Phát triển tài chính toàn diện là xu hướng chung trên toàn thế giới nhằm giúp người nghèo tiếp cận được các dịch vụ tài chính, cải thiện tình trạng thất nghiệp, đói nghèo và bất bình đẳng xã hội. Việt Nam đã và đang triển khai nhiều chính sách và hoạt động trong khuôn khổ tài chính toàn diện, như phát triển tài chính vi mô, thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM), nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ ngân hàng của người dân...
Tài chính toàn diện là chủ đề nhận được nhiều sự quan tâm của cộng đồng quốc tế do tầm quan trọng và ý nghĩa to lớn mà tài chính toàn diện mang lại. Tài chính toàn diện được hiểu khái quát là việc mọi người dân và doanh nghiệp được tiếp cận và sử dụng các sản phẩm, dịch vụ tài chính một cách thuận tiện, phù hợp nhu cầu, với chi phí hợp lý, được cung cấp một cách có trách nhiệm và bền vững, trong đó chú trọng đến nhóm người nghèo, người thu nhập thấp, người yếu thế, doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp siêu nhỏ. Tại Việt Nam, trong thời gian qua, việc triển khai thực hiện tài chính toàn diện đã đóng góp không nhỏ vào công cuộc xóa đói, giảm nghèo, tạo việc làm, tăng sinh kế cho người dân, phát triển doanh nghiệp, hỗ trợ ổn định tài chính, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.
Xu hướng phát triển tài chính toàn diện chung trên thế giới
Theo Liên hợp quốc (UN), phát triển tài chính toàn diện là việc tăng cung cấp dịch vụ tài chính (như dịch vụ tín dụng, dịch vụ tiết kiệm, dịch vụ thanh toán và các dịch vụ bảo hiểm) từ các nhà cung cấp dịch vụ chính thống cho mọi cá nhân và tổ chức, đặc biệt đối với người có thu nhập thấp và dễ bị tổn thương trong độ tuổi lao động. Tài chính toàn diện được coi là trụ cột quan trọng nhằm trực tiếp và gián tiếp góp phần huy động và sử dụng hiệu quả nguồn lực xã hội, thu hẹp và đẩy lùi tín dụng đen, thúc đẩy luân chuyển dòng vốn tiết kiệm và đầu tư, tạo cơ hội việc làm, qua đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, giảm nghèo bền vững, bảo đảm an sinh và trật tự xã hội, cải thiện đời sống và phúc lợi xã hội ở mỗi quốc gia.
Trên thế giới hiện nay đã có 55 nước đưa ra cam kết và hơn 30 nước ban hành hoặc đang xây dựng chiến lược quốc gia về tài chính toàn diện, với mục tiêu bảo đảm tất cả các hộ gia đình được tiếp cận ở mức chi phí hợp lý các dịch vụ tiết kiệm, gửi tiền, thanh toán, chuyển tiền, tín dụng và bảo hiểm.
Ngân hàng Thế giới (WB) đã đưa ra tầm nhìn cho Chương trình tăng cường cơ hội tiếp cận Tài chính toàn cầu tới năm 2020, tập trung vào 25 quốc gia ưu tiên (trong đó có Việt Nam) nhằm tăng cường cơ hội tiếp cận dịch vụ tài chính chính thống cho cá nhân, thông qua tăng số lượng tài khoản giao dịch để tăng tỷ lệ gửi tiền và giao dịch qua tài khoản ngân hàng dựa trên 3 nền tảng chính: Cam kết chính trị, môi trường pháp luật; thể chế và hạ tầng thanh toán/công nghệ thông tin và truyền thông. Các nhà lãnh đạo G20 từ tháng 6/2010 đã đưa ra 9 nguyên tắc cho tài chính toàn diện và đây cũng là những trọng tâm của kế hoạch hành động Nhóm G20. Tại khu vực ASEAN, các quốc gia thành viên cũng coi tài chính toàn diện là một trong ba trụ cột của Tầm nhìn ASEAN 2025 về hội nhập tài chính và đã thành lập Nhóm công tác về tài chính bao trùm để thúc đẩy lĩnh vực này trong khu vực...
Tại các hội nghị Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) được tổ chức hằng năm, tài chính toàn diện được nhiều nước chủ nhà APEC quan tâm và ưu tiên, nhất là từ khi được đưa vào là một trong những trụ cột trong hợp tác tài chính APEC (năm 2010). Theo đó, các nền kinh tế đã chia sẻ kinh nghiệm nhằm mục đích cuối cùng là xây dựng và thực thi có hiệu quả một Chiến lược quốc gia về tài chính toàn diện phù hợp cho riêng mình, góp phần xóa đói giảm nghèo và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. Tại sự kiện Hội nghị Bộ trưởng Tài chính APEC 2017, tài chính toàn diện là một trong 4 nội dung hợp tác ưu tiên. Chủ đề được tập trung thảo luận là về phát triển thị trường tín dụng và các sản phẩm dịch vụ tài chính nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển nông nghiệp và nông thôn, hướng tới mục tiêu giảm nghèo bền vững, tái cơ cấu và phát triển một nền nông nghiệp có chất lượng. Trong khuôn khổ Hội nghị Bộ trưởng Tài chính APEC 2017, Diễn đàn APEC về tài chính toàn diện lần thứ 7 cũng đã tập trung vào việc định hướng tài chính toàn diện phục vụ phát triển nông nghiệp, nông thôn. Nhiều nội dung liên quan đến tài chính toàn diện đã đưa ra thảo luận như: Việc xác định đúng đắn phạm trù tài chính toàn diện; thực trạng triển khai các ứng dụng kỹ thuật số trong lĩnh vực này; giáo dục tài chính nhằm nâng cao hiệu quả nhận thức của người dân trong tiết kiệm và đầu tư; phát triển bảo hiểm vi mô… qua đó thúc đẩy một nền tài chính toàn diện năng động, bền vững trong các nền kinh tế thành viên APEC.
Việt Nam đã và đang triển khai nhiều chính sách và hoạt động trong khuôn khổ tài chính toàn diện, như phát triển tài chính vi mô, TTKDTM, nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ ngân hàng của người dân; mở rộng các nguồn tín dụng ngân hàng cho vay tiêu dùng với lãi suất và thời hạn hợp lý... được người dân rất quan tâm và phấn khởi, giúp người nghèo, nhất là ở khu vực nông nghiệp, nông thôn cải thiện điều kiện, cơ hội tiếp cận nguồn tín dụng chính thức từ hệ thống ngân hàng, đáp ứng nhu cầu vay tiêu dùng và phát triển sản xuất, giảm nghèo và bất bình đẳng xã hội; trực tiếp và gián tiếp góp phần đẩy lùi các hoạt động tín dụng đen tự phát hoặc có tổ chức trên phạm vi cả nước.
Theo Quyết định số 1726/QĐ-TTg ngày 05/9/2016 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ ngân hàng cho nền kinh tế, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) có nhiệm vụ xây dựng Dự thảo khung chiến lược quốc gia tài chính toàn diện và đã hoàn thiện trình Thủ tướng Chính phủ ký ban hành ngày 22/01/2020 (Quyết định số 149/QĐ-TTg về việc phê duyệt Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030). Mục tiêu tổng quát của chiến lược này là phấn đấu đảm bảo tất cả người dân và doanh nghiệp, nhất là người dân ở các vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa, các doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) có quyền tiếp cận và sử dụng hiệu quả các sản phẩm, dịch vụ tài chính chính thức, phù hợp với nhu cầu, có chất lượng, tiện lợi, nhanh chóng với mức chi phí hợp lý trên cơ sở phát triển hệ thống các tổ chức tín dụng hoạt động an toàn, hiệu quả và bền vững.
Ngoài ra, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) - cơ quan được Chính phủ giao chủ trì điều phối tài chính toàn diện tại Việt Nam và xây dựng Chiến lược quốc gia về tài chính toàn diện cũng đã phối hợp chặt chẽ với các đối tác quốc tế, các nền kinh tế thành viên APEC triển khai các nội dung hợp tác, trong đó có nội dung về giáo dục tài chính và bảo vệ người tiêu dùng. NHNN cũng đã tích cực tham gia các chương trình, diễn đàn hợp tác về tài chính toàn diện của Quỹ Đầu tư phát triển UN; tiến hành thủ tục tham gia Liên minh Tài chính toàn diện; triển khai các chương trình, dự án về tài chính toàn diện của WB/Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB); tổ chức các hoạt động truyền thông nâng cao nhận thức và kiến thức về tài chính toàn diện,...
So với các nước đang phát triển, Việt Nam được đánh giá có một số lợi thế nhất định trong triển khai tài chính toàn diện như nền tảng công nghệ thông tin (đặc biệt là tỷ lệ người dùng Internet và thiết bị thông minh tăng nhanh), độ bao phủ trên diện rộng các dịch vụ kỹ thuật số, sự phát triển mạnh mẽ của các tổ chức cung cấp dịch vụ tài chính, sự hỗ trợ tích cực của các đối tác phát triển quốc tế...
Những phương thức TTKDTM và hỗ trợ của công nghệ, dịch vụ ngân hàng tiếp tục được phát triển mạnh mẽ, phù hợp với xu thế thanh toán của các nước trong khu vực và trên thế giới. NHNN cũng đã ban hành Kế hoạch của ngành Ngân hàng triển khai Đề án phát triển TTKDTM tại Việt Nam giai đoạn 2016 - 2020. NHNN đã thành lập Ban Chỉ đạo Fintech của NHNN nhằm hoàn thiện hệ sinh thái, hoàn thiện khuôn khổ pháp lý tạo thuận lợi cho các doanh nghiệp Fintech ở Việt Nam ra đời và phát triển.
NHNN ban hành Kế hoạch hành động của ngành Ngân hàng thực hiện Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 theo Quyết định số 149/QĐ-TTg ngày 22/01/2020 của Thủ tướng Chính phủ được xem là một bước tiến quan trọng hướng tới mục tiêu mọi người dân và doanh nghiệp đều sẽ được tiếp cận và sử dụng an toàn, thuận tiện các dịch vụ tài chính. Đây đồng thời là cơ sở quan trọng cho sự phát triển lành mạnh, hiệu quả, an toàn và bền vững của ngành Ngân hàng cũng như góp phần không nhỏ vào công cuộc xóa đói, giảm nghèo, tạo việc làm và sinh kế cho người dân, trong đó có một phần lớn ở khu vực nông nghiệp, nông thôn. Mục tiêu phát triển nông nghiệp, nông thôn được Đảng và Nhà nước ta hết sức quan tâm, nhất là trong bối cảnh có nhiều thuận lợi nhưng cũng không ít khó khăn, thách thức, đặc biệt là đại dịch Covid-19 đã tác động, ảnh hưởng nghiêm trọng đến nhiều mặt của đời sống kinh tế - xã hội, trong đó có lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn.
Tuy nhiên, Việt Nam cũng đối mặt với không ít khó khăn, thách thức khi xây dựng và triển khai chiến lược quốc gia về tài chính toàn diện, cụ thể: Nhận thức chung của xã hội về tài chính toàn diện chưa đầy đủ; chưa có cơ chế đảm bảo sự cam kết theo đuổi và thực hiện Chiến lược tài chính toàn diện ở Việt Nam, đảm bảo sự tham gia của tất cả các bên liên quan; cơ sở dữ liệu về tiếp cận tài chính còn thiếu, chưa có cơ sở dữ liệu quốc gia về tài chính toàn diện; cơ sở hạ tầng tài chính còn thiếu và chưa được kết nối đồng bộ; nền tảng đảm bảo an ninh mạng... Bên cạnh đó, còn phải kể đến các rào cản như: Tỷ lệ người nghèo chưa được tiếp cận các nguồn tín dụng và dịch vụ tài chính chính thức còn cao; sự chênh lệch giàu nghèo và sự khác biệt trong phát triển giữa các vùng miền; mức độ nhận thức và phổ cập giáo dục tài chính của người dân; văn hóa và thói quen sử dụng dịch vụ tài chính chính thức...
Vai trò của hệ thống ngân hàng
Chuyển đổi số là quá trình thay đổi từ mô hình truyền thống sang doanh nghiệp số bằng cách áp dụng công nghệ mới như dữ liệu lớn (Big Data), Internet vạn vật (IoT), điện toán đám mây (Cloud)… để thay đổi phương thức điều hành, lãnh đạo, quy trình làm việc, văn hóa công ty nhằm tạo ra những cơ hội và giá trị mới (Gartner, Microsoft). Quá trình chuyển đổi số của doanh nghiệp thường sẽ được thực hiện thông qua 3 giai đoạn: Số hóa (Digitization): Doanh nghiệp chuyển dữ liệu ở dạng giấy truyền thống thành những dữ liệu lưu trữ trên phần mềm máy tính; Ứng dụng số hóa (Digitalization): Doanh nghiệp sẽ sử dụng các phần mềm hoặc công cụ tin học khác để tối ưu hóa dữ liệu, loại bỏ các công việc hành chính thủ công trước đây như ghi chép, thống kê, tìm kiếm thông tin...; Chuyển đổi số (Digital transformation): Ở giai đoạn cuối cùng này, doanh nghiệp sẽ thay đổi toàn bộ các thức vận hành, cách thức làm việc, khai thác dữ liệu để tạo ra giá trị mới mà tiết kiệm được nhiều thời gian và chi phí.
Chuyển đổi số có thể góp phần cắt giảm chi phí vận hành, tiếp cận tối đa các khách hàng tiềm năng trong cùng một khoảng thời gian, hỗ trợ lãnh đạo đưa ra quyết định nhanh chóng và chính xác hơn nhờ các hệ thống báo cáo được tổng hợp tự động theo thời gian thực. Từ đó, doanh nghiệp sẽ cải thiện được kết quả hoạt động kinh doanh và đáp ứng tốt hơn các tiêu chí về phát triển bền vững. Khảo sát của Microsoft (2017) tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương cho thấy, chuyển đổi số đóng góp 6% GDP năm 2017, nhưng dự đoán tăng lên 60% năm 2021. Chuyển đổi số cũng làm tăng năng suất lao động 15% trong năm 2017, dự đoán là 85% vào năm 2021.
Qua kinh nghiệm thực tiễn chuyển đổi số của các doanh nghiệp trên thế giới cho thấy, có 3 vấn đề đáng lưu tâm để chuyển đổi số của doanh nghiệp thành công:
Vấn đề thứ nhất là dữ liệu. Quá trình chuyển đổi số của doanh nghiệp phải hướng đến tạo ra nhiều dữ liệu cần thiết và hữu ích không chỉ cho doanh nghiệp mà còn cho cả khách hàng của họ.
Vấn đề thứ hai là mỗi doanh nghiệp cần có chiến lược và lộ trình chuyển đổi số của riêng mình. Các doanh nghiệp nên nghĩ đến chiến lược riêng gắn với đặc thù của doanh nghiệp thay vì chạy theo phong trào.
Vấn đề thứ ba là sự hỗ trợ từ chính phủ và chính quyền địa phương. Hỗ trợ này tập trung vào việc chuyển đổi số khu vực công sao cho tạo ra nhiều tiện ích và tiết kiệm chi phí cho doanh nghiệp.
Tại Việt Nam, Chính phủ và chính quyền các cấp đang nỗ lực xây dựng Chính phủ điện tử để chuyển đổi song hành cùng các doanh nghiệp. Song song đó, cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin hiện đại quốc gia đang dần hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số. Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 645/QĐ-TTg ngày 15/5/2020 phê duyệt Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2021 - 2025, Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 phê duyệt Chương trình chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.
Chuyển đổi số trong thực hành tài chính bền vững ở lĩnh vực nông nghiệp là việc tận dụng lợi thế của các công nghệ mới nổi để thu thập và phân tích dữ liệu, từ đó đưa ra được các quyết định đầu tư vừa đảm bảo đạt được mục tiêu kinh doanh của doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp hoặc nông hộ, nhưng vẫn lồng ghép được mục tiêu xã hội và mục tiêu môi trường.
Tài chính toàn diện góp phần thúc đẩy tăng năng suất nông nghiệp, xóa đói giảm nghèo, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế tại khu vực nông thôn. Tuy nhiên, tiếp cận tài chính tại các khu vực nông thôn thường thấp hơn nhiều so với yêu cầu và mức trung bình của các khu vực thành thị và đây là thực trạng tại nhiều quốc gia trên thế giới. Nhiều quốc gia trên thế giới cũng chú trọng tới tài chính toàn diện tại khu vực nông thôn, trong đó tập trung vào đa dạng hóa các dịch vụ tài chính tại khu vực này. Tại Việt Nam, hệ thống mạng lưới các định chế tài chính chính thức tại khu vực nông thôn đã được cải thiện, tăng cường mật độ và nâng cao chất lượng hoạt động, các dịch vụ tài chính đa dạng hơn và đối tượng tiếp cận với các loại dịch vụ này cũng phong phú hơn.
Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 đã được Thủ tướng Chính phủ ban hành theo Quyết định số 149/QĐ-TTg ngày 22/01/2020, trong đó, nhóm đối tượng mục tiêu của Chiến lược là những người chưa được tiếp cận hoặc ít được tiếp cận với các sản phẩm, dịch vụ tài chính như: người sống ở khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa; người nghèo, người thu nhập thấp, phụ nữ và những đối tượng yếu thế khác; doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp siêu nhỏ, hợp tác xã, hộ gia đình sản xuất kinh doanh. Những đối tượng này chủ yếu nằm ở khu vực nông thôn, vùng sâu và vùng xa tại Việt Nam.
Theo đó, các mục tiêu cụ thể đối với phát triển tài chính toàn diện đối với khu vực nông thôn là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, tăng cường đổi mới sáng tạo trong thiết kế và phân phối sản phẩm, dịch vụ tài chính theo hướng đơn giản, tiện lợi, dễ sử dụng, giảm chi phí, phù hợp với nhu cầu và khả năng chi trả của mọi người dân, doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, dân cư nông thôn, vùng sâu, vùng xa, người có thu nhập thấp, người yếu thế. Phấn đấu đến năm 2025, dư nợ tín dụng phục vụ phát triển nông nghiệp, nông thôn trên tổng dư nợ tín dụng đối với nền kinh tế đạt 25%.
NN