Thành công của chính sách quản lý thị trường vàng giai đoạn 2011-2015
ThS. Nguyễn Ngọc Cảnh1
Những quyết sách kiên định của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) trong công tác quản lý thị trường vàng đã làm thay đổi cục diện thị trường vàng nói riêng và góp phần ổn định nền kinh tế vĩ mô nói chung. Đây được xem là một trong những dấu ấn quan trọng trong giai đoạn 2011 - 2015, cũng là thành quả đáng ghi nhận trong lịch sử ngành Ngân hàng qua các thời kỳ.
Dấu ấn trên thị trường vàng miếng
Thị trường vàng từng trải qua nhiều sóng gió. Còn nhớ từ năm 2012 trở về trước, khung pháp lý quản lý thị trường vàng còn nhiều bất cập, tạo kẽ hở để một số đối tượng đầu cơ, trục lợi. Thị trường diễn biến hỗn loạn, thường xuyên xuất hiện các cơn “sốt vàng”, không còn xa lạ với cảnh tượng người dân xếp hàng dài trước các cửa hàng vàng, chen lấn, đổ xô đi mua, bán vàng miếng. Đặc biệt, lần đầu tiên trong lịch sử giá vàng thế giới đã tăng gần 1.920 USD/oz, giá vàng trong nước đạt kỷ lục gần 50 triệu đồng/lượng vào tháng 9/2011.
Trong giai đoạn này, vàng miếng được sử dụng với ba mục đích, vừa làm công cụ đầu tư, vừa làm phương tiện thanh toán và cất trữ; mỗi khi thị trường vàng biến động làm giá vàng trong nước cao hơn giá vàng thế giới vài trăm nghìn đồng/lượng, thường xuyên xuất hiện tình trạng đầu cơ, nhập lậu vàng qua biên giới với khối lượng lớn, gây bất ổn đến tỷ giá, thị trường ngoại hối và sự ổn định kinh tế vĩ mô. (Xem biểu đồ 1).
Biểu đồ 1
Bên cạnh đó, chính sách cho phép các tổ chức tín dụng (TCTD) huy động, cho vay và chuyển đổi vàng thành tiền được triển khai từ năm 2.000 đã bộc lộ những hạn chế trong bối cảnh giá vàng biến động mạnh. Chính sách này đã gây rủi ro cho cả người cho vay lẫn người đi vay, gián tiếp tạo ra một thị trường đầu cơ vàng gây bất ổn hệ thống ngân hàng, ảnh hưởng đến mục tiêu điều hành chính sách tiền tệ nói riêng và nền kinh tế nói chung.
Nhìn lại lịch sử, ít ai có thể tin được thị trường vàng sẽ thay đổi cả về chất và lượng như hiện nay.
Trước thực trạng thị trường vàng giai đoạn đó, NHNN đã quyết tâm và kiên định với mục tiêu ổn định thị trường vàng, thu hẹp thị trường vàng miếng, từng bước xóa bỏ tình trạng “vàng hóa” trong nền kinh tế. NHNN đã vạch rõ mục tiêu, kế hoạch và thực hiện thành công công cuộc cải cách, tổ chức, sắp xếp lại thị trường vàng gồm 3 giai đoạn, giai đoạn đầu là tạo dựng khuôn khổ pháp lý để quản lý thị trường vàng; giai đoạn hai là chấm dứt hoạt động huy động và cho vay vốn bằng vàng trong hệ thống các TCTD và cuối cùng là giai đoạn chuyển toàn bộ quan hệ huy động, cho vay sang quan hệ mua, bán vàng, từng bước thực hiện huy động nguồn lực vàng phát triển kinh tế xã hội.
Triển khai kế hoạch, mục tiêu đã hoạch định, Nghị định 24/2012/NĐ-CP của Chính phủ (Nghị định 24) đã chính thức được ban hành và có hiệu lực vào ngày 25/5/2012 sau gần 2 năm thai nghén. Đây là một trong những bước đi, sự đổi mới quan trọng về đường lối, chính sách, là sự nỗ lực nghiên cứu và tham mưu trình Chính phủ của NHNN. Khi Nghị định 24 mới được ban hành, “chợ” thị trường vàng miếng tồn tại hàng chục năm trước đây đã bị xóa bỏ, thay vào đó hình thành một thị trường vàng miếng hoạt động lành mạnh dưới sự dẫn dắt, quản lý chặt chẽ của Nhà nước từ khâu sản xuất đến khâu lưu thông.
Một trong những thay đổi lớn tại Nghị định 24 là hoạt động sản xuất vàng miếng là độc quyền Nhà nước; NHNN đã thực hiện tốt vai trò là cơ quan thay mặt Chính phủ để quản lý, tổ chức hoạt động sản xuất vàng miếng. Đây được xem là điểm mấu chốt góp phần mang lại những thành công đáng kể trên thị trường vàng hiện nay. Trong giai đoạn đầu triển khai, cơ chế độc quyền Nhà nước đối với hoạt động sản xuất vàng miếng là một trong những vấn đề nổi cộm, phát sinh nhiều quan điểm trái chiều, đặc biệt xuất hiện làn sóng phản ứng khá dữ dội từ doanh nghiệp. Tuy nhiên, NHNN vẫn kiên định giải trình, quyết tâm thực hiện các mục tiêu đã vạch sẵn, khẩn trương triển khai cơ chế một cách minh bạch và đúng quy định của pháp luật. Thực tế chứng minh giải pháp này đã tiết kiệm chi phí cho xã hội và góp phần ngăn chặn được hiện tượng nhập lậu vàng nguyên liệu để sản xuất vàng miếng.
Trước đây, với cơ chế quản lý phân tán, không phân định rõ trách nhiệm giữa các cơ quan quản lý Nhà nước, hoạt động kinh doanh mua, bán vàng miếng diễn ra tự do tại gần 12.000 doanh nghiệp, gây khó khăn cho công tác quản lý và gia tăng nguy cơ “vàng hóa” nền kinh tế. Nghị định 24 và các văn bản hướng dẫn đã đưa ra các điều kiện cấp phép kinh doanh vàng miếng, thu hẹp số lượng các địa điểm kinh doanh không đáp ứng đủ điều kiện; tổ chức xây dựng một mạng lưới kinh doanh mua, bán vàng miếng mới tại 22 TCTD và 16 doanh nghiệp trải khắp 63 tỉnh, thành phố.
Năm 2013, là mốc lịch sử ghi nhận thành quả bước đầu của NHNN trong việc chấm dứt, tất toán hoạt động huy động, cho vay vốn bằng vàng của các TCTD và tổ chức lại thị trường vàng, đảm bảo thị trường vàng diễn biến ổn định. Lần đầu tiên NHNN là người cung ứng cuối cùng cho thị trường vàng trong bối cảnh cung cầu vàng mất cân đối nghiêm trọng, NHNN đã tổ chức 76 phiên đấu thầu công khai minh bạch với tổng khối lượng khoảng 68 tấn để bán cho các TCTD tất toán số dư huy động và bán ra thị trường. Với giải pháp tại thời điểm đó, cuối tháng 6/2013, tất cả 18 TCTD đã tất toán hoàn toàn số dư huy động vốn bằng vàng để chi trả cho khách hàng, đồng thời giải pháp này đã thu về cho ngân sách Nhà nước hơn 7 nghìn tỷ đồng. Đây là thành công lớn của NHNN để bình ổn thị trường vàng, ngăn chặn tình trạng đầu cơ, nắm giữ vàng, đảm bảo quyền và lợi ích của người gửi vàng; chặn đứng nguy cơ đổ vỡ thanh khoản vàng tại các TCTD và xóa bỏ tình trạng “vàng hóa” trong nền kinh tế, thị trường vàng đã chuyển sang giai đoạn mới, toàn bộ quan hệ huy động, cho vay vốn bằng vàng đã chuyển sang quan hệ mua, bán vàng, tạo tiền đề quan trọng để chuyển hóa nguồn lực vàng phục vụ cho phát triển kinh tế xã hội.
Với những nỗ lực, quyết tâm trong quản lý thị trường vàng của NHNN, từ năm 2014 đến nay, thị trường vàng diễn biến ổn định, không còn những ”cơn sốt” vàng miếng ảnh hưởng đến tâm lý người dân, mặc dù còn chênh lệch giữa giá vàng miếng trong nước và thế giới nhưng mức chênh lệch này không ảnh hưởng đến tỷ giá, sự ổn định kinh tế vĩ mô và chỉ tiêu giá cả cũng như lạm phát của đất nước.
Thị trường vàng miếng đã có khả năng tự điều tiết, tình trạng "vàng hóa” trong nền kinh tế từng bước được ngăn chặn, việc sử dụng vàng làm phương tiện thanh toán đã được kiểm soát chặt chẽ, vàng miếng đã được sử dụng đúng nghĩa, chỉ còn làm phương tiện cất trữ. Thực tế cho thấy trong năm 2015, giao dịch vàng trên thị trường khá trầm lắng ngay cả khi giá vàng biến động; doanh số mua, bán vàng miếng trong hệ thống giảm đáng kể, có thời điểm giảm hơn 50% so với cùng kỳ năm 2013; do vậy số lượng địa điểm giao dịch mua, bán vàng miếng đang tự thu hẹp, hiện chỉ còn gần 2.400 địa điểm.
Sự chuyển dịch trên thị trường vàng trang sức, mỹ nghệ
Bên cạnh sự ổn định trên thị trường vàng miếng, thị trường vàng trang sức, mỹ nghệ cũng đang từng bước được tổ chức và sàng lọc chặt chẽ theo hướng tập trung đầu mối là các doanh nghiệp sản xuất có uy tín và quy mô lớn trên thị trường. Kể từ khi Nghị định 24 được ban hành, vai trò quản lý Nhà nước đối với thị trường vàng trang sức, mỹ nghệ được nâng cao. Thực hiện trách nhiệm được Chính phủ giao, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Thông tư số 22/2013/TT-BKHCN (Thông tư 22) về quản lý đo lường trong kinh doanh vàng và chất lượng vàng trang sức, mỹ nghệ lưu thông trên thị trường.
Thông tư 22 ra đời là bước tiến quan trọng trong công tác quản lý thị trường vàng trang sức, mỹ nghệ nói riêng, góp phần tiếp tục ổn định thị trường vàng nói chung. Kể từ khi Thông tư 22 được ban hành, NHNN đã yêu cầu chi nhánh Ngân hàng Nhà nước tại các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương phối hợp với các cơ quan quản lý có biện pháp tuyên truyền, phổ biến quy định của Thông tư 22 tới các doanh nghiệp kinh doanh vàng trên địa bàn.
Đến nay, thị trường vàng trang sức, mỹ nghệ đang được sàng lọc theo hướng thu hẹp số lượng doanh nghiệp sản xuất, hướng tới thị trường chỉ còn lại doanh nghiệp sản xuất đáp ứng đủ các điều kiện chặt chẽ về đo lường, chất lượng vàng tại Thông tư 22 và các quy định về quản lý hoạt động kinh doanh vàng, đây là cơ sở quan trọng để bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng, tạo tiền đề để ngành vàng trang sức, mỹ nghệ nước ta phát triển theo hướng cạnh tranh lành mạnh, từ đó góp phần giảm sức ép trên thị trường vàng miếng.
Những thành công và kết quả đạt được trong công tác quản lý thị trường vàng giai đoạn 2011 - 2015 đã được Đảng, Chính phủ và người dân ghi nhận. NHNN đã bước đầu thực hiện thành công chủ trương huy động vàng trong nền kinh tế phục vụ đầu tư phát triển kinh tế - xã hội. Kể từ năm 2014 đến nay, NHNN chưa phải sử dụng ngoại tệ để nhập khẩu vàng can thiệp, bình ổn thị trường vàng miếng. Từ năm 2012 đến nay, thị trường vàng nguyên liệu để sản xuất vàng trang sức, mỹ nghệ đã tự điều tiết, NHNN không phải cấp phép cho các doanh nghiệp trong nước nhập khẩu vàng nguyên liệu để sản xuất vàng trang sức, mỹ nghệ, do đó, nền kinh tế đã tiết kiệm được một lượng ngoại tệ lớn. Bên cạnh đó, thị trường vàng trang sức, mỹ nghệ đã từng bước được chuyển biến rõ rệt, tiến tới mục tiêu phát triển ổn định và bền vững, đảm bảo hoạt động sản xuất, gia công vàng trang sức, mỹ nghệ phục vụ cho thị trường trong nước và xuất khẩu theo quy định tại Nghị định 24.
1 Vụ trưởng Vụ Quản lý ngoại hối, NNNN