Thanh toán không dùng tiền mặt đang và sẽ là xu thế tất yếu của nhiều nước trên Thế giới, Việt Nam cũng không nằm ngoài xu thế này. Theo thống kê của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN), tỷ lệ tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán đã giảm đáng kể, đến tháng 9/2018 là 11,49%, trong khi năm 2010 là 14,02%; tuy nhiên, theo Đề án phát triển thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam giai đoạn 2016 – 2020, thì đến cuối năm 2020 con số này phải ở mức nhỏ hơn 10%. Để đạt được mục tiêu này, bên cạnh các chính sách về hạn chế thanh toán bằng tiền mặt, việc khuyến kích phát triển các hình thức và dịch vụ thanh toán phi tiền mặt là cần thiết và phù hợp với xu thế phát triển của nền kinh tế, có thể đơn giản chỉ là những khoản thanh toán nhỏ lẻ hàng ngày. Kinh nghiệm từ Singapore có thể cho chúng ta một vài gợi ý để thúc đẩy hoạt động thanh toán phi tiền mặt.
Singapore bắt đầu chiến dịch thúc đẩy thanh toán phi tiền mặt đối với các khoản giao dịch nhỏ lẻ từ năm 1985 với sự ra đời của hệ thống EFTPOS (hệ thống Chuyển tiền điện tử NETS tại điểm bán hàng) cho phép thanh toán tại cửa hàng bán lẻ bằng thẻ ATM.
Là kết quả sáng kiến kết hợp của ba ngân hàng lớn ở Singapore là DBS Bank, OCBC Bank và United Overseas Bank (UOB), hệ thống NETS đã đi đầu trong chiến lược phát triển xã hội phi tiền mặt của Singapore. Những tiến bộ trong kết nối Internet và công nghệ điện toán đám mây, cùng với việc áp dụng rộng rãi các thiết bị di động và ứng dụng di động, đã tạo môi trường lý tưởng cho các giải pháp thanh toán điện tử trực tuyến.
Singapore được biết đến như một xã hội sử dụng tiền mặt truyền thống và điều này không thay đổi chỉ sau một đêm. Tại quốc gia này, tiền mặt vẫn được sử dụng trong 60% giao dịch. Chính phủ Singapore đã phải áp dụng một lộ trình không dùng tiền mặt để giảm chi phí cho việc xử lý tiền mặt và séc (cheque) chiếm khoảng 0,5% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Singapore, một nền kinh tế dựa vào tiền mặt khiến quốc gia này phải tiêu tốn tới 2 tỷ Đô la Singapore mỗi năm (tương đương 1,5 tỷ Đô la Mỹ).
Sự ra đời của PayNow trong năm 2017 đã cho phép người dân Singapore chuyển tiền liên ngân hàng và tạo điều kiện phát triển thanh toán không dùng tiền mặt. Tuy nhiên, sự thành công của NETSPay và NETS QR trong các khu vực sử dụng nhiều tiền mặt như trung tâm bán hàng rong (hawker centres) được đánh giá là động lực chính để khuyến khích giao dịch giá trị nhỏ áp dụng thanh toán điện tử.
Ví di động NETSPay cho phép khách hàng thực hiện thanh toán bằng điện thoại thông minh của mình. NETS QR tích hợp tất cả các giao dịch thanh toán bằng mã QR trong một thiết bị thanh toán điện tử duy nhất, cùng với sự hỗ trợ của công nghệ phi tiếp xúc và các thiết bị đầu cuối dựa trên chip và mã QR giúp tiết kiệm không gian giao dịch của cửa hàng.
Hệ thống SGQR được Cơ quan Quản lý Tiền tệ Singapore (MAS) phát triển đã kết hợp các giải pháp thanh toán điện tử khác nhau trong một nhãn mã QR duy nhất. Điều này tạo điều kiện thanh toán thông suốt tại bất kỳ cửa hàng bán lẻ nào. Việc giới thiệu đồng thời hệ thống thanh toán chuyển tiền nhanh và an toàn (FAST) cũng cho phép khách hàng chuyển tiền trong hệ thống ngân hàng Singapore ngay lập tức. SGQR và FAST do đó đã cho phép khách hàng thanh toán 24/7 mà trước đây không thể thực hiện được. Trong một môi trường khi các nhà bán lẻ chỉ cần dùng ví điện tử như GrabPay để thanh toán bất kỳ lúc nào, các hệ thống thanh toán này sẽ giúp cửa hàng bán lẻ dễ dàng chấp nhận việc thanh toán điện tử.
Mặc dù có những tiến bộ trong lĩnh vực thanh toán điện tử, những người bán hàng rong (hawkers) ở 114 trung tâm bán hàng công cộng ở Singapore vẫn khó thay đổi thói quen trong việc sử dụng các giải pháp thanh toán điện tử do giá trị giao dịch tại các quầy bán hàng rong thường nhỏ và mất quá nhiều thời gian để hệ thống thanh toán điện tử xử lý, thậm chí ngay cả với hệ thống thanh toán SGQR và FAST. Ví dụ, nếu giao dịch thanh toán thực hiện vào ngày thứ Sáu thì sẽ hệ thống sẽ mất toàn bộ 02 ngày cuối tuần để xử lý và người bán hàng rong không nhận được số tiền giao dịch cho đến tuần làm việc tiếp theo.
Từ ngày 17/01/2019, vấn đề này sẽ được giải quyết dứt điểm. NETS đã triển khai công năng mới của hệ thống cho phép xử lý giao dịch được nhanh hơn. Những người bán hàng rong giờ đây sẽ nhận được tiền bán hàng của họ ngay trong ngày, kể cả cuối tuần và các ngày nghỉ lễ. Các khoản thanh toán qua hệ thống NETS nhận được trước 5 giờ chiều sẽ được ghi có (credit) vào tài khoản tại các ngân hàng DBS, OCBC hoặc UOB trước 11 giờ tối cùng ngày. Điều này bao gồm thanh toán mã QR qua DBS PayLah!, OCBC Pay Anyone và UOB Mighty nhưng không bao gồm các giao dịch thanh toán qua CashCard và Nets FlashPay.
Là một phần của khung khổ thanh toán hợp nhất, NETS sẽ là bên duy nhất đối soát các tài khoản, vì vậy người bán hàng không cần phải giao dịch với các công ty thanh toán điện tử khác nhau. NETS cũng sẽ cung cấp cho người bán hàng rong một thiết bị thanh toán, sử dụng cho cả thanh toán thẻ và QR code. Điều này cho phép các loại hình thanh toán điện tử khác nhau chạy trên một hệ thống thống nhất để chuyển tiền thông suốt. Nhằm khuyến khích phổ cập thanh toán không sử dụng tiền mặt, những người bán hàng rong sẽ không phải nộp phí cho 03 năm đầu tiên sử dụng NEST. Chính phủ cũng sẽ thanh toán khoản phí giao dịch hệ thống thanh toán. Điều này có nghĩa là những người bán hàng rong sẽ không phải trả bất kỳ khoản phí phát sinh nào - một cách thức hiệu quả để phát triển thanh toán không dùng tiền mặt đến các nhà cung cấp nhỏ lẻ.
Điều này có ý nghĩa gì với những người bán hàng rong? Công việc bán hàng rong dựa nhiều vào tiền mặt, việc sử dụng giải pháp thanh toán điện tử NETS sẽ cho phép người bán hàng nhận tiền bán hàng đều đặn. Những vấn đề phức tạp của thanh toán giao dịch trong ngày mà người bán hàng rong phải đối mặt cũng đã được NETS giải quyết. Lợi thế của việc có 20 hệ thống thanh toán điện tử đồng nhất sẽ giúp người bán hàng tiếp cận được đối tượng khách hàng rộng hơn.
Với định hướng đẩy mạnh văn hóa bán hàng rong như một cách để thu hút khách du lịch của Chính phủ Singapore, việc đẩy mạnh các giải pháp thanh toán điện tử sẽ góp phần nâng cao trải nghiệm cho du khách và thúc đẩy doanh số bán hàng rong.
Bên cạnh đó, việc nhận tiền ngay cũng giúp người bán hàng rong thanh toán cho nhà cung cấp ngay trong ngày và điều này rất quan trọng vì các chủ gian hàng nhỏ không được nợ tiền từ nhà cung cấp. Những người bán hàng rong cũng có thể để dành số tiền bán hàng thu được hàng ngày để gửi tiết kiệm hoặc chuyển khoản cá nhân, qua đó góp phần phổ cập tài chính sâu rộng đến người dân.
Có thể nói rằng, sáng kiến xã hội không dùng tiền mặt của Singapore đã góp phần đẩy mạnh việc phát triển thanh toán điện tử tại quốc gia này và là sự bổ sung cần thiết cho khu vực bán hàng rong vốn sử dụng nhiều vào tiền mặt. Đây được xem là trường hợp hai bên cùng có lợi “win-win situation”.
Cũng giống như Singapore, hàng rong cũng được coi là nét văn hóa độc đáo của Việt Nam. Chưa thể thống kê được khối lượng tiền mặt chu chuyển trong khu vực này là bao nhiêu nhưng chắc chắn không phải là số lượng nhỏ. Thay đổi thói quen thanh toán của người bán hàng rong sẽ làm thay đổi thói quen thanh toán của người tiêu dùng và của cả nền kinh tế. Qua kinh nghiệm của Singapore, có thể thấy việc thay đổi thói quen thanh toán của người dân không phải đến ngay tức thì mà cần có định hướng đúng đắn từ Chính phủ, sự quyết liệt của cơ quan quản lý nhà nước, sự chuẩn bị chu đáo về hạ tầng công nghệ và khung khổ pháp lý để người dân có thể nhận thấy ích lợi của việc thay đổi và tự nguyện tham gia. Những thay đổi trong hoạt động thanh toán của khu vực bán hàng rong của Singapore sẽ được kiểm chứng trong năm 2019 và các năm tiếp theo nhưng đây có thể là những kinh nghiệm mà chúng ta có thể học tập để làm thay đổi thói quen thanh toán của người dân, phát triển thanh toán không dùng tiền mặt theo xu thế chung của thế giới.
Phòng Chế độ thanh toán và Tổng hợp, Vụ Thanh toán
Theo Aseantoday