Gần đây, khi các khu vực kinh tế trong nước vẫn chưa thực sự phục hồi sau thời gian suy giảm kinh tế thì khu vực đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) trở thành một động lực ngày càng quan trọng hơn đối với tăng trưởng kinh tế của đất nước. Vốn đầu tư nhiều cũng là ở khu vực FDI, xuất khẩu cũng chủ yếu là từ khu vực FDI. Nền kinh tế xuất siêu hay nhập siêu một phần lớn cũng là do khu vực FDI nhập khẩu hay xuất khẩu nhiều. Bên cạnh những đóng góp quan trọng với nền kinh tế, thì đã không ít ý kiến lo ngại thực trạng này và đã gọi nền kinh tế Việt Nam hiện nay là nền kinh tế FDI (Việt Nam đang quá phụ thuộc vào FDI).
Hút FDI cách nào hiệu quả
Lợi thế của Việt Nam đang vơi dần
Đỗ Lê
1 đồng FDI để lại cho Việt Nam bao nhiêu?
Gần đây, khi các khu vực kinh tế trong nước vẫn chưa thực sự phục hồi sau thời gian suy giảm kinh tế thì khu vực đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) trở thành một động lực ngày càng quan trọng hơn đối với tăng trưởng kinh tế của đất nước. Vốn đầu tư nhiều cũng là ở khu vực FDI, xuất khẩu cũng chủ yếu là từ khu vực FDI. Nền kinh tế xuất siêu hay nhập siêu một phần lớn cũng là do khu vực FDI nhập khẩu hay xuất khẩu nhiều. Bên cạnh những đóng góp quan trọng với nền kinh tế, thì đã không ít ý kiến lo ngại thực trạng này và đã gọi nền kinh tế Việt Nam hiện nay là nền kinh tế FDI (Việt Nam đang quá phụ thuộc vào FDI).
FDI hiện đang đóng góp tới gần 30% tổng vốn đầu tư toàn xã hội; 70% xuất khẩu và khoảng 20% GDP, 60% sản xuất công nghiệp (trong đó nhiều ngành FDI chiếm tuyệt đối). Một chuyên gia đã đặt câu hỏi, xét tỷ trọng trong nền kinh tế, “FDI lớn như thế rồi thì có nên tiếp tục để lớn nữa hay không? Lớn nữa thì lợi nhiều hay hại nhiều? Và, lớn nữa thì quản lý thế nào?”.
Không thể không khẳng định vai trò quan trọng của khu vực FDI trong những năm qua. Nhưng cũng không thể không nhắc lại một thời tư duy làm sao có thêm được dự án FDI mới, để rồi nơi nơi đua nhau mời gọi FDI. Hệ quả là bên cạnh những đóng góp tích cực thì kỳ vọng không đạt được, tác động tiêu cực cũng đã xuất hiện. Vì thế mới có nỗi lo lắng “nếu FDI lớn nữa”.
Nhưng gần đây tư duy đã chuyển từ mời gọi FDI chung chung đến “thu hút có chọn lọc FDI”. Và đã bắt đầu có những yêu cầu đưa ra các tiêu chuẩn, các yêu cầu cao hơn cả về kinh tế (lĩnh vực, ngành nghề ưu tiên thu hút, công nghệ…); xã hội và môi trường đối với FDI. Và khi các yêu cầu được đặt ra, nhà đầu tư (NĐT) nước ngoài vẫn đáp ứng thì FDI vào càng nhiều càng có lợi.
Gần đây cũng lại có những ý kiến đánh giá những lợi ích thực sự mà nền kinh tế có được từ FDI, kiểu như “một đồng xuất khẩu của DN nước ngoài như Samsung để lại giá trị gia tăng bao nhiêu cho Việt Nam. Đấy là vấn đề cần nghiên cứu làm rõ”, theo ông Nguyễn Văn Toàn, Phó chủ tịch Hiệp hội DN đầu tư nước ngoài (VAFIE). Cùng với đó, việc các DN Việt Nam có theo được công nghệ của các DN FDI hay không, tham gia vào chuỗi giá trị của họ như thế nào cần được tính toán? Ông Toàn cho biết, tại một hội thảo gần đây do VAFIE tổ chức cùng với Bộ KH&ĐT, Công ty Samsung và tỉnh Bắc Ninh về công nghiệp hỗ trợ cho Samsung, có gần 300 DN Việt Nam tham dự. “Nhưng không có DN nào (trong số 300 DN dự hội thảo) đáp ứng được yêu cầu của Samsung”, ông Toàn cho biết. Và ông nói “Hiệu quả của DN FDI, sức lan tỏa cho các DN trong nước; công nghệ mà các DN FDI đưa và khả năng tạo giá trị gia tăng ở Việt Nam như thế nào là những vấn đề cần nghiên cứu”.
FDI có thể tìm bến đậu khác
Một mặt cần có sự chọn lọc cao hơn khi đón nhận dòng FDI, nhưng ngược lại đã có không ít những cảnh báo nhiều nước trong khu vực đang trở nên hấp dẫn hơn với FDI. Lợi thế của Việt Nam đang vơi dần. Nhiều nước trong khu vực ASEAN đang có nhiều chính sách và giải pháp mạnh trong thu hút đầu tư nước ngoài.
Đơn cử như tại khu vực Iskandar (Malaysia), ông Datuk Ismail Ibrahim, Giám đốc điều hành Cơ quan phát triển Iskandar (IRDA) cho biết, với mục tiêu thu hút hơn 100 tỷ USD vốn đầu tư trong vòng hai thập kỷ (từ 2006 – 2025) thì đến nay, dự án Iskandar đã thu hút được khoảng 46,1 tỷ USD, trong đó 38% là nguồn vốn FDI. “AEC đang cận kề và giờ đây các NĐT ASEAN càng có cơ sở để đầu tư vào Iskandar. Bên cạnh vị trí chiến lược, nhiều yếu tố khác cũng giúp cho Iskandar trở thành điểm đến đầu tư hấp dẫn như các ưu đãi về đầu tư; hệ thống pháp luật hoàn chỉnh và một đội ngũ lực lượng lao động có kỹ năng và có thể sử dụng nhiều ngôn ngữ” – vị này nói như không muốn ngớt lời tại một hội thảo về thu hút đầu tư xuyên biên giới tổ chức tại Johor Bahru – Malaysia mới đây.
Trở lại câu chuyện của Việt Nam, đầu tư FDI trong 4 năm trở lại đây có dấu hiệu chững lại và giảm sút. Dù những con số cập nhật nhất về tổng vốn FDI đăng ký cấp mới 5 tháng đầu năm vẫn khá tích cực nhưng giảm mạnh so với cùng kỳ năm 2014. Có chuyên gia cho rằng, đây là một tín hiệu bất thường và chúng ta phải nhìn lại bản thân mình có còn hấp dẫn hay không (so với các nền kinh tế khác), đồng thời làm rõ câu hỏi tác động của việc hội nhập ngày càng lớn và sâu rộng của Việt Nam liệu có được như kỳ vọng không?
Theo TS. Nguyễn Đức Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu kinh tế và chính sách (VEPR), sự chững lại và giảm sút trên cho thấy tín hiệu môi trường kinh doanh (MTKD) của chúng ta đang bị cạnh tranh mạnh trong lộ trình hội nhập hiện nay, đặc biệt như AEC. “Khi luồng vốn FDI vào khu vực ASEAN nói chung tăng, nhưng nếu môi trường của chúng ta không cạnh tranh tốt hơn thì rõ ràng nó sẽ chảy nhiều hơn vào các nền kinh tế ASEAN khác” – TS. Thành nhận định. Như vậy, dù MTKD của Việt Nam đã có những cải thiện nhưng mới là với chính chúng ta trước đây. Còn để có thể cạnh tranh được với các nền kinh tế khác thì cần tiếp tục phải thúc đẩy cải thiện mạnh mẽ hơn.
Ông Ibrahim cho biết, quan điểm thu hút FDI của Iskandar Maylaysia là không phân biệt NĐT ấy đến từ nền kinh tế nào, NĐT đó lớn hay nhỏ, miễn là phù hợp với các lĩnh vực mà Iskandar thu hút và đảm bảo tuân thủ được các yêu cầu về kinh tế, môi trường và xã hội đặt ra. Có lẽ, đây cũng là vấn đề đáng suy ngẫm đối với Việt Nam trong nỗ lực thu hút các nguồn vốn FDI một cách hiệu quả trong tương lai.