Đại dịch Covid-19 và yêu cầu giãn cách xã hội là cơ hội phát triển của các dịch vụ tài chính số, trong đó có dịch vụ tài chính. Dịch vụ tài chính số cho phép thực hiện giãn cách xã hội trong khi các đối tượng chính sách vẫn nhận được trợ cấp xã hội, cho phép các hộ gia đình và doanh nghiệp tiếp cận các dịch vụ tài chính và thanh toán trực tuyến mọi lúc, mọi nơi…
Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) mới đây công bố nghiên cứu về vai trò của dịch vụ tài chính số trong thời kỳ khủng hoảng Covid-19, phân tích những cơ hội và thách thức đối với các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển, trên cơ sở đó đưa ra khuyến nghị chính sách cho các quốc gia. Đây có thể là tài liệu tham khảo hữu ích đối với các cơ quan quản lý, các nhà hoạch định chính sách để có những điều chỉnh mang tính chiến lược trong lĩnh vực tài chính nói chung và thúc đẩy tài chính toàn diện nói riêng… Bài viết dưới đây tóm lược những kết quả nghiên cứu chính của IMF liên quan đến chủ đề này.
Theo số liệu thống kê của Statista, thanh toán số (bao gồm thương mại điện tử và thanh toán qua POS) tại các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển đã tăng trưởng mạnh trong những năm gần đây và đạt 2,1 nghìn tỷ USD năm 2019 trong khi con số này của năm 2017 là 1,5 nghìn tỷ USD, đạt mức tăng trưởng 15% trong 2 năm. Số người sử dụng dịch vụ thanh toán số cũng có sự tăng lên đáng kể, năm 2017 chỉ có khoảng 3,3 tỷ người thì năm 2019, con số này là 4 tỷ, chiếm 64% dân số khu vực. Cho vay số đối với cá nhân và doanh nghiệp nhỏ và vừa qua nền tảng số cũng đạt mức tăng trưởng ấn tượng, với tốc độ 57%, đạt 143 tỷ USD trong năm 2017 và vượt mức 225 tỷ USD trong năm 2019. Chuyển tiền qua các ứng dụng chuyển tiền Internet xuyên biên giới cũng đạt mức tăng trưởng 55% trong 2 năm qua, năm 2017 đạt 4,88 tỷ USD thì năm 2019 là 7,09 tỷ USD. Nhìn vào những con số tăng trưởng trong thời gian qua, có thể thấy, dịch vụ tài chính số đang có cơ hội và đà tăng trưởng mạnh, nhất là tại các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển.
Một xu hướng có thể nhận thấy rõ trong thời gian qua, khi đại dịch Covid – 19 xảy ra, các dịch vụ tài chính số đã được nhiều quốc gia trên thế giới khai thác tối đa để đối phó với cuộc khủng hoảng cũng như phát huy lợi thế để phát triển kinh tế. Tại những nước mà dịch vụ tài chính số chưa phát triển, nhiều chính sách đẩy mạnh phát triển dịch vụ tài chính số đã được triển khai đồng bộ, kịp thời như: Nâng cấp cơ sở hạ tầng kỹ thuật số để tạo điều kiện truy cập kết nối Internet và di động, hoàn thiện cơ sở pháp lý tạo điều kiện cho dịch vụ tài chính số, cho phép phát triển mạng lưới đại lý cung cấp dịch vụ tài chính số ở địa phương; thiết lập quy định về phòng, chống rửa tiền (AML) trên cơ sở rủi ro, nâng cao khả năng tương tác và cạnh tranh của sản phẩm, dịch vụ….
Từ những nghiên cứu đó, IMF nhận định việc mở rộng các dịch vụ tài chính số trong thời gian khủng hoảng do đại dịch Covid-19 mang đến nhiều cơ hội cho dịch vụ tài chính nói chung, trong đó thanh toán số và chuyển tiền dịch vụ công được đánh giá là được hưởng lợi nhiều nhất. Thanh toán số đã hỗ trợ tích cực cho các biện pháp giãn cách xã hội được áp dụng ở một số quốc gia và giúp giảm nguy cơ lây lan của dịch bệnh Covid-19, cho phép Chính phủ thanh toán và hỗ trợ tài chính cho các hộ gia đình, đặc biệt là những người chưa có tài khoản ngân hàng (unbanked), phụ nữ và tiếp cận được các lĩnh vực phi chính thức trong khi các hình thức giải ngân khác trở nên khó khăn. Đồng thời, việc trả lương và chuyển tiền hỗ trợ của Chính phủ cho đối tượng thụ hưởng chính sách cũng hiệu quả hơn xét về mặt chi phí. Với việc sử dụng dịch vụ thanh toán số, Chính phủ cũng có thể dễ dàng kiểm soát, theo dõi các giao dịch và xác định những lĩnh vực nào đang chịu tác động nhiều nhất dựa trên hồ sơ giao dịch thanh toán, từ đó có thể điều chỉnh chính sách hỗ trợ phù hợp.
Bên cạnh mảng thanh toán của Chính phủ, thanh toán của doanh nghiệp, của hộ gia đình hay tín dụng cho doanh nghiệpvà hộ gia đình cũng là những lĩnh vực được hưởng lợi từ sự phát triển của dịch vụ tài chính số trong bối cảnh dịch Covid-19. Doanh nghiệp, hộ gia đình tham gia thanh toán số không chỉ đảm bảo giãn cách xã hội và giảm mức độ lây lan của dịch bệnh mà còn hiệu quả về chi phí và an toàn hơn so với thanh toán bằng tiền mặt. Các nền tảng ngân hàng số có thể cung cấp tín dụng cho khách hàng bằng cách đánh giá mức độ tín nhiệm từ xa và quyết định cho vay bằng cách tự động hóa quy trình thẩm tra, quy trình phê duyệt đồng thời vẫn đáp ứng các quy định về cho vay và phát hiện hành vi gian lận. Các nền tảng cho vay ngang hàng (P2P Lending) có thể mang lại lợi ích cho khách hàng dựa trên việc cung cấp dịch vụ với chi phí thấp hơn dịch vụ tín dụng truyền thống, đồng thời góp phần tạo thêm kênh tiếp cận nguồn lực tài chính, tạo thêm cách thức vay đối với nền kinh tế, nhất là đối với các đối tượng yếu thế trong xã hội, qua đó góp phần đẩy lùi hoạt động tín dụng đen. Cung cấp tín dụng phi tiếp xúc cũng giúp giãn cách xã hội trong thời kỳ Covid-19 bằng cách cho phép khách hàng không phải đến ngân hàng để giao dịch hoặc làm hồ sơ tín dụng.
Nhận thấy vai trò quan trọng của dịch vụ tài chính số, nhất là trong thời kỳ Covid-19, một số Chính phủ đã điều chỉnh chính sách và thay đổi quy định để thúc đẩy hoạt động này. Chẳng hạn, Uganda đã giảm phí chuyển tiền; Ai Cập, Liberia và Myanmar đã tăng hạn mức giao dịch, trong khi các cơ quan quản lý ở Bangladesh, Cameroon, Kenya, Mozambique, Pakistan… áp dụng cả hai biện pháp trên để đối phó với đại dịch. Nghiên cứu cũng cho thấy khi việc cung cấp hàng hóa hoặc dịch vụ trực tuyến tăng lên thì sẽ tạo ra nhu cầu lớn hơn về các kênh thanh toán số và thu hút nhiều người tham gia vào các giao dịch trực tuyến, điều này giúp cho dịch vụ tài chính số phát triển và có tác động tích cực ngược trở lại tới việc cung cấp hàng hóa hoặc dịch vụ trực tuyến. Số hóa các giao dịch tài chính, ngoài các lợi ích như đã đề cập còn góp phần tăng thu ngân sách nhà nước. Thanh toán thuế trực tuyến giúp minh bạch hóa các khoản thuế phải nộp, ngăn chặn hành vi trốn thuế và tham nhũng. Doanh thu từ thuế cao hơn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong giai đoạn hiện nay do nhu cầu chi tiêu lớn của Chính phủ khi phải triển khai nhiều chương trình hỗ trợ và an sinh xã hội tới người dân.
Tuy nhiên, nghiên cứu của IMF cũng chỉ ra một số những rủi ro tiềm ẩn bên cạnh những lợi ích của việc mở rộng các dịch vụ tài chính số:
Thứ nhất, các dịch vụ tài chính số thường là đối tượng của các cuộc tấn công mạng, gian lận. Đây có thể là rủi ro dễ nhận thấy nhất nếu những nỗ lực thúc đẩy thanh toán số không tương thích với những bước tiến trong lĩnh vực an ninh mạng. Khi cơ sở hạ tầng và dịch vụ tài chính số phát triển thì rủi ro hoạt động cũng phát sinh tương ứng bởi những hạn chế về năng lực hệ thống, cơ sở hạ tầng, giải pháp bảo mật, sự thiếu hụt nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu, đặc biệt trong thời kỳ dịch bệnh, một bộ phận nhân viên phải cách ly hay bị nhiễm bệnh mà không có phương án dự phòng thay thế. Ngoài ra, dịch vụ tài chính số dựa trên các ứng dụng mạng xã hội có xu hướng bị tấn công nhiều hơn do các sản phẩm, dịch vụ “ăn theo” này dễ bị tấn công bởi các thông tin (bao gồm cả các tin tức giả) tràn lan trên phương tiện truyền thông xã hội.
Thứ hai, những mâu thuẫn nảy sinh giữa tạo thuận lợi cho việc tiếp cận dịch vụ tài chính số để đối phó với cuộc khủng hoảng và duy trì đầy đủ quy trình định danh khách hàng (KYC) cũng như tuân thủ các quy định về phòng, chống rửa tiền (AML). Những căng thẳng này tăng cao hay không phụ thuộc vào cách thức tiếp cận và mức độ mong muốn thúc đẩy dịch vụ tài chính số tại mỗi quốc gia. Ví dụ, trong thời gian qua, khi thực hiện chương trình hỗ trợ cho đối tượng chính sách, Ghana đã quyết định tạm thời chấp nhận thông tin KYC do các nhà mạng viễn thông di động cung cấp mặc dù độ chính xác không cao như xác thực qua ngân hàng; hay Ai Cập và Senegal đã đơn giản hóa các yêu cầu về KYC khi nhận trợ cấp từ Chính phủ. Một số quốc gia lựa chọn cách thúc đẩy sức hấp dẫn của thanh toán số bằng cách giảm phí chuyển tiền trong thời gian khủng hoảng Covid-19 nhằm hạn chế những rủi ro khi giảm bớt yêu cầu KYC. Cuộc khủng hoảng rõ ràng đã cho thấy sự cần thiết phải xem xét và điều chỉnh lại các chính sách, quy định liên quan đến việc cung cấp dịch vụ tài chính số, đặc biệt là các quy định về KYC hay quy định về AML, quy định về thuế hay bảo vệ quyền riêng tư, chia sẻ dữ liệu trong lĩnh vực dịch vụ tài chính số. Vì vậy, chính quyền và cơ quan quản lý mỗi quốc gia cần nắm bắt đầy đủ bản chất của nghiệp vụ cũng như rủi ro của dịch vụ tài chính số, phân tích được lợi ích và chi phí khi áp dụng các chính sách điều chỉnh.
Thứ ba, những quan ngại về thông tin dữ liệu khi dịch vụ tài chính số phát triển. Khi số lượng thông tin về dịch vụ tài chính số tăng lên bởi chính sách “nới lỏng” nhưng quy định về quyền truy cập hay chia sẻ thông tin dữ liệu không phù hợp, các quốc gia sẽ phải đối mặt với thách thức giữa việc bảo vệ quyền riêng tư hoặc sự độc quyền về dữ liệu. Đồng thời, dữ liệu tài chính số cũng có nguy cơ rủi ro bị lộ lọt cao hơn khi các quy định về hoạt động hoặc giám sát bị đơn giản hóa hoặc thực hiện không đúng, đủ quy trình do những chính sách “nới lỏng” đó.
Với những phân tích trên, các chuyên gia IMF đi đến kết luận: Dịch vụ tài chính số có thể góp phần thúc đẩy tài chính toàn diện ở những khu vực vùng sâu, vùng xa, hoặc các khu vực không có sự hiện diện của các tổ chức tài chính; hỗ trợ người dân trong thời gian giãn cách xã hội; cho phép Chính phủ tiếp cận các hộ gia đình và các doanh nghiệp một cách nhanh chóng và mang lại giá trị gia tăng cho nền kinh tế trong quá trình ứng phó với đại dịch Covid-19. Tuy nhiên, việc thúc đẩy nhanh chóng các dịch vụ tài chính số trong ngắn hạn (thời gian ảnh hưởng do đại dịch Covid-19) cần được nhìn nhận thấu đáo, đầy đủ, không chỉ đơn thuần là cơ hội mà còn tiềm ẩn nhiều thách thức nếu không nhận diện rủi ro kịp thời và thực hiện biện pháp quản lý phù hợp. Bên cạnh đó, sự phát triển nhanh chóng không đi kèm những giải pháp về tuyên truyền, phổ biến nhằm nâng cao nhận thức, sự hiểu biết về việc sử dụng các dịch vụ tài chính số đến người dân có thể làm trầm trọng hơn khoảng cách về giới, về thế hệ hay giữa khu vực nông thôn – thành thị mà các quốc gia đang cố gắng thu hẹp.
Trong thời gian tới, khu vực dịch vụ tài chính sẽ đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức do tác động của cuộc khủng hoảng, tuy nhiên đây cũng là dư địa cho các quốc gia đẩy mạnh phát triển dịch vụ tài chính số và cung cấp những kênh dịch vụ hỗ trợ cần thiết bên cạnh kênh dịch vụ truyền thống bởi cách mạng công nghiệp 4.0 đang mở đường cho những đột phá công nghệ trong lĩnh vực dịch vụ tài chính số. Nếu nhìn nhận và nắm bắt đúng đắn những cơ hội, thách thức cũng như có giải pháp phù hợp giải quyết rủi ro, lĩnh vực này có nhiều tiềm năng để tạo ra giá trị cho xã hội, cho người dùng trong thời gian khủng hoảng và tăng tốc phát triển khi mọi thứ phục hồi.
VA-MĐ
Nguồn: Tổng hợp từ IMF Research, tháng 7/2020.