra chậm chạp trong khu vực và có thể bị suy giảm kinh tế liên quan đến tăng trưởng kinh tế toàn cầu thấp hơn.
Một rủi ro lớn đối với quá trình tiếp tục phục hồi và ổn định kinh tế vĩ mô và tài chính là lạm phát cao kéo dài. Cuộc chiến ở Ukraine hàm ý một cú sốc lạm phát thay vì một cú sốc hiện có do lạm phát giá hàng hóa toàn cầu. Nhiều ngân hàng trung ương của khu vực đã bắt đầu tăng cường các biện pháp tiền tệ được thực hiện trong thời kỳ đại dịch, bao gồm cả việc tăng lãi suất chính sách của họ ở các mức độ khác nhau, phù hợp với rủi ro lạm phát do các yếu tố cung và cầu cả bên ngoài và trong nước. Thách thức của chính sách tiền tệ nằm ở việc kiềm chế áp lực lạm phát và kỳ vọng đồng thời tạo điều kiện cho quá trình phục hồi kinh tế.
Trong bối cảnh chi phí tài chính ngày càng tăng trên thị trường quốc tế và thị trường địa phương, các chính phủ phải đối mặt với thách thức trong việc tiếp tục quá trình củng cố tài khóa đồng thời bảo vệ những nhóm dân cư dễ bị tổn thương nhất bị ảnh hưởng bởi hậu quả của đại dịch và giá thực phẩm và nhiên liệu tăng. Một số chính phủ gần đây đã kích hoạt các chương trình trợ cấp cho mục đích này.
Hệ thống tài chính vẫn có khả năng phục hồi và chống chịu sau khi rút một phần lớn các biện pháp cứu trợ tài chính cho các hộ gia đình và doanh nghiệp ở một số quốc gia. Trong tương lai, rủi ro về bất ổn tài chính trong trường hợp suy thoái hoạt động kinh tế hoặc dòng vốn ngừng hoạt động đột ngột vẫn còn. Điều thứ hai có thể là do tác động của việc lãi suất quốc tế tăng nhanh và mạnh, do FED dẫn đầu, hoặc do căng thẳng trên thị trường tài chính bắt nguồn từ sự leo thang của cuộc chiến đang diễn ra ở Ukraine. Việc dừng đột ngột cũng có thể phát sinh do sự mất lòng tin vào tính bền vững kinh tế, chính trị và/hoặc xã hội ở một số quốc gia. Do đó, các cơ quan quản lý kinh tế phải đối mặt với thách thức trong việc thực hiện các biện pháp hoặc cải cách để giảm bớt sự bất bình của xã hội đồng thời tạo niềm tin của nhà đầu tư và người tiêu dùng vào một quá trình điều chỉnh kinh tế vĩ mô có trật tự.
Hình 4: Các điều kiện thương mại (thay đổi hàng năm)
Nguồn: Tính toán dựa trên IMF và dữ liệu nguồn quốc gia được chuyển tiếp qua Haver Analytics
Những thách thức chính sách chung giữa các khu vực
Tất cả các khu vực - châu Á, châu Âu và châu Mỹ Latinh - đều được đánh dấu bằng sự phục hồi không đồng nhất từ đại dịch và hậu quả của cú sốc từ phía cung hiện tại làm tăng lạm phát. Cuộc chiến Nga - Ukraine cho thấy những cú sốc như vậy lan truyền trên toàn cầu thông qua các thị trường hàng hóa quốc tế như thế nào - mặc dù mức độ tác động khác nhau. Khu vực đồng euro phải đối mặt với áp lực lạm phát đình trệ nhất, trong khi nó cũng mang lại một số lợi ích kinh tế cho các nhà xuất khẩu hàng hóa ở Mỹ Latinh. Chu kỳ tăng lãi suất ở Mỹ và khu vực đồng Euro nhằm phản ứng trước vấn đề lạm phát và sự leo thang các lệnh trừng phạt có thể hình thành các điều kiện tài chính toàn cầu và triển vọng tăng trưởng, do đó gây ra rủi ro ổn định tài chính cho các thị trường mới nổi.
Chính sách tiền tệ phải đối mặt với sự đánh đổi mạnh mẽ hơn giữa nhu cầu ứng phó với lạm phát và nhu cầu mang lại lợi ích cho tăng trưởng kinh tế ở Mỹ Latinh và châu Âu. Các nền kinh tế châu Á sử dụng nhiều hơn các biện pháp kiểm soát giá cả. Chính sách tài khóa ở tất cả các khu vực đều được đánh dấu bởi thách thức bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương nhất khỏi tác động của cú sốc kép đồng thời tạo ra các bộ đệm dự phòng và giảm bớt khối nợ trong đại dịch. Đối với các nền kinh tế châu Âu, việc bù đắp những tổn thất thu nhập là không thể do cú sốc thương mại; trong đó vấn đề cần lưu ý đó là tác động của thay đổi thu nhập đến đối tượng người nghèo.
Các cơ chế phòng ngừa và giải quyết khủng hoảng trong mạng lưới an toàn tài chính toàn cầu, mà các Thỏa thuận tài chính khu vực và Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) đóng vai trò cốt lõi, cần phải cảnh giác trước sự không chắc chắn ngày càng gia tăng và các rủi ro hiện hữu đối với tăng trưởng. Một số thuận lợi có thể nhận được từ khả năng chống chịu và phục hồi được xây dựng trong hệ thống tài chính toàn cầu thông qua các khoản dự trữ và trong các tổ chức tài chính. Tuy nhiên, việc định giá lại đột ngột và những thay đổi trong dòng tài chính có thể làm phá hủy các bộ đệm và các vấn đề dễ tổn thương đang tồn tại, ví dụ mức nợ cao có thể gây ra sự bất ổn định.
MN (theo Amro-Asia)