Dịch Covid-19 đã mang đến mối quan ngại chưa có tiền lệ về sự lan truyền virus qua tiền mặt và khi tham gia các giao dịch có tiếp xúc gần. Trên thực tế, số lượng truy cập trên Internet liên quan tới cụm từ “tiền mặt” và “virus” cũng như lượng truy cập từ các phương tiện truyền thông về sự an toàn khi sử dụng tiền mặt gia tăng đáng kể trong thời gian dịch Covid-19 xảy ra. Để duy trì hoạt động thanh toán bình thường của nền kinh tế, các quốc gia có những chính sách nhằm khuyến kích thanh toán không dùng tiền mặt và củng cố niềm tin của dân chúng khi tham gia giao dịch trực tuyến. Kết quả có thể nhận thấy là hành vi thanh toán của người tiêu dùng trong thời gian qua đã có sự thay đổi.
Trong các cuộc khủng hoảng trước đây, nhu cầu về tiền mặt thường tăng lên do người dân muốn tìm kiếm một cách thức lưu trữ giá trị tiền tệ và phương tiện thanh toán ổn định. Tại thời điểm hiện tại, các dữ liệu thống kê chưa phác họa được bức tranh hoàn chỉnh về hoạt động thanh toán trong nền kinh tế, ví dụ, tại Hoa Kỳ, tiền mặt trong lưu thông gần đây có chiều hướng tăng lên, tuy nhiên, tại Vương Quốc Anh, giao dịch rút tiền mặt qua ATM lại có xu hướng giảm.
Tuy nhiên, hình ảnh tích cực có thể nhận thấy tại nhiều quốc gia là trong khi nhiều lĩnh vực của đời sống bị ảnh hưởng tiêu cực bởi dịch Covid-19 thì thanh toán không dùng tiền mặt trở thành “cứu cánh” cho nhiều hoạt động kinh tế - xã hội trong bối cảnh cần hạn chế tiếp xúc trực tiếp. Nhiều nước trên thế giới đã kịp thời đưa ra những chính sách để thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt. Tại một số quốc gia như Pháp, Hà Lan, Thụy Sĩ cho phép khách hàng không cần nhập mã PIN khi thanh toán bằng thẻ đối với các giao dịch giá trị nhỏ. Áo, Đức, Hungary, Ai-len, Hoa Kỳ đã thiết lập hạn mức giao dịch cao hơn cho thanh toán phi tiếp xúc. Sử dụng ví kỹ thuật số/ví điện tử hoặc thanh toán trên điện thoại di động cũng là giải pháp được ưu tiên sử dụng. Thanh toán trực tuyến cũng được lựa chọn nhiều hơn trong giao dịch thương mại điện tử bởi đây là cách thức hữu hiệu để hạn chế lây truyền virus. Những bước tiến về công nghệ và số hóa đã mang đến cơ hội cho thanh toán kỹ thuật số trong việc kết nối giữa người mua và người bán trong thời gian giãn cách xã hội và ở góc độ nào đó, góp phần không nhỏ trong việc ổn định nền kinh tế - xã hội trong thời gian bị ảnh hưởng bởi dịch bệnh.
Bên cạnh việc mang đến cơ hội cho thanh toán không dùng tiền mặt, đại dịch Covid-19 đóng vai trò như “cú hích” làm thay đổi thói quen sử dụng tiền mặt của người dân. Sự thay đổi về thói quen thanh toán này cũng được các chuyên gia HSBC nhận định trong một báo cáo gần đây khi cho rằng “bên cạnh những thay đổi tức thì và rõ ràng trong hành vi của người tiêu dùng do Covid-19 gây ra – có thể thấy rõ là sự “rời xa” tiền mặt, sự tăng lên của các tương tác trực tuyến - là những xu hướng giao dịch trên nền tảng công nghệ được thúc đẩy bởi cuộc khủng hoảng”. Báo cáo của HSBC cũng chỉ ra một trong ba xu hướng thay đổi hành vi của người tiêu dùng trước tác động của Covid-19, đó là sự thay đổi trong phương thức tiêu dùng khi có sự dịch chuyển sang thương mại điện tử từ các cửa hàng truyền thống và sử dụng ví điện tử cũng như thanh toán trực tuyến nhiều hơn thay vì tiền mặt.
Sự chuyển dịch hành vi sử dụng tiền mặt rõ ràng là một xu thế tích cực bởi những hiệu quả tích cực không thể phủ nhận. Đối với nền kinh tế, sử dụng ít tiền mặt hơn nghĩa là tiết kiệm được chi phí xã hội (theo phân tích của The Economist, hàng năm chi phí để quản lý tiền mặt nói chung vào khoảng bằng 0,5% - 1% GDP). Thanh toán trực tuyến phát triển giúp người mua – người bán gần nhau hơn và giúp phát triển kinh tế, nâng cao đời sống cho hộ gia đình, tạo nhiều việc làm hơn cho xã hội và góp phần tăng thu ngân sách cho nền kinh tế. Đối với người dân, thanh toán trực tuyến giúp tiết kiệm thời gian, có thể thanh toán mọi lúc mọi nơi và mở ra nhiều cơ hội tiếp cận các dịch vụ tài chính cho mọi đối tượng người dân. Đối với xã hội, thanh toán qua ngân hàng rõ ràng là đảm bảo an ninh, an toàn hơn cho các bên giao dịch khi không cần phải mang bọc tiền dày cộp ra đường, quyền lợi hợp pháp của người dân được bảo vệ trong trường hợp có xảy ra tranh chấp. Thanh toán qua ngân hàng nhiều hơn cũng giúp tăng tính minh bạch của nền kinh tế, hạn chế các hoạt động kinh tế ngầm, các hành vi tham nhũng, trốn thuế,… Chắc chắn còn nhiều tác động tích cực khác nữa của thanh toán không dùng tiền mặt chưa được kể tại đây nhưng chắc chắn đây sẽ là xu thế được nhiều quốc gia lựa chọn bởi một quy luật không thể không nhận thấy là các nước có nền kinh tế phát triển thường là những nước ít sử dụng tiền mặt hơn.
Không phải sau khi dịch Covid-19 xảy ra, thanh toán số mới phát triển mà từ khá lâu, việc không sử dụng tiền mặt đã trở thành xu hướng thanh toán được thúc đẩy mạnh mẽ tại nhiều nơi trên thế giới. Tại Việt Nam, từ năm 2006, NHNN đã trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án thanh toán không dùng tiền mặt và Đề án này trong mỗi giai đoạn 5 năm lại được điều chỉnh phù hợp với sự phát triển của nền kinh tế đất nước và sự phát triển của công nghệ thanh toán không dùng tiền mặt. Bởi vậy, thời gian qua, hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt đã được mở rộng cả về quy mô và chất lượng; có bước tiến mạnh mẽ với nhiều sản phẩm, dịch vụ thanh toán mới, tiện ích và hiện đại dựa trên ứng dụng công nghệ thông tin. Năm 2015, hệ thống NAPAS xử lý đến hơn 90% là giao dịch chuyển mạch ATM thì con số năm 2019 chỉ còn khoảng 40%. Trong những tháng đầu năm khi dịch Covid-19 xảy ra và nhất là trong giai đoạn cách ly xã hội, hoạt động thanh toán điện tử diễn ra thông suốt và an toàn, thanh toán qua kênh Internet tăng gần 50% về giá trị giao dịch trong khi thanh toán qua kênh điện thoại di động tăng hơn 160% so với cùng kỳ năm trước. Những con số này cho thấy sự dịch chuyển lớn từ giao dịch rút tiền mặt ATM sang giao dịch thanh toán trong thời gian qua và sự tăng trưởng của thanh toán điện tử ngay cả trong thời kỳ khủng hoảng để khẳng định những chủ trương và chính sách về thanh toán không dùng tiền mặt của Chính phủ và của NHNN đang đi đúng hướng.
Trong tương lai, thanh toán kỹ thuật số rõ ràng là một xu hướng tất yếu và sẽ thay thế dần vai trò của tiền mặt. CEO của Paga Tayo Oviosu (Công ty thanh toán di động tập trung vào việc số hóa tiền mặt tại các nền kinh tế mới nổi) nhận định “Một trong những xu thế mà thế giới đang hướng đến sau cuộc khủng hoảng sẽ là một hệ thống tài chính mang tính số hóa cao hơn”. Để đồng hành với sự “tăng tốc” của thanh toán trực tuyến, cơ sở hạ tầng thanh toán phải được chuẩn bị để có thể chịu được trước các cú sốc như đại dịch và các cuộc tấn công mạng, hạ tầng công nghệ đủ mạnh và các ứng dụng công nghệ thân thiện cho phép thanh toán không dùng tiền mặt được chấp nhận rộng rãi cũng như phải đảm bảo an ninh, an toàn dữ liệu khách hàng. Điều này đòi hỏi cần thiết phải có những chính sách thanh toán không dùng tiền mặt phù hợp để tạo điều kiện cho tất cả mọi người có thể tiếp cận các công cụ thanh toán không dùng tiền mặt, nhất là những người chưa có tài khoản ngân hàng và người tiêu dùng lớn tuổi ít có cơ hội tiếp xúc với công nghệ. Bên cạnh việc tiếp tục xây dựng, bổ sung hành lang pháp lý cho hoạt động thanh toán điện tử phù hợp với xu thế số hóa và đáp ứng được nhu cầu, đòi hỏi ngày càng cao của khách hàng trong kỷ nguyên số, công tác thông tin, tuyên truyền, giáo dục tài chính và bảo vệ quyền lợi khách hàng cũng là những yêu cầu quan trọng cần được quan tâm để thúc đẩy nhanh hơn nữa quá trình thay đổi hành vi người tiêu dùng hướng tới thanh toán không dùng tiền mặt.
VA-MĐ
Nguồn: Tổng hợp từ BIS, HSBC.