Kiểm toán nội bộ Ngân hàng Nhà nước Việt Nam: 25 năm nhìn lại và định hướng hoạt động thời gian tới
Lê Quốc Nghị1
Thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI về đẩy mạnh toàn diện công cuộc đổi mới ở nước ta, năm 1988 đã đánh dấu bước chuyển đổi có tính lịch sử trong hoạt động của hệ thống Ngân hàng Việt Nam khi chuyển từ hệ thống ngân hàng một cấp thành hệ thống ngân hàng hai cấp. Theo đó, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) được hình thành với vai trò là cơ quan quản lý Nhà nước về tiền tệ, tín dụng và ngân hàng, là Ngân hàng Trung ương (NHTW) của Việt Nam. Trên cơ sở quy định của Pháp lệnh NHNN, ngày 27/12/1990, Thống đốc NHNN đã ký Quyết định số 115/NH thành lập Vụ Tổng kiểm soát thuộc NHNN - nay là Vụ Kiểm toán nội bộ, trên cơ sở tách bộ phận Tổng kiểm soát từ Vụ Kế toán và Tổng kiểm soát làm nhiệm vụ kiểm soát hoạt động các cơ quan, đơn vị thuộc NHNN. Năm 2008, Vụ Tổng kiểm soát chính thức đổi tên thành Vụ Kiểm toán nội bộ với chức năng cơ bản là tham mưu cho Thống đốc xây dựng, chỉ đạo và duy trì hoạt động hệ thống kiểm soát nội bộ NHNN, đồng thời thực hiện nhiệm vụ kiểm toán nội bộ đối với các đơn vị thuộc NHNN nhằm đánh giá tính tuân thủ pháp luật, tính hiệu lực, hiệu quả các hoạt động nghiệp vụ và phòng ngừa, hạn chế rủi ro, nâng cao hệ số an toàn tiền, tài sản của NHNN. Việc hình thành bộ máy Vụ Tổng Kiểm soát trong cơ cấu tổ chức của NHNN Việt Nam là quyết định đúng đắn, thể hiện tinh thần quyết tâm đổi mới, hội nhập của NHNN.
Nhìn lại chặng đường 25 năm đã qua, công tác Kiểm toán nội bộ nói riêng và hệ thống kiểm soát nội bộ NHNN nói chung đã đạt được kết quả nhất định, góp phần quan trọng vào việc thực hiện nhiệm vụ chính trị của toàn Ngành.
1. Kết quả đạt được
Thứ nhất, cơ cấu tổ chức bộ máy của hệ thống kiểm soát, kiểm toán nội bộ ngày càng được củng cố và hoàn thiện, trình độ cán bộ làm công tác kiểm toán nội bộ ngày càng được nâng cao.
Khi mới thành lập Vụ Tổng Kiểm soát (12/1990), tổ chức và cán bộ làm công tác kiểm soát nội bộ còn khá khiêm tốn với một số lượng rất ít cán bộ được điều chuyển từ các đơn vị nghiệp vụ khác đến, kinh nghiệm trong công tác kiểm soát, kiểm toán nội bộ chưa nhiều. Gần 1 năm sau, bộ máy tổ chức của Vụ Tổng kiểm soát được kiện toàn và đi vào hoạt động với 3 phòng chuyên môn gồm: Phòng Tổng hợp; Phòng Kiểm soát nghiệp vụ kế toán, tài chính và tài sản; Phòng Kiểm soát chung.
Năm 1993, do yêu cầu quản lý và tăng cường hoạt động kiểm soát, bảo đảm an toàn hoạt động trong toàn hệ thống, hoạt động kiểm soát được tổ chức theo mô hình hệ thống từ trung ương đến các chi nhánh NHNN tỉnh, thành phố, gồm: Vụ Tổng kiểm soát tại Hội sở chính NHNN và Bộ phận kiểm soát tại các NHNN chi nhánh tỉnh, thành phố. Trong đó, Vụ Tổng kiểm soát được tổ chức thành 3 phòng gồm: Phòng Tổng hợp; Phòng Kiểm soát NHTW; Phòng Kiểm soát NHNN chi nhánh tỉnh, thành phố. Đến năm 1995, Vụ Tổng kiểm soát thêm nhiệm vụ mới và được thành lập thêm một số phòng chuyên môn, đặt tên theo chuyên đề kiểm soát là: Phòng Tổng hợp và Kiểm soát chung (gọi tắt là phòng Tổng hợp); Phòng kiểm soát tài chính; Phòng kiểm soát an toàn tài sản, giấy tờ có giá (gọi tắt là Phòng kiểm soát an toàn tài sản); Phòng kiểm soát tại Văn phòng đại diện NHNN, 17 Bến Chương Dương (thành phố Hồ Chí Minh).
Cũng trong thời gian này, một số Vụ, Cục, đơn vị hoạt động nghiệp vụ tại trụ sở chính có nhiều yếu tố rủi ro như Sở Giao dịch, Cục Quản trị, Vụ Kế toán - Tài chính cũng thành lập Bộ phận kiểm soát chuyên trách để giúp thủ trưởng các đơn vị thực hiện kiểm soát, giám sát an toàn các mặt hoạt động tại mỗi đơn vị. Từ năm 1996, Vụ bắt đầu thực hiện chuyển hướng theo mục tiêu kiểm toán nội bộ.
Năm 1997, lần đầu tiên tổ chức và hoạt động kiểm soát nội bộ của NHNN đã được luật hóa thành 1 điều riêng (Điều 57) trong Luật NHNN năm 1997. Vụ Tổng kiểm soát được xác định là đơn vị thuộc NHNN có chức năng kiểm soát hoạt động của các đơn vị thuộc NHNN, mô hình tổ chức gồm 4 phòng vừa kiểm soát theo khu vực vừa kiểm soát theo lĩnh vực nghiệp vụ: Phòng Tổng hợp và chế độ; Phòng Kiểm soát Trung ương; Phòng Kiểm soát địa phương; Phòng Kiểm soát các doanh nghiệp trực thuộc và Phòng Giám sát an toàn tài sản; đồng thời được giao thêm nhiệm vụ kiểm tra đối với các doanh nghiệp trực thuộc NHNN và Nhà máy In tiền Quốc gia và nhiệm vụ kiểm tra, thanh tra đối với Tổng Công ty Vàng bạc, đá quý Việt Nam.
Năm 2004, thực hiện chủ trương tinh giảm bộ máy, biên chế, cơ cấu tổ chức Tổng kiểm soát còn lại 4 phòng, gồm: Phòng Xây dựng chương trình và thẩm định báo cáo kiểm toán (gọi tắt là Phòng Kiểm toán I); Phòng Kiểm toán báo cáo tài chính và các dự án đầu tư (Phòng Kiểm toán II); Phòng Kiểm toán tuân thủ và hoạt động (Phòng Kiểm toán III); Phòng Kiểm toán tin học và ngoại hối (Phòng Kiểm toán IV), chính thức chuyển đổi chức năng, nhiệm vụ theo hướng thực hiện chức năng kiểm toán nội bộ và hiện thực hóa bằng việc đổi tên thành Vụ Kiểm toán nội bộ (năm 2008), phù hợp với tổ chức, bộ máy của NHNN Việt Nam (Nghị định số 96/2008/ NĐ-CP ngày 26/8/2008 của Chính phủ).
Luật NHNN 2010 thay thế Luật NHNN 1997 có riêng chương VI, gồm 3 điều (62, 63, 64) quy định về kiểm toán nội bộ. Trên cơ sở quy định của Luật, Nghị định 156/2013/NĐ-CP ngày 11/11/2013 về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức bộ máy của NHNN Việt Nam, Thống đốc NHNN đã ban hành Quyết định số 310/QĐ-NHNN ngày 26/02/2014 quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức bộ máy của Vụ Kiểm toán nội bộ, thành lập thêm phòng chuyên đề Kiểm toán nghiệp vụ phát hành tiền và hoạt động kho quỹ (gọi tắt là Phòng Kiểm toán V) nhằm nâng cao hệ số an toàn trong lĩnh vực tiền tệ, kho quỹ. Đến nay, bộ máy của Vụ gồm Ban lãnh đạo Vụ và 05 phòng nghiệp vụ, với biên chế được duyệt 51 cán bộ, cụ thể hóa chức năng, nhiệm vụ cụ thể phù hợp với mục tiêu, chuẩn mực chung về kiểm toán nội bộ và quy định của Luật NHNN năm 2010.
Cùng với việc hoàn thiện về tổ chức, bộ máy, công tác cán bộ cũng được đặc biệt chú ý. Từ chỗ ban đầu chỉ có gần 10 người, đến khoảng 10 năm trở lại đây, số lượng cán bộ nghiệp vụ của Vụ thường xuyên duy trì khoảng trên 50 người. Ban lãnh đạo Vụ và lãnh đạo các phòng thường xuyên được bổ sung, kiện toàn đầy đủ, bảo đảm công tác điều hành thông suốt. Chất lượng cán bộ chuyên môn nghiệp vụ cũng ngày càng được đổi mới, nâng cao; hầu hết được đào tạo cơ bản, tốt nghiệp đại học chuyên ngành trở lên, trong đó trên 40% có trình độ chuyên môn trên đại học. Nhiều cán bộ được cử đi nghiên cứu, học tập kinh nghiệm, nâng cao trình độ chuyên môn dài hạn trong nước và nước ngoài.
Thứ hai, cơ chế chỉ đạo, điều hành được đổi mới, quy chế, quy trình nghiệp vụ thường xuyên được bổ sung hoàn thiện, tạo điều kiện thuận lợi nâng cao chất lượng kiểm soát nội bộ, kiểm toán nội bộ.
Từ năm 1999, lần đầu tiên, quy chế kiểm soát, kiểm toán nội bộ NHNN được Thống đốc NHNN ban hành (Quyết định số 93/1999/QĐ-NHNN9 ngày 20/3/1999). Đây là một bước phát triển mới về chất lượng hoạt động kiểm soát, kiểm toán nội bộ NHNN, thay đổi nhận thức về vị trí, vai trò, mục tiêu của công tác kiểm soát, kiểm toán nội bộ, trong đó Vụ Kiểm toán nội bộ thực hiện chức năng kiểm toán nội bộ và là bộ phận cấu thành của hệ thống kiểm soát nội bộ, tham mưu giúp Thống đốc chỉ đạo, hướng dẫn, đánh giá hiệu quả công tác kiểm soát nội bộ tại các đơn vị, góp phần tạo môi trường kiểm soát lành mạnh, phát huy hiệu lực công tác quản lý, điều hành và tổ chức hoạt động nghiệp vụ của hệ thống NHNN, nâng cao ý thức, trách nhiệm của thủ trưởng các đơn vị trong công tác kiểm soát nội bộ bảo đảm an toàn hoạt động tại đơn vị mình. Bộ phận Kiểm soát chuyên trách tại các đơn vị có vai trò tham mưu, triển khai thực hiện các biện pháp kiểm soát cụ thể như giám sát trực tiếp, kiểm soát trước, trong và sau nghiệp vụ phát sinh hoặc kiểm soát đột xuất, giám sát qua mạng máy tính để phát hiện, hạn chế các rủi ro có thể xảy ra trong các hoạt động nghiệp vụ của đơn vị.
Trong 25 năm qua, công tác nghiên cứu xây dựng và ban hành cơ chế, chính sách quản lý, điều hành hoạt động kiểm soát, kiểm toán nội bộ được quan tâm đặc biệt, thường xuyên học tập, tham khảo kinh nghiệm quốc tế, trong nước hoàn thiện các quy trình, hướng dẫn nghiệp vụ phù hợp với quy định của pháp luật có liên quan giúp cho hoạt động kiểm soát nội bộ, kiểm toán nội bộ NHNN ngày càng chặt chẽ, hiệu quả trên cơ sở tuân thủ nghiêm ngặt các chuẩn mực chuyên môn đã được chấp nhận. Đặc biệt, năm 2004, cuốn Sổ tay kiểm toán nội bộ NHNN được ban hành, được coi như cuốn cẩm nang nghiệp vụ giúp kiểm soát viên tra cứu, nắm vững nội dung, phương pháp kiểm soát, kiểm toán và cung cấp những thông tin rất bổ ích phục vụ cho việc nghiên cứu, đổi mới công tác kiểm toán nội bộ trong tiến trình hội nhập quốc tế về hoạt động ngân hàng.
Luật NHNN năm 2010 thay thế Luật NHNN 1997, hệ thống văn bản pháp luật và quy chế, quy trình nghiệp vụ phục vụ quản lý, điều hành hoạt động kiểm soát nội bộ, kiểm toán nội bộ trong hệ thống NHNN tiếp tục được nghiên cứu xây dựng, ban hành mới, bổ sung, chỉnh sửa khá đầy đủ, đồng bộ như: Quy định về kiểm soát nội bộ, kiểm toán nội bộ NHNN Việt Nam; quy định về giám sát công tác tiêu hủy tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông, tiền đình chỉ lưu hành và tiêu hủy tiền in, đúc hỏng, giấy in tiền hỏng, kim loại đúc tiền hỏng; Quy chế giám sát hoạt động gia công vàng miếng SJC từ nguồn vàng nguyên liệu của NHNN; quy định về việc cung cấp, khai thác và sử dụng tài liệu, thông tin, báo cáo phục vụ công tác kiểm soát, kiểm toán nội bộ NHNN; Quy trình thực hiện kiểm toán nội bộ của NHNN; ban hành mới và thường xuyên sửa đổi, bổ sung các quy chế điều hành, quy trình hướng dẫn kiểm toán theo chuyên đề,... Ngoài ra, Kiểm toán nội bộ cũng thường xuyên tham gia nghiên cứu các đề tài, dự án, xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, quyđịnh nghiệp vụ chuyên môn do các đơn vị khác chủ trì thực hiện trước khi trình Ban Lãnh đạo phê duyệt, ban hành.
Thứ ba, công tác kiểm toán, giám sát đạt kết quả thiết thực, từng bước nâng cao khả năng phát hiện, ngăn ngừa rủi ro, tư vấn cho các đơn vị tổ chức thực hiện nhiệm vụ hiệu quả, an toàn.
Ban đầu, hoạt động kiểm tra, kiểm soát nội bộ chủ yếu được thực hiện theo phương pháp kiểm tra truyền thống, nhiệm vụ giám sát, kiểm soát an toàn tài sản kho quỹ, kiểm soát báo cáo tài chính được coi là nhiệm vụ trọng tâm, thực hiện giám sát trực tiếp hàng ngày việc xuất, nhập tài sản tại Kho tiền Trung ương I, giám sát, kiểm tra quá trình in đúc tiền và tham gia giám sát công tác tiêu huỷ tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông và giám sát công tác kế toán tại Sở Giao dịch. Về sau việc tổ chức các đoàn kiểm tra trực tiếp đối với các đơn vị kế toán thuộc NHNN được chuyển theo hướng hậu kiểm, đánh giá tính chính xác của báo cáo tài chính, hướng dẫn Kiểm soát viên tại các đơn vị tự kiểm tra, giám sát các hoạt động tại đơn vị. Kết quả kiểm tra, kiểm soát, giám sát của Vụ nói riêng và tự kiểm soát của Kiểm soát viên tại các đơn vị đã góp phần rất quan trọng đảm bảo an toàn tiền và tài sản trong kho quỹ, trong quá trình in, đúc, tiêu huỷ tiền; phát hiện và chấn chỉnh kịp thời những tồn tại thiếu sót trong việc chấp hành chế độ tài chính - kế toán, qua đó, nâng cao trách nhiệm của Thủ trưởng đơn vị trong quản lý tài sản, nguồn vốn, chấp hành chế độ tài chính, kế toán cũng như việc lập, xét duyệt và thực hiện kế hoạch thu chi tài chính hằng năm.
Từ năm 2010, theo yêu cầu của Chính phủ về quản lý đầu tư xây dựng cơ bản từ nguồn vốn ngân sách nhà nước, thực hiện chỉ đạo của Thống đốc NHNN, hoạt động kiểm soát nội bộ đã tiến hành tổ chức kiểm tra đối với các dự án, công trình xây dựng cơ bản, mua sắm, sửa chữa tài sản trong hệ thống NHNN, số lượng bình quân từ 7 - 10 dự án/năm; chỉ đạo, hướng dẫn các đơn vị trong hệ thống thực hiện tự kiểm tra công tác xây dựng cơ bản và quản lý sử dụng đất đai theo chủ trương của Đảng, Nhà nước. Kết quả kiểm soát, kiểm toán đã giúp chủ đầu tư phát hiện, chấn chỉnh, xử lý tồn tại phát sinh trong quá trình thực hiện từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư đến khi kết thúc đầu tư đưa dự án vào sử dụng, kiến nghị các Vụ, Cục liên quan chấp hành nghiêm túc các quy định về quản lý đầu tư xây dựng của Nhà nước, của Ngành; kiến nghị giảm, thu hồi phần giá trị đề nghị quyết toán không hợp lý.
Tiếp cận các chuẩn mực kiểm toán quốc tế về kiểm toán nội bộ của NHTW, từ năm 1996, hoạt động kiểm toán tuân thủ và kiểm toán hoạt động được triển khai tại các đơn vị thuộc NHNN và trở thành một loại hình kiểm toán quan trọng trong nhiệm vụ kiểm toán hàng năm của NHNN, góp phần kịp thời chấn chỉnh tồn tại, hạn chế, phối hợp tư vấn, tham gia đối với các đơn vị xây dựng cơ chế chính sách, tổ chức thực hiện đảm bảo hoạt động chặt chẽ, đúng pháp luật, an toàn và hiệu quả.
Ngoài việc chỉ đạo, hướng dẫn hoạt động kiểm soát nội bộ trong toàn hệ thống, tổ chức kiểm toán đối với các đơn vị, Vụ Kiểm toán nội bộ còn được giao là đơn vị chủ trì triển khai công tác giám sát tiêu hủy tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông, tiền đình chỉ lưu hành, tiền in hỏng, đúc hỏng, giấy in tiền hỏng. Để việc giám sát hiệu quả, kịp thời nắm bắt thông tin, cảnh báo rủi ro, từ năm 2002, Vụ đã triển khai công tác giám sát hoạt động kho quỹ, giám sát chương trình giao dịch hoạt động quản lý, đầu tư dự trữ ngoại hối Nhà nước thông qua mạng máy tính, ban hành quy định về theo dõi, giám sát hoạt động in, đúc tiền. Ngoài ra, Vụ cũng thực hiện tốt vai trò, trách nhiệm Chủ tịch Hội đồng kiểm kê tiền, kim khí quý, đá quý và tài sản khác của Nhà nước tại các Kho tiền Trung ương định kỳ 2 lần/năm.
Thứ tư, phát huy tốt vai trò đầu mối phối hợp với các cơ quan kiểm toán, kiểm tra bên ngoài, tham mưu cho Thống đốc NHNN xử lý kịp thời những vấn đề phát sinh.
Từ năm 2008, với vai trò là đơn vị đầu mối của NHNN, Vụ Kiểm toán nội bộ thường xuyên phối hợp chặt chẽ với các đơn vị chức năng kịp thời tham mưu cho Thống đốc chỉ đạo, xử lý các vấn đề liên quan đến hoạt động kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước và kiểm tra của Bộ Tài chính tại NHNN; phối hợp xây dựng và trình Thống đốc NHNN và Tổng kiểm toán Nhà nước ký kết Quy chế phối hợp công tác giữa Kiểm toán Nhà nước và NHNN, từ đó tăng cường sự trao đổi, phối hợp công tác chặt chẽ, hiệu quả giữa hai cơ quan, kịp thời chỉ đạo, giải quyết các vấn đề vướng mắc trong quá trình hoạt động và thực hiện nhiệm vụ.
Thứ năm, việc hiện đại hóa, ứng dụng công nghệ trong hoạt động kiểm toán đã có bước phát triển tốt, hỗ trợ đắc lực cho công tác quản lý, điều hành kiểm toán và phục vụ thu thập, lưu trữ thông tin, tài liệu phục vụ kiểm toán, giám sát cảnh báo rủi ro.
Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động kiểm soát, kiểm toán nội bộ luôn được Vụ thường xuyên quan tâm. Ngoài việc trang bị đầy đủ phương tiện, thiết bị tin học phục vụ công tác, từ năm 2011, được sự chấp thuận của Thống đốc, Vụ Kiểm toán nội bộ đã nghiên cứu, triển khai có kết quả ứng dụng Phần mềm quản lý kiểm toán (phần mềm TeamMate) vào hoạt động kiểm toán nội bộ. Trong 5 năm qua, công tác kiểm toán ngân hàng được thực hiện hoàn toàn trên hệ thống phần mềm TeamMate, thuận lợi trong công tác chỉ đạo, điều hành, giúp cho việc tra cứu thông tin, lưu trữ, bảo mật, theo dõi và báo cáo kết quả thực hiện kiến nghị sau kiểm toán trong toàn hệ thống nhanh nhạy, kịp thời đáp ứng được yêu cầu đổi mới hoạt động kiểm toán nội bộ của NHNN.
Vụ Kiểm toán nội bộ đã phối hợp với Cục Công nghệ tin học và các đơn vị triển khai việc kết nối mạng nội bộ, cấp quyền khai thác cơ sở dữ liệu thông tin, báo cáo phục vụ cho công tác giám sát qua mạng máy tính phòng ngừa rủi ro đối với hoạt động của các đơn vị, đặc biệt trong hoạt động an toàn kho quỹ và công tác theo dõi, hạch toán kế toán về dự trữ ngoại hối Nhà nước.
Thứ sáu, công tác cải cách hành chính, hồ sơ thủ tục được cải tiến tránh gây phiền hà; vai trò của các tổ chức quần chúng được phát huy, thực hiện tốt quy chế dân chủ, bảo đảm đoàn kết nội bộ.
Vụ Kiểm toán nội bộ luôn tích cực, chủ động thực hiện tốt các quy định của NHNN về cải cách thủ tục hành chính, thường xuyên rà soát các quy định, quy chế nội bộ để ban hành mới, chỉnh sửa, bổ sung cho phù hợp, đảm bảo chặt chẽ, giảm tối đa các thủ tục giấy tờ, hồ sơ không cần thiết. Ban hành đầy đủ quy chế làm việc của Vụ, quy định nhiệm vụ cụ thể các Phòng, các quy chế đoàn kiểm toán, quy chế thẩm định báo cáo kiểm toán,… nâng cao hiệu quả chỉ đạo, điều hành tại đơn vị.
Trong quá trình hoạt động của đơn vị, Vụ Kiểm toán nội bộ luôn coi trọng vai trò lãnh đạo công tác chính trị, tư tưởng và định hướng công tác của cấp ủy Đảng, chủ động xây dựng nội dung, kế hoạch, tăng cường giáo dục chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước; tích cực triển khai thực hiện cuộc vận động “Học tập và làm theo tư tưởng, tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” một cách thiết thực đến toàn thể đảng viên, công chức, tạo sự lan tỏa, nâng cao ý thức rèn luyện, trau dồi bản thân, trách nhiệm, đạo đức công vụ của người cán bộ làm công tác kiểm toán nội bộ NHNN; thường xuyên thực hiện tốt việc kiểm điểm, khắc phục tồn tại hạn chế theo Nghị quyết Trung ương 4, Khóa XI “một số vấn đề cấp bách về xây dựng Đảng hiện nay”, triển khai có hiệu quả công tác dân vận theo chỉ đạo của Đảng ủy cấp trên; triển khai đầy đủ các chỉ thị, nghị quyết của Đảng; làm tốt công tác bảo vệ chính trị nội bộ, phát triển đảng viên mới; phát huy tốt vai trò của tổ chức Đảng trong cơ quan đơn vị...
Công đoàn cơ sở và Chi đoàn thanh niên Vụ Kiểm toán nội bộ luôn tích cực tham gia, hưởng ứng và tổ chức tốt các phong trào thi đua của cơ quan và đơn vị, vận động cán bộ, công chức nâng cao nhận thức chính trị và ý thức chấp hành chủ trương, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước, tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, thể thao, tạo không khí phấn khởi động viên cán bộ, công chức phấn đấu hoàn thành tốt nhiệm vụ được cơ quan giao; thường xuyên làm tốt công tác an sinh, xã hội, chia sẻ khó khăn, hỗ trợ cộng đồng như: xây dựng Quỹ tình nghĩa ngành Ngân hàng; ủng hộ đồng bào bị lũ lụt, thiên tai; tặng áo ấm vùng cao; nghĩa tình biên giới hải đảo.
2. Một số định hướng hoạt động trong thời gian tới
Với đặc thù là đơn vị thực hiện chức năng kiểm tra, giám sát nội bộ NHNN, ngoài việc thực hiện trách nhiệm kiểm tra, phân tích đánh giá nhằm phát hiện, chấn chỉnh các tồn tại, hạn chế trong các hoạt động nghiệp vụ bảo đảm tuân thủ pháp luật, an toàn hiệu quả, một chức năng không kém phần quan trọng là phải thực sự trở thành người tư vấn, đề xuất, cảnh báo, phòng ngừa rủi ro đối với các đơn vị nghiệp vụ trong hệ thống. Điều đó đòi hỏi người làm công tác kiểm toán nội bộ phải có đủ kiến thức chuyên môn cũng như kỹ năng, kinh nghiệm kiểm tra, kiểm toán, có đạo đức nghề nghiệp, đặc biệt là tính khách quan, trung thực mới có thể làm tốt chức trách nhiệm vụ được giao. So với bề dày lịch sử 65 năm của ngành Ngân hàng, quá trình 25 năm hoạt động Kiểm toán nội bộ chưa phải là nhiều, song bước đầu đã khẳng định được vai trò quan trọng trong việc nâng cao hệ số an toàn tài sản, tính tuân thủ pháp luật và hiệu quả hoạt động của NHNN, góp phần hoàn thành tốt chức năng quản lý nhà nước và chức năng ngân hàng trung ương của NHNN Việt Nam.
Tuy nhiên, để thực sự trở thành một công cụ tin cậy của Thống đốc và Ban lãnh đạo trong việc quản trị hoạt động của NHNN theo hướng xây dựng một NHNN Việt Nam trở thành NHTW hiện đại, hệ thống kiểm soát nội bộ nói chung và hoạt động kiểm toán nội bộ nói riêng cần được tiếp tục kiện toàn, củng cố và hoàn thiện theo một số định hướng sau đây:
Một là, bám sát chiến lược phát triển ngành Ngân hàng và định hướng xây dựng NHNN trở thành NHTW hiện đại, tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện mô hình tổ chức bộ máy của Vụ Kiểm toán nội bộ, gắn với việc hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ NHNN theo các chuẩn mực quốc tế đã được ban hành. Theo đó, trong điều kiện NHNN chưa hình thành Ủy ban kiểm toán và Ủy ban rủi ro, cần nâng cao hơn nữa vai trò, vị thế của Vụ Kiểm toán nội bộ bảo đảm đầy đủ tính độc lập trong việc xác định mục tiêu, triển khai thực hiện kế hoạch kiểm toán và báo cáo kết quả kiểm toán, đồng thời thành lập Bộ phận phân tích đánh giá rủi ro tại Vụ Kiểm toán nội bộ để thực hiện phân tích rủi ro hoạt động của NHNN làm cơ sở cho xây dựng và thực hiện kiểm toán trên cơ sở rủi ro.
Tổ chức hoạt động tuân thủ các nguyên tắc kiểm soát nội bộ tại từng đơn vị như: (i) Xây dựng các cơ chế, chính sách, quy trình hoạt động theo mục tiêu chiến lược do lãnh đạo đơn vị đề ra; (ii) Xây dựng cơ cấu tổ chức trên cơ sở phân định rõ quyền hạn, trách nhiệm trong quá trình thực thi nhiệm vụ; (iii) Thiết lập cơ chế hạch toán kế toán và tổ chức các biện pháp bảo đảm an toàn tài sản; (iv) Thiết lập và duy trì các biện pháp đánh giá và phát hiện rủi ro thích hợp, đảm bảo kiểm soát được rủi ro, nhất là các rủi ro đó phát sinh từ các hoạt động phức tạp, rủi ro liên quan đến tài sản, tài chính…; (v) Thiết lập và duy trì các biện pháp bảo đảm xử lý thông tin đáng tin cậy, đầy đủ và chính xác.
Đối với các Vụ, Cục, đơn vị sự nghiệp có hoạt động nghiệp vụ phức tạp, quản lý tài chính, tài sản tiềm ẩn nhiều yếu tố rủi ro, NHNN các chi nhánh tỉnh, thành phố cần xem xét mô hình kiểm soát chuyên trách phù hợp (phòng/tổ/kiểm soát viên độc lập) bảo đảm hoạt động độc lập và tạo điều kiện kiểm tra, kiểm soát hiệu quả thiết thực, tránh tổ chức mang tính hình thức.
Hai là, áp dụng nguyên tắc kiểm soát rủi ro trong hoạt động kiểm toán nội bộ NHNN; nghiên cứu xây dựng quy trình kiểm toán theo hướng chuyển đổi cách thức thực hiện kiểm toán theo hướng tập trung vào các khâu dễ phát sinh rủi ro trong toàn bộ quy trình nghiệp vụ; từng bước hướng tới thực hiện kiểm toán chủ động, đánh giá hiệu quả hệ thống kiểm soát đã được thiết lập và nâng cao khả năng tư vấn, cảnh báo rủi ro của kiểm toán nội bộ.
Ba là, hoàn thiện hệ thống quy định, quy trình nghiệp vụ kiểm toán. Trước mắt, cần tập trung xây dựng phương pháp, cách thức và triển khai thực hiện việc phân tích, đánh giá rủi ro, hình thành bộ hồ sơ rủi ro hoạt động của NHNN. Xây dựng hệ thống chuẩn mực và quy trình kiểm toán trên cơ sở đánh giá, phân tích rủi ro đối với các lĩnh vực hoạt động nghiệp vụ cơ bản thuộc đối tượng của kiểm toán nội bộ, gồm: Báo cáo tài chính; Tài sản, tiền vốn; Quản lý Ngoại hối; Dự án, công trình XDCB; Các hoạt động đầu tư; Ứng dụng công nghệ tin học; Các hoạt động xây dựng và ban hành chính sách; Sử dụng nguồn lực; Rủi ro về uy tín hình ảnh… Xây dựng kế hoạch và thực hiện kiểm toán trên cơ sở rủi ro.
Bốn là, nghiên cứu hoàn thiện về cơ chế chỉ đạo, điều hành, kiểm soát chất lượng kiểm toán nội bộ; tiếp tục đào tạo, đào tạo lại cán bộ, tiêu chuẩn hóa, nâng cao khả năng thực hiện nhiệm vụ của các Kiểm toán viên nội bộ NHNN, bảo đảm tính khách quan, trung thực và khả năng tư vấn trong quá trình thực hiện kiểm toán theo các chuẩn mực nghề nghiệp, không bị chi phối bởi các áp lực làm giảm tính khách quan khi đưa ra kết luận kiểm toán. Tạo điều kiện tốt nhất về điều kiện phương tiện, thông tin… để kiểm toán viên nội bộ thực hiện nhiệm vụ.
Năm là, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong hoạt động kiểm toán nội bộ bảo đảm khả năng hỗ trợ thu thập, lưu trữ thông tin và phân tích, cảnh báo rủi ro; tiếp cận ngay các thay đổi trong ứng dụng công nghệ trong hoạt động nghiệp vụ của NHNN, bảo đảm khả năng thích ứng để có thể thực hiện kiểm toán, giám sát có hiệu quả.
1 Vụ trưởng Vụ Kiểm toán nội bộ, NHNN