Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Các tổ chức tín dụng có hiệu lực thi hành là cơ sở pháp lý quan trọng cho việc thực hiện các giải pháp của Đề án tái cơ cấu các tổ chức tín dụng (TCTD) gắn với xử lý nợ xấu giai đoạn 2016 – 2020 đã được Chính phủ phê duyệt. Theo đó, Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (BHTGVN) được giao thêm nhiều chức năng quan trọng trong quá trình tái cơ cấu các TCTD, nâng cao vai trò trong việc đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp cho người gửi tiền và hỗ trợ khả năng phục hồi các TCTD được kiểm soát đặc biệt.
Khái quát về hệ thống ngân hàng Việt Nam và quá trình tái cơ cấu các tổ chức tín dụng
Hệ thống ngân hàng Việt Nam không ngừng lớn mạnh về quy mô vốn cũng như tài sản và đóng góp ngày càng quan trọng vào sự phát triển của nền kinh tế. Quá trình tái cơ cấu TCTD giai đoạn I (từ năm 2011 đến 2015) đã đạt được những thành quả đáng ghi nhận của hệ thống ngân hàng như: Thanh khoản hệ thống được đảm bảo; nợ xấu từng bước được xử lý; năng lực tài chính ngày càng được nâng cao; việc quản trị ngân hàng liên tục được cải thiện; các dịch vụ ngân hàng cung cấp ngày càng đa dạng, đáp ứng nhu cầu của khách hàng; hệ thống cơ sở hạ tầng, công nghệ thông tin ngày càng hiện đại.
Giai đoạn II của quá trình tái cơ cấu các TCTD (từ năm 2016-2020), Chính phủ đặt ra mục tiêu tái cơ cấu hệ thống ngân hàng. Theo đó, sẽ thực hiện bước chuyển biến mạnh mẽ trong hoạch định và thực thi chính sách tiền tệ, quản lý ngoại hối, năng lực và hiệu quả hoạt động thanh tra giám sát, đổi mới công tác điều hòa lưu thông tiền mặt. Bên cạnh đó, các TCTD tiếp tục đổi mới quản trị doanh nghiệp theo thông lệ quốc tế, tiếp tục mở rộng phạm vi hoạt động và quy mô về vốn, tạo sự chuyển biến mạnh mẽ trong chất lượng dịch vụ, sản phẩm dịch vụ, năng lực cạnh tranh và cấu trúc hệ thống các TCTD. Để triển khai thực hiện các mục tiêu quan trọng này, Quốc hội và Chính phủ đã ban hành 03 văn bản quan trọng để thực hiện tái cơ cấu toàn diện hệ thống TCTD, bảo đảm sự phát triển an toàn của hệ thống, bảo đảm tài sản của Nhà nước và nhân dân.
Thứ nhất, Nghị quyết số 42/2017/QH14 về thí điểm xử lý nợ xấu của các tổ chức tín dụng được Quốc hội thông qua ngày 21/6/2017, có hiệu lực thi hành từ ngày 15//8/2017 và được thực hiện trong thời gian 05 năm từ ngày có hiệu lực thi hành. Nghị quyết cho phép áp dụng nhiều chính sách mới về xử lý nợ xấu, tài sản bảo đảm của khoản nợ xấu, giải quyết được nhiều vướng mắc trong quá trình xử lý nợ xấu trước đây của TCTD. Điều này góp phần tạo lập cơ sở pháp lý thuận lợi hơn cho việc xử lý nợ xấu, tài sản bảo đảm của các TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, tổ chức mua bán nợ xấu, nhờ đó có thể xử lý nhanh, dứt điểm nợ xấu, bảo đảm cho hệ thống các TCTD tiếp tục phát huy tốt vai trò cung ứng vốn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh của nền kinh tế.
Thứ hai, Quyết định số 1058/QĐ-TTg phê duyệt Đề án "Cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng gắn với xử lý nợ xấu giai đoạn 2016-2020" (Đề án 1058) do Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 19/7/2017 xác định 4 nhóm giải pháp chung, bao gồm: Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, cơ chế, chính sách; nâng cao năng lực tài chính, chuyển đổi mô hình kinh doanh, quản trị, điều hành của TCTD; tăng cường đổi mới công tác thanh tra, giám sát và các giải pháp hỗ trợ.
Thứ ba, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Các TCTD được Quốc hội thông qua ngày 20/11/2017, có hiệu lực thi hành từ ngày 15/01/2018 là văn bản pháp lý quan trọng tạo lập khuôn khổ pháp lý về xử lý TCTD yếu kém và là giải pháp quan trọng để thực hiện Đề án 1058 của Thủ tướng Chính phủ. Theo đó, có 5 phương án cơ cấu lại TCTD được kiểm soát đặc biệt gồm: (i) phương án phục hồi; (ii) phương án sáp nhập, hợp nhất, chuyển nhượng toàn bộ cổ phần, phần vốn góp; (iii) phương án giải thể; (iv) phương án chuyển giao bắt buộc; (v) phương án phá sản.
Vai trò của tổ chức BHTG trong quá trình tái cơ cấu TCTD tại Việt Nam
BHTGVN là tổ chức tài chính nhà nước được Thủ tướng Chính phủ thành lập từ năm 1999 với mục tiêu bảo vệ người gửi tiền, góp phần duy trì sự ổn định của hệ thống các TCTD và bảo đảm sự phát triển an toàn, lành mạnh của hoạt động ngân hàng.
Luật BHTG năm 2012 trao cho BHTGVN một số quyền hạn cơ bản như cấp và thu hồi Chứng nhận tham gia BHTG, tính và thu phí BHTG, thực hiện giám sát, kiểm tra tiền gửi được bảo hiểm tại các tổ chức tham gia BHTG, quản lý và sử dụng nguồn vốn bảo hiểm, chi trả tiền bảo hiểm, tham gia vào quá trình kiểm soát đặc biệt đối với những TCTD yếu kém, tham gia vào quá trình thu hồi nợ và thanh lý tài sản.
Tính đến thời điểm hiện tại, BHTGVN đang bảo vệ cho hơn 4 triệu tỷ đồng tiền gửi (tương đương gần 190 tỷ USD) của người gửi tiền tại 1.275 tổ chức tham gia BHTG, bao gồm 93 ngân hàng thương mại, 1 ngân hàng hợp tác xã, 1.177 quỹ tín dụng nhân dân (QTDND) và 4 tổ chức tài chính vi mô. Kể từ khi thành lập đến nay, BHTGVN đã chi trả cho 39 QTDND. Việc chi trả tiền bảo hiểm kịp thời đã thể hiện vai trò của BHTGVN trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người gửi tiền, tạo lập niềm tin của người dân, góp phần ngăn ngừa ảnh hưởng đổ vỡ dây chuyền trong hệ thống ngân hàng. Ngoài ra, hoạt động giám sát, kiểm tra của BHTGVN nhằm cảnh báo rủi ro, phát hiện sớm các sai phạm, yếu kém cần khắc phục đối với tổ chức tham gia BHTG và kiến nghị Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) xử lý kịp thời, phòng tránh xảy ra sự cố trong hệ thống ngân hàng.
Gần đây, vai trò của BHTGVN ngày càng được nâng cao thông qua việc tham gia sâu hơn vào quá trình tái cơ cấu các TCTD yếu kém nhằm bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền. Cụ thể, theo quy định tại Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Các TCTD và quy định tại Thông tư 01/2018/TT-NHNN về cho vay đặc biệt đối với TCTD được kiểm soát đặc biệt, BHTGVN được trao thêm một số quyền hạn mới sau:
(i) Thực hiện cho vay đặc biệt để hỗ trợ thanh khoản khi TCTD có nguy cơ mất khả năng chi trả, đe dọa sự ổn định hệ thống trong thời gian TCTD bị kiểm soát đặc biệt; cho vay đặc biệt đối với TCTD để hỗ trợ thanh khoản khi tổ chức đó nguy cơ mất khả năng chi trả, đe dọa sự ổn định hệ thống trước khi phương án cơ cấu lại được phê duyệt hoặc để hỗ trợ phục hồi theo phương án đã được phê duyệt.
(ii) BHTGVN được mua trái phiếu dài hạn của TCTD hỗ trợ dựa trên quyết định của NHNN nhằm tăng cường khả năng tài chính cho TCTD lành mạnh tham gia quản trị, kiểm soát, điều hành, hỗ trợ tài chính và hoạt động của TCTD yếu kém được kiểm soát đặc biệt.
(iii) BHTGVN tham gia phối hợp với Ban kiểm soát đặc biệt, Ngân hàng Hợp tác xã để đánh giá tính khả thi của phương án phục hồi của QTDND, tổ chức tài chính vi mô, công ty tài chính; xây dựng phương án phá sản TCTD được kiểm soát đặc biệt trình NHNN xem xét, quyết định.
Nhiệm vụ đặt ra đối với BHTGVN khi thực hiện vai trò mới
Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Các TCTD đã cụ thể hóa các quy định về thẩm quyền, biện pháp can thiệp sớm hơn vào quá trình tái cơ cấu các TCTD yếu kém; hoàn thiện cơ sở pháp luật giúp xây dựng một hệ thống TCTD lành mạnh, phù hợp với thông lệ quốc tế và cơ chế thị trường, bảo đảm quyền lợi của người gửi tiền và giữ vững sự ổn định, an toàn hệ thống.
Để đáp ứng các yêu cầu đặt ra trong Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật các TCTD, cũng như Luật Bảo hiểm tiền gửi và phát huy được vai trò của mình, những yêu cầu cơ bản đặt ra cho BHTGVN trong thời gian tới bao gồm:
Thứ nhất, chủ động phối hợp với các cơ quan chức năng hoàn thiện hệ thống cơ sở pháp lý, văn bản hướng dẫn thực hiện chức năng, nhiệm vụ mới về cho vay đặc biệt, mua trái phiếu dài hạn của TCTD hỗ trợ, tham gia kiểm soát đặc biệt, miễn nộp phí BHTG đối với TCTD được kiểm soát đặc biệt.
Thứ hai, nâng cao chất lượng nghiệp vụ BHTG hướng tới áp dụng các thông lệ quốc tế trong hoạt động nghiệp vụ nhằm đáp ứng chức năng và nhiệm vụ mới của BHTGVN. BHTGVN cần nghiên cứu cải tiến chất lượng các hoạt động nghiệp vụ BHTG như: (i) Nâng cao hiệu quả giám sát, cảnh báo sớm nhằm phát hiện và kiến nghị NHNN xử lý kịp thời vi phạm về an toàn hoạt động ngân hàng, vi phạm về việc chấp hành các quy định của pháp luật về BHTG và rủi ro gây mất an toàn hệ thống; (ii) Nâng cao hiệu quả kiểm tra tại chỗ việc chấp hành các quy định của pháp luật về BHTG, bao gồm kiểm tra tính chính xác của thông tin về tiền gửi được bảo hiểm tại tổ chức tham gia BHTG phục vụ việc triển khai chính sách BHTG; (iii) Phối hợp chặt chẽ với NHNN trước, trong và sau quá trình kiểm soát đặc biệt nhằm đảm bảo quyền lợi của người gửi tiền; (iv) Nâng cao hiệu quả công tác chi trả, đa dạng hóa các hình thức chi trả với mục tiêu rút ngắn thời gian chi trả, xây dựng kế hoạch dự phòng chi trả trong thời gian nhanh nhất; (v) Tham gia tích cực vào quá trình thanh lý tài sản của tổ chức tham gia BHTG thuộc diện phải chi trả nhằm tối đa hóa giá trị thu hồi với tư cách là chủ nợ.
Thứ ba, nâng cao năng lực tài chính và tăng cường năng lực thể chế của BHTGVN để tham gia xử lý, cơ cấu lại các TCTD yếu kém gắn với xử lý nợ xấu và giảm thiểu rủi ro cho hệ thống các TCTD. BHTGVN cần có lộ trình, kế hoạch tăng năng lực tài chính và thể chế nhằm đảm bảo khả năng giải quyết nhanh chóng các TCTD gặp vấn đề, đồng thời có cơ chế phù hợp cho việc xử lý các tổn thất trong hoạt động BHTG.
Thứ tư, BHTGVN cần chú trọng xây dựng kế hoạch, bồi dưỡng, nâng cao năng lực, trình độ chuyên môn, kiến thức về pháp luật cũng như đạo đức và bản lĩnh nghề nghiệp của cán bộ, từ đó tổ chức bộ máy nhằm đáp ứng yêu cầu của nhiệm vụ mới.
Thứ năm, đẩy mạnh công tác truyền thông về chính sách BHTG nói chung và vai trò mới của BHTGVN trong quá trình tái cơ cấu hệ thống TCTD, nhằm nâng cao niềm tin công chúng góp phần đảm bảo an toàn hệ thống ngân hàng.
Ngoài ra, BHTGVN cần đảm bảo ứng dụng hiệu quả hệ thống công nghệ thông tin hiện đại hỗ trợ việc khai thác, chia sẻ và quản lý thông tin nhằm cảnh báo, phản ứng và xử lý kịp thời các rủi ro có thể phát sinh ảnh hưởng tới quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền.
Những thay đổi trong Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Các TCTD về chức năng, nhiệm vụ mới này vừa là cơ hội để BHTGVN thể hiện vai trò, năng lực của tổ chức, đồng thời cũng đặt ra những thách thức. Vì vậy, BHTGVN cần có chiến lược và lộ trình thích hợp để đạt được những yêu cầu cơ bản trên nhằm đáp ứng vai trò, nhiệm vụ mới được giao.
Nghiên cứu tổng hợp – Văn phòng NHNN